תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ
9 +ס זאו
ה יצא, אטת 1,488 188
יע
4 ט
ז1101616 106
צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1
08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ
2
אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו
פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
ידער טוּנקעלער
איך לאַך פוּן אייך
ה וּ מ יי ר ע טס קן
ס צ עב ק ע ס
ג ראַ מ ען
סאו וס? או ספזוואס. -
' מ|חזפאטזס
י*פא-3 | חוסזצקט-הוײס.! 68-60
.38 מ/טה? .8ש828ז8/
א ינ ה אַל ט:
-ידאָס געשענקמע בוּך
-זואָס אַקטיאָרן זאָגן וועגן קוּנסט
בריוועלעך צווישן אַ דיכטער אוּן אַ מאַלער
| ערב אַ קינסטלער-בּאַל
-װוי-אַזױי מען מאַכט פולםיבילחער בּיי פאַרשידענע פעלקער
אַז איך האָב פיינט אוּן קאָן נישט פאַרליידן אוּן וויל נישט
אוּן האָבּ קיין געדולד נישט
א דאָקטאָר דאַרף מען פאָלגן!
דער פראָסט אַלס שרכן |
פאַרװואָס ער פארט נישט אויף דאַטשע
מיין ווייב מאכט קראַנק אַ דאַקטאָר
איך פאָר אַהיים...
צוליב אַ ,קה" אױן אַ אנימל"
עס האָט זיך אים פאַרװאָלט טרינקען וויין
די הולעטקע
קאַנפערענצן
דער גראַפאַמאַן -
דער צייטונגס-פאַרקויפער
א מיטל קענן אַלש קרענק
א זעלטענע ביבליאָטעק
אַלטער וויין
דער טונקעלער פארן דיכטער-טריבּונאָל
גנבה, גנבה איבער אַלעס!
זוייבּער קענען שווייגן
דער פרומער העדאַקטאָר, זיין טריישר סעקרעטאַר
אוּן האָס רעראַגירטע ליד
תחתונים קמעלה ועליונים למטה
מיאוס אַריינגעפאַלן
האָבּ איך עס אַבּיס? געהאַט אַ קאָנצערט!
פארטוישט די יוצרות
פוּן טאַפּעט צוּם וט
דאָס פאַרשפּילטע ווייבּ
דער אמעריקאנער
מיינע ליטעראַרישע גליקן
ר ר 1111 118 1 1 111 ווע
דאָס געשענקטע בּוּך.
צוליב אַ געשעפטלעכן ענין האָבּ איך פֿאַרבּלאַנדזשעט אין אַ
יקליין שטעטל אין האָלאַנד, זגרי? הײסט דאָס שטעטל אַ
ישעה רייזע פון אַמסטערדאַם,
אַ פרעמד שטעטל. אַזוי פרעמד, אן עס אין סיר געווען א
חידוש, װי-אַזױי מענטשן האָבן זיך אַהין פאַרקליבּן און װוי-אַזױ זי
לואוינען דאָרט,
אין דעמדאָזינן שטעט? האָב איך זיך באַדארפט באַגעגענען
וסיט א פּערזאָן,. די פּערזאָן האָט אָבּער פארשפּעטיגט. זי װעט
יקומען ערשט אין אַ פּאָר טעג אַרוּם. |
אויסנוצנדיג די צייט, האָב איך בּאַשלאָסן דערוויי? אַריבעי-
שגכאַפּן זיך אויף אַַ טאָג קיין אַמסטערדאַם, אינדערכרי ווע? איך
מיר אַרױיספאָרן, װועל מיר אַהוּמשלעפּן זיך דאָרט אין די גאַסן, אָנֿ-
יקוקן די הויפּט-שטאָט פוּן האָלאַנד, אָנקוּקן די מוזעאומס אוּן אָנ
/דערע זענסווירדיגקייטן, איינקויפן דאָרט טשעקאווע קלייניגקייטן.---
און אין דעמזעלבן אַוונט װועל איך קומען צוּריק קיין זגריל,
בִּין איך אויפגעשטאנען אינדערפרי, גענומען די נויטיגש חפצים,
װואָס מען באַדאַרף האָבּן ביי אַזאַ אויספלוג: אַ האַנטוך. אַ שטיקל
זייף, מיין פיל-פמעדיער, מיין נאַטיץבּיכל, אַ ביכ? צוּ לעון, א זאַ-
יפּאַסאָוון קאלנער, אַ לאָרנעטקע, א ציין-בערשטל, אַ פּאָר נאָז-טיכ-
יקעך, מיין פּאָרטסיגאַר מיט פּאַפּיראָסן, שוועכעלעך --- דאָס אַלץ
האָב איך אָנגעפּאַקט אין מיינע /8 קעשענעס. גענומען דעם רעננ"
מאַנט? אויפן לינקן אָרעם, דעם שירם אוּנטער דֶער רעכטער פּאַכ-
לוע אוּן בּין אַװעקגעפאָרן פיין אַמסטערדאַם,
:(
: מכינים טוריסטן זאָנן, אז עס איז נישטאָ קיין גרעסער פאַרגעי;
גיגן אויף א רייזע, וי אַראָפּצוּגײן אין אַ ווילדדפרעמדער שטאָטע
זואז קיינער קען דיך נישט אוּן הו קענסט קיינעם נישט, אוּן אַזו
זיך לאָזן אוּמשלענדערן, אנקוּקן, זוּבן, בּאַאָבּאַכטן, בּלאָנדזשען, סתם
אזוזיך, אויף גאָטס בּאַראָט.
אַזוי האָב איך געטון. אַראָפּ פוּן װאָקזאַל אוּן געלאָזט זיך איײ
בּער די אומבּאַקאַנטע אַמסטערדאַמער פּלעצער, גאַסן, זאַװאוּלקעס,
מערק, וואָרן-הייזער, פאַרקראָכן אין די מוזעאוּמס. דאָ אוּן דאָרט
עפּעס איינגעהאנדלט: אלבּאַטען מיט אָנזיכטן פוּן אַמסטערדאַם,
סוּבערנירען, אַ פּאָר קראַװאַטן, אַ שטעקעלע, אַ פּאָר הילצערנע פישער-
שיבלעך, א מושל-קאָפּ פוּן אויסערגעוויינלעכער גרויס, אַן אַשיבּעכער
מיט אַ בילד פון אַמסטערדאַמער האַפען, אַ רייזע-היטל, אַ וועגי
ווייזער איבּער אַמסטערדאַם אוּן אומנעגנט מיט אַ פּלאַן אוּן נאָך א
סך פּעקלעך, װאָס איך האָבּ אָנגעפּאַקט אין די אַזױ אויך אַנגעי
פּאַקטע קעשענעס, אָנגעהאַננען אויף די קנעפּלעך, אַזױ אַז איך בִין
געװאָרן געשװאָלן, וי אַ באַרג.
| = מיטאָנ-צייט בּין איך שוין געווען מיד. מיד פוּן אַהימשלעפּן
זיך איער דער שטאָט, מיד פוּן דער גרויסער צאָל זאַכן, װאָס האָבּן
אָנגעפילט אוּן געשפּאַרט פוּן אַלֶע מיינע קעשענעס, װאָס איך האָבּ
געהאַלטן אין די הענט, װאָס זענען געהאַנגען אויף מיינע קנעפּלעך.
אוּן האָבּ בּאַשלאָסן גיין צוּם װאָקזאַל אוּן פאָרן צוּריק קיין זגריל
אויף מיטאָג.
איך שטעל די ערשטע שריט אויפן וועג צוּם װאָקזאַל,. ערשט
עס פאַרלויפט מיר דעם וועג עפּעס איינער אַ לאַנגער פּאַרשױן מיטי -
אַ טעקע אוּנטערן אָרעם, שטעלט זיך אַװשק קעגן מיר מיט זיין גאַנצן
פּראַנט, וי אַן אױיסגעבּויגענער לאַמטערס, אוּן פרעגט מים אַ ייד
בּערשער שטים : |
--- פערצייען זי, זינד זי ניבט די פּערזאָן, די דער טונקעלעף
הייסט ?
5 יאַ.
--- אוּן מיך ערקענען זי? איך האַכּע זי זאָפאָרט ערקאַנט-
שׂרקענען זי מיך 4
6
| = גיין.
--- איך בּין דאָך שוועמעל. ערינערן זי זיך דעם עקסטערן
שוועמעל. וויר װאָרען צוזאַמען אין װילנאָ. וויר וואהען זאָגאה בּעף
פריינהעט. . | : |
--- אַזאזאַ! -- האָבּ איך אים ווירקלעך דערקענט. --- דאָס איה
מאַקע שוועמעל,. מנחם שוועמעל דער עקסטערן. אין ווילנע זענען
מיר געווען צוּזאַמען, דערזעלבער שוועמעל, דיזעלבע בּעלמע אויפן
לינקען אויג, דיזעלבּע ווייבערשע שטים. דאָסזעלבע אויסגעצויגענע
ציגן-פּנים מיט זיין שופר-נאָז, דערזעלבער לאַננער האַלז מיטן שפּוײ
ציגן קנאָפּ, איצם האָט ער נאָך בּאַקומען אַ שפּיציג בּערדל, װאָס דאָס
מאַכט זיין פּנים נאָך מער ציניש, מער מעפיסטאָפעליש. דערזעפֿ
בּער לאַנגער מיט דעם הגנד-אויסגעבּויגענעם רוקן, אוּן מיט אַ פאה
לאַנגע דאַרע אויסגעקניטע פיס, װאָס ציען זיך דירעקט פוּן פּלײיצע.
אַ פיגור, װאָס ווען איר שטעלט-אונטער אַ פּינט?, איז עס אַ ריב"
טיגער פראַגע-צייכן,
--- זענט איר נאָר בּיי אוּנז אין האָלאַנד! -- האָט ער שין
גערעדט פּראָסט ליטוויש.
--- יאָ, איך בּין אין זגריל. איך בּין נעקומען נעשעפטלעך אויף
אַ פַּאָר טעג. דערוויי? האָבּ איך זיך אויף אַ פּאָר שעה אַריבּערגעײ
כאַפּט קיין אַמסטערדאַם, אֶנקוּקן עס. |
--- זייער טוט, זייער נוּט ! --- האָט ער געריבּן די דאַרע הענט,-י=
אַזאַ בּאַנעגעניש פּאַסירט לויט דער סטאַטיסטיק אפשר איינס אויף
אַ מיליאָן. מנא. איך װועל שוין אייך נישט אַװעקלאָון, איר מוזט
גיין מיט מיר אויף מיטאָג. איך האָכּ שוין דאָ אַ ווייב מיט אַ היים,
איר וועט בּיי מיר זיין אֵן אָנגעלייגטער נאָסט. מיין ווייבּ וועט זיף
אַזױ פרייען, װאָס הייסט, א יוגנט-פריינט! סטאַטיסטיש גענומען;'
פאַלט-אויס אַזאַ יוננט-פריינט איינער אפשר אויף חריי מיליאָן,
איך בּין זיך מודה ופמתודה, אַז עס האָט מיך זייער געפרייט
דידאָזיגע איינלאַדאנג. די פּערספּעקטיוו, אַז איך וועל בּאַלד זיין.
אין אַ הויז אוּן ווע? זיך אָפּרױען פוּן דעם גאַנצן טאָג אחומגיין אוים -
די פיס אוּן אַז איך וועל מיר אַבּיס? אוױיסלאָדעװען פוּן דעם גאַנצן
בּאַנטוש, האָט מיך זייער געלאָקט אוּן איך בִּין גענאַנגען. /
=
-- זענט איר נאָר אין האָלאַנר, --- האָט ער גערערט בּיים
מיטאָג, טונקנדיג אין טעלער זופּ זיין קוּרצזיכטיגע נאָז. --- איר נע-
דענקט, , וי מיר בּיידע האָבּן זיך גלייכצייטיג געלאָזט פאָרן קיין
אמעריקע. איר זענם טאַקע אַװעקגעפאָרן, אוּן איך בִּין געבליבּן
שטעקן אין אַמסטערדאַם. עס האָט מיר אויסנעפעלט די אַפּותיקא
צז פאָרן ווייטער... אָבּער איך האָבּ קיין חרטה נישט. איך האָבּ מיך
דאָ נישט שלעכט איינגעאָרדנט. סטאטיסטיש גענומען, אין מיין
עקאַנאָמישע לאַגע 2 צוּ 100, איך אַרבּעט דאָ אין דעם קעניגלעכן
בּיוּראָ פאַר סטאַטיסטיק. איך בּין דאָ דאָקטאָר פוּן סטאַטיסטיק. דעם
דאָקטאָראַט האָבּ איך בּאַקומען פאַר מיין דיסערטאַציע. איך האָבּ
עס אַרױסגעלאָזט אין אַ בּוך-פאָרם אויף האָלענדיש אין צוויי טיילן.
דאָס בּוּךְ האָט געהאָט ערפאָלג. אַזאַ ערפאָלג פאַלטדאויס אפשר אויף
איין בּוּךְ פון טויזנטער. אָט װועל איך עס אייך גלייך ווייזן. איך
זויל טאַקע אייך אויך שענקען אַ בּוך אַלס אָנדענקן.
ער האָט אָפּנעװישט דאָס מויל מיט דער סערוועטקע, איז צו-
געגאַנגען צוּ דער שאַפע, אויף וועלכער עס איז געלעגן אַ גרויסער
בארג פוּן פריש-בראַשירטע ביכער אין הויטע הילעס. ער האָט אַרויס-
געשלעפּט צוויי בּענדער אוּן מיר עס אוּנטערגעטראָנן. דאָס טיטל-
בּלאָט איז סיר געווען פרעמד אוּן נישט-פאַרשטענדלעך, נאָר ער
האָט עס מיר איבּערנעזעצט : ,מאַטעריאַלן צוּ סטאַטיסטיק וועגן בּויך-
יטיפוּס צווישן די נידערלענדישע שבטים אין פריסטן מיטלאַלטער".
דאָס כּוך איז געווען פו? מיט ציפערן, טאַבעלן, דיאַגראַמען.
-- זאָל איך אייך שענקען די צוויי טייל פוּן מיין בּוּך ?
-- 8ַ--אך! מיטן גהעסטן פאַרגעניגן. עס וועט בּיי מיר זיין
די טייערסטע מתנה! -- האָבּ איך געזאָנט מיט פרייד.
--- שטייט-זשע. איך וועל אָנשרײיבּן אַ ווירמענונג.
ער האָט אַרױסגענוּמען זיין פי?-פעדער אוּן אָנגעשריבּן אויפן
זערשטן זייט? פאַלגנדע שױרות ;
זפריינט ! געדענק די סטאַטיסטיק.
עס איז די מוטער פוּן ווייזהייפ"
אַ מתנה צוּם אָנדענקען פון
אונזער בּעגעגעניש א. אַ. וו
דר, שוועמעל",
ער האָם זיך צוריק אויפגעשטעלט אין זיין גאַנצער לענג, האָף
גענומען די בּיידע בּענדער אוּן מיט אַן אויסערגעוויינלעכן פייערלעכן
זשעסט פוּן אַ הישפּאַנישן גראַנד, װאָס טראָגט-אוּנטער בּלומען זיין
דאָנאַ, האָט ער מיר זיי אונטערגעטראָגן.
--- בּיטע !
איך בּין אויך אױיפגעשטאַנען אוּן מיט אַ נאָך מער פייערלעכן
זשעסט האָבּ איך די מתנח עמפּפאנגען.
--- דאנקע,
אוּן אין הארצן האָבּ איך געטראַכט: וואו װועל איך זיך אַהינ-
שוּן מים די צוויי בּיכער, אַז קוים וװואָס איך קאָן מיך אַן עצה געבן
מיט מיינע אייגענע פּעקלעך !
נאָך מיטאג האָבּן מיר זיך פריינטלעך צעזעגנט, אוּן איך האָ
מים גרויס מייסטערשאַפט נעפּרװוט פאַרגעסן די ביכער אין מאָי
דער-צימער. נאָר בּאַלד האָבּ איך הערהערט דעם דאָסטאָרט שטים,
שר איז מיר נאָכגעלאָפן אויף די טרעפּ אוּן געשריגן :
--- די בּיכער! די בּיכער! איר האָט פאַרגעסן די בּיכשר,
--- אִי, אִי, אִי!.. -- חאָבּ איך מיך אַ כאַפּ נעט. --- אונ-
יטערוועגס איז מען אזוי צעשטרייט. אוּן אגב לייד איך לעצטנס
אויף א זכרון-מאַנגעל,
--- דאָס שאַדם נישט. דאָס שאַהחט נישט! -- האָט ער מיך
בּאַרואיגט אוּן אַריינגעשפּאַרט מיר די בּיכער אונטערן פּאַכװע. ---
אייער צעשטרייטקייט ווייזט, אַז איר זענט אַ גייסטיגער מענטש,
וואָס איז פאַרנוּמען מיט זיינע געדאַנקען. די סטאַטיסטיק פאווייזט
אַז די צאָל פוּן צעשטרייטע הערשט צווישן די אינטעלעקטואַליסטן
אין דער געגנגעזעצטער פּראָפּארציע...
אַ בּרירה האָבּ איך געהאַט. איך האָבּ געכאַפּט די בּיכער, וי
מען כאַפּט אַרױס אַ קינד פוּן אַ שרפה, אוּן בּין אוועק,
איך בּין גענטננען, וי אַן אָנגעלאָדענער אייזל, מיט די אָנגע-
פיסטע קעשענעם און אָנגעהאַנגענע פּעקלעך אוּן שטכטלעך, איצט
פ
האָב איך נאָך בּאַדאַרפט שלעפּן עפּעס 2 בּענדער וועגן סטאַטיסטיק
פון בּויך-טיפוס אויף האָלענדיש.
איך האָבּ געפּרוּווט פּאַמעלעכן, ,נישטחווילנדיג",, אַרױסלאָון
די צוויי בּיכער אויפן בּרוק אוּן זיך געלאָזט גיין ; נאָר בּאַלר איז מיט
אימפּעט מיר נאָכגעלאָפן אַ נאַסדפאַרקויפער פון שװעבּעלעך אוּן
בּלייפעדערס אוּן האָט מיר געשטופּט די בּיכער אין האַנט אַרײן.
עפּעס זאָגנדיג אויף האַלענדיש אוּן אויסשטרעקנדיג זיין האַנט. איה
האָבּ אים דערלאַנגט שטלעכע מטבּעות אוּן בּין ווייטשר געגאַנגען.
איך בּין אַרײן אין פּאַרק, זיך צוּגעזעצט אויף אַ בּאַנק אוּן
שטיקינקערהייט בננבה געפּרוּווּש די בּיכער איבּערלאָזן אויף דער
בּאַנק. נאָר בּאלר האָט מיך אָנגשיאָגט דער. פּאַרקחוועכטער, מיה
דערלאַנגט די טייערע מציאה אוּן אויסגעשטרעקט די האַנט.
איך האָבּ אים געגעבּן עטלעכע מטבּעות אוּן בּין ווייטער גע-
גאַנגען. נאָכדעם האָב איך מיך פאַרקליבּן אין אַ פאַרואָרפן געסל,
געפּרװוט אַראָפּלאָזן זיי, די בּיכער, אין אַ קאַנאַל. נאָר אַ שיפעה
האָט זיי מיט גרויס בּריהשקייט אַרױסגעראַטעװעט אוּן מיר עס אִפּי
געגעבּן. איך האָבּ אים דערפאַר האַרציג געדאַנקט מיט אַ צוּלאָגֿ
פוּן אַ פּאַר מטבּעות טרינק-געלט.
איך האָבּ שױַן פאַרלוירן די האַפנוּנג פּטור צױ ווערן פוּן דעם
אָנשיקעניש. איך האָבּ געטראַכט, אַז אויב איך וועל אַזױ אַלע וויילע
האַלטן אין פאַרלירן די בּיכער, װעל איך בּלייבן אָן א פּהוטה אין
קעשענע --- אוּן בּין אַזױ ווייטער אַװעק, בּויגנדיג זיך אוּנטערן יאה
פוּן מיינע חפצים.
איך בּין געקוּמען אויף דער יידן-שטראסע. עס איז געווען זי
מערדיג פאַרנאַכטלעך. די זוּן איז אונטערגעגאַנגען מיט דערזעלבּעה
פּראכט, װוי זי גייט-אונטער אויף אַלע יידישע גאַסן אוּן געטאָס פוז
דער גאַנצער וועלט. אַזױ גייטדאונטער די זוּן אויף גענשע גאַס, אויף
דזיקע גאָס אין װאַרשע, העסטער סטריט אין ני-יאָרק אוּן אַנדערע:
יידישע געטאָס. אַרבּשטער זענען געגאַנגען פוּן דער אַרבּעט, אנ"
געשטעלטע פוּן די געשעפטן. קינדער זענען אַרוּמגעלאָפּן אוּן זיה
געפּלאָנטעהרט אוּנטער די פיס. אייניגע האָבּן געשפּילט אין געיענ,
אַנדעהע האָבּן געטאַנצט אונטער די קלאַנגען פוּן 8 מוּזיק-קאַסכן,
10
װואָס אַן אַלטע האַלענדערין האָט נעדדייט. עס איז געווען יירישכֿעךףי
רעשייג, הגם די געשרייען אוּן די קללות זענען געווען גאָר אויף 8
פרעמד לשון. |
אינצווישן האָבּ איך דערזען אַ כוואטסקע יידענע אין א שייטפ
אוּן אין אַ צעראטענעם שירץ, זי איז געשטאנען, האָט פארקויפט
פוּן אַן עמער פישלעך אַזעלכע פוּן דער משפחח הערינג אוּן עפּעם
גערופן אויף האָלענדיש. אַרוּם האָט זיך געקליבן אַי חמון פוּן קונים,
אַר יעדן קונה פלענט די יידענע אַרױסכאַפּן א הערינג פוּן עמער,
געגעבּן עס אַ שייל-אפּ פון רעכטס אוּן פוּן לינקס, וי מען שיילט-
אפ אַ בּאַנאַנע{; אוּן אַז דער הערינג פלעגט בּלייבּן נאַקעט אוּן גאָלע;
וי די מאַמע האָט אים געהאט, מיט זיין נאַנצן גלאַנציגן פעטס אין
הרויסן, פלעגט זי עס געבן א טונק-אָפּ, וי גהויס עס איז, אין אַ שיספ
אָנגעבּראָקטע ציבעלעס, אַזױי אַז דער הערינג פלענט ווערן ארומנעי
פיט מיט ציבעלע, זוי אַ שטיק פליגן-פּאַפּיר מיט פליגן אין אַ. הייסן
זומער-טאָג.
דאַן פלעגט דער קונה נעמען דעם הערינג פאַרן עק, אויפהויבן
עס, וי אַ הענגל טרויבּן, איבּערן מויל, אונטערבויגן דעם קאָפּ, צוי
האַלטן דאָס היט? און אַזױי עסן עס מיט גרויס אַפּעמיט,
סיר האָט פֿאַרשמעקט דערדאָזיגער דעליקאטעסם אוּן כ'האָבּ נעי
וויזן, אַז זי זאָל מיר דערלאַננען אַזאַ פּאָרציע, איך האָב אָבּער נישט
געהאָט קיין חשק צו עסן דאָס טאַקע דאָ ,נאַ פאָטשעקאניע" און
האבּ געוויזן, זי זאָל עס מיר אױינפּאַקן אין פּאַפּיר, כדי איך זאָל עס
קאַנען מיטנעמען קיין זנריל, די יידענע האָט אָבּער נישט געהאט קיין
פּאַפּיר. זי האָט עס נישט געדאַרפט אויך, מחמת ס'רוב קונים עסן
דעסדאָזיגן מאכ? אויפן אָרט, |
דאַ האָבּ איך זיך דעהמאַנט אויף די צוויי בּיכער, איך האָבּ
אױיסגעריסן אַ פֹּאַר הינטערשטע בלעטלעך (על-כל-פּנים האָבּ איך
דאָך געהאַם אַזױ פי? פּיעטעט צוּ די בּיכער, כדי נישט צוּ רייסן
קיין בּלעטלעך פוּן פאָרנט דאָרט, וואוּ די דעדיקאַציע געפינט זיך).
רי יידענע האָט איינגעוויקלט דאָס צוויבּ?-הערינג אין די בלעטלעך,
גשמאַכט אַ ניי פּעקל אוּן אָנגעהאָנגען מיר אויף דעם איינציגן פרייען
קנעפֿל, װואָס האָט זיך געבאַמבלט אויף מיין רעגן-מאַנט?. אויס
11
האַנקכארקיום האָכּ איך איר איבערגעלאָון די צוויי בּיכער אַ מתנח,
, זאָל זי האָבּן פּאַפּיר צוּ וויקלען העריננ --- אוּן זאָל איך פּטור
ווע סון א צגטשעפּעניש. |
מיט אַ גרינג נעמיט אוּן אויך מיט אַ נרינגערן בּאַגאַזש בּין אין
אַוועק צוּם ואַקזאַל. נאָר מיין צוג איז שוין געווען אַװעקגענאַנגען.
צוליב דעם בּאַלשמוטשעניש מיט דעםס הערינג האָב איך פאַרשפּעטינט
דעם צוג. אַ צווייטער צוג גייט ערשט אין אַ שעההאַרוּם,
מילא-מא, בּין איך ווידער אַוועק איבּער דער שטאָט. װויל איך
אָנזען די שטאָט, װוי זי זעט-אויס אין אֶוונט. דאָ אוּן דאָרט האָבּן
זיך אָנגעהױיבּן צינדן לאַמפּן עלשקטרישע, שיפרן, טראַמװײען.
איך בּין געגאַנגען וואוּ די אוינן האָבּן מיך געטראָגן; אמ"
מייסטן צוּ די צענטרן פוּן שטאָט, װאָס האָבּן זיך צעשפּילט מיט אַ
גרעטשרער שפע ליכט. דאָס זענען געווען די באַלעבטסטע אַרטעריען-
גאַסן אוּן פאַרװויילונגס-פּלעצער.
אויף דעם רעספּראַנד-פּלאַץ האָב איך ווירער דערהערט א בּאַד
קאנטע ווייבערישע שטים, װואָס רופט מיך. איך קערז יך אױים --- ער,
רער דאָקטאָר שוועמעל.
| --- איר זענט נאָך נאָר נישט געפאָרן ? -- האָט ער געפרעגט.
--- ניין, איך האָבּ פֿאַרשפּעטיגט דעם צוג, -
--- פאַרשפּעטיגט דעם צוג? -- האָט ער איבּערגעחזרט. --
סטאַטיסטיש פאַרשפּעטיגן מענטשן דעם צוּג איינער אויף 8 טויזנט
7 הוּנדערט מיט איינס, וועןדזשע האָט איר ווידער א צוּנ?
--- ערשט אין אַ שעה אַרוּם, |
--- איז דאָך אויסגעצייכנט! טאָ קוּמט, וועלן מיר גיין צוּ מיר
אויף אַזונט-בּהויט. האָב איך אַ הערינג?, הערט איר, איז עס אַ בּרכה
צוּ מאַכן ! עכטער אַמסטערדאַמער! לויט דער סטאַטיסטיק פאַלט-
אויס אַזאַ הערינג איינער אויף 110, בַּיי אייך אין פּוילן זעט מען
גארנישט אַזעלכע חערינג. אַז עס איז בּאַשערט צוּ טרעפן זיך נאָכ-
אטאל --- פומט, וועלן מיר עסן וועטשערע. אַבּיסל פאַרכרענגען. נאָך
וועטשערע האָבּ איך פרייע צייט, איך וועל אייך בּאַנלייטן צױּ דער
בּאַן.
| = איך האָפּ ווידער מסכים געווען. שוין כּעסער צוּ זיצן רי שעת
12
צייט אין אַ חויז, איירער אַהומצשלעפּן זיך איבּער די נאַסן, כּפרט.
אַז איך האָכּ שוין גאָר קיין כוח נישט.
דאָס ווייב האָט דערלאַנגט צוּם טיש דעם בּאַריסטן הערינג
רער דאַקטאָר האָט געשטופּט מיטן נאָפּ? אין הערינג, געלייגט אין
מויל אוּן געפרענט, קוקנדיג מיט זיינע קורצזיכטיגע בּרילן אויה ב'
שפּיצן גאָפּל ; '
--- אוּן וואוּ זענען עפּעס מיינע בּיבער?
--- וואָס הייסט וואױּ? זיי זעפֿען דאָ. --- האָבּ איך בפומרשט
גענומען טאַפּן צווישן מיינע פּעקלעך אין די טאַשן.
--- אומזיסט אייער טרחח! --- האָט ער געענטפערט, אָנשטעלנ-
דיג אויף מיר א ציניש-מעפיסטאַרפּנים: --- איר האָט זיי פאַרלוירן,
--- וואָס הייסט איך האָב זיי פאַרלוירן ! אַו איך היט זיי, וי
דאָס שװאַרצאַפּל פון אויג.
--- אַך. זענט איר א צושטרייטער מענטש! -- האָט ער גע-
זאָגט מיט אַ פריינטלעכן פאָרוזאוּרף. --- איר האָט זיי ווארשיינלעף
פאַרלוירן און עמיצער האָט זיי געפונען אוּן עס איבערנעגעבן א
הערינג-יידענע.
איך האָבּ דערפיהלט, אַז עפּעס האָט זיך מיר אָפּנעריסן פון .
מיין אינגעווייד, איך האָב פאַרקוירן דאָס לשון, נאָר א נס: ער האָט
סייזוי אַליין גערעדט.
--- עס איז דיר אַַ שיינער צופאַל, -- האָט ער געזאַנט,. --
אַזאַ צוזאַמענטרעף פוּן צופאַלן טרעפט אפשר לויט דער סטאַטיסטיק
איײינמאָל אויף א מילואָן, דאַרף איך דווקא גיין פאַרבּיי אַ העריננ-
יידענע אוּן עס דאַרף זיך מיר דווקא פאַרועלן קויפן א הערינג אויף
וועטשערע. איך גיב אַ קוק --- עס ליגן בּיכער. איך וואָלט שווערן---
בּאַקאַנטע בּיכער. איך עפןאויף --- מיינע בּיכער, חדי סטאַטיסטיק
פון כויך-טיפוס בַּיי די נירערלענדישע שבטים אין מיטלאַלטער", דיי
זעלבּע בּיכער, וואָס איך האָבּ אייך צוּ מיטאָג געגעבּן בּמתנח, אפילן
די דעדיקאַציע מים מיין אונטערשריפט געפינט זיך דאָרט. מער
נישט, צוּם סוף פעלן עטלעכע בלעמלער. איר ווילט זען? -- אט
זענען. זי
:
13
ז גפ
יע
ער האָט אויפגעוויקלט אַ פּעק? אוּן געוויזן מיר די יצוויי בּענ-
דער.
ווען מען ווייזט אין נעריכט דעם מעררער זיין פאַרבלוטיגט
מעסער, איז אים אפשר נישט אַזױי שרעקלעך, וי מיר בּשעת בעה .
גאַנפראַנטאַציע מיט דידאָזיגע בּיבער.
--- אֶוואַ ! אַװואַ ! װוי אַזױ האָבּ איך עס געקאַנט פאַרלירן!
אַזאַ צעשטרייטער מענטש בּין איך, איך בּין דאָך ווערט, הערט איר,
מען זאָל מיך פערטלען... איך בּין אַן אזמגליקלעכער מענטש! מיין
- צעשטרייטקייט וװועט מיך נאָך אַמאָל אוּמבּרענגען!.. --- האָבּ איך
פּריציטיוועט, געקלאָגט אוּן פאַרבּראָכן מיט די הענט, װי נאָך אַ
פּר-מינן.
| = --- אָבּער פאַרצווייפלט דאָך נישט אַװי! --- האָט ער מיה
געטרייסט, --- אָט, װי איר זעט, וועלן מיר פאַרריבטן ראָס אוּמ"
גליק! אָט נעם איך אוּן גיב אייך אַנדערע צװויי בּיכער, אוּן נישט
טור צוויי, נאָר נאַנצע פיר, פיר בּענדער, װוי די בּערן. צוויי בּיכער
צו צוויי טייל. עס וועט זיין, וי בּיי יעקב אבינוּ: אויבּ איין מחנה
וועט צעשלאָגן ווערן, וועט בלייבּן די צווייטע אַ פּליטה. אויבּ איר
וועט צוויי בּענדער שרגעץ פאַרלירן, וועלן אייך איבערבלייבן אַנ-
דערע צוויי כּענדער.
ישר האָט אַרױסגעשלעפּט פוּן דעם בּאַרג בּיכער אַנדערע פיה
עקזעמפּלאַרן אוּן זיך אַװעקגעזעצט שרייבן דעדיקאַציעס.
אויף איין בּוך האָט ער אויפגעשריבּן :
אמיין קינד פוּן מיין געבּורט
שענק איך דיר היינט,
מיין פרוכט פוּן סטאַטיסטיס.
שענק איך מיין פריינט".
אויה דעם צווייטן בּוּך האָט יער אויפגעשריבן :
ייא בּאַהג מוּט אַ בּאַרג בּאַגעגענען זיך נישט, 8 מענטש
מיט אַ מענטש בּאַגעגענען זיך יאִ".
ר"ר פוּן סטאַטיסטיק שוועמעל".
האָבּ איך שוין, געלויבט גאָט, צוּם הומל פיר פּענדער. אוּן כרי
אִיך זאָל הי בּיכער נישט ערגעץ-וואג איבערלאָון } אָרער פאַרגעסן.
4
האָט דער דאָקטאָר, בּיים אַרױסבּעגלײטן פיך, אַרײנגעשטוּפּט זי
מיר אונטער דער פּאַכװע אוּן בּאַגלײיט מיך בּיזן װאָקזאַל, איך בין
געגאַנגען, ריכטיגער: נישט געגאַנגען, נאָר גערוקט זיך, וי אַ הי?-
צערנע יריד-בודע מיט סחורה,
גיי איך אוּן טראַכט: רבּונו שעל עולם, װאָס איז דאָס אויף
מיר אַן אָנשיקעניש מיט בּיכער! װאָס דאַרף איך האָבּן פיר בּיכער
פוּן סטאַטיסטיקעס פוּן בּויךדטיפוּס אויף האָלענדיש! אַזױ פיל מענטשן
פאָרן, גייען אוּן קיינער טראָגט נישט מיט זיך קיין בּיכער מיט סטאַ-
שיסטיקעס. זאָל איך נור אַריינקומען אין װאַנאָן, װע? איך מיט זי
זיך שוין אַן עצה געבּן.
חכלל, איך זיץ שוין אין װואַנאָן אוּן פאָר קיין זגריפ,
זייער שווער איז מיר אָנגעקוּמען אין די אויגן פוּן די פּאַטאַ-
זשירן אַראָפּצוּלאָזן די בּיכער אונטער דער בּאַנק. שטילערהייט,
בּגנבה, האָבּ איך זיי פאַררוּקט מייטן פוּס. אוּן ווען דער צוג איז
געקומען קיין זגריל, האָבּ איך סײך געלאָזט פויפן, װווי אַן אַטענטאַ-
טאָר, װואָס האָט נאָר-װואָס אונטערגעלעגט א באָמבען-קנויטל,
אויף סאָרגן נאָך מיטאָג בּרענגט מיר דער פּאָסט-טרענער אַ
בּריון מים אַ גרויסן פּאַקעט אוּן בעט צױצאָלן הריי גולרן. מיין איך,
אַז דאָס איז עפּעס אַ געשעפטלעכער פּאַקעט פוּן מיין מענטשן, ואס
| איך וװואַהט אויף אים, צאָל-איין די דריי גוּלדן אוּן עפן רעם בּריוו,
אין בריוו שטייט געשריבן :
זגעערטער פריינט ! אייער צעשטרייטקייט איז בּאמת פענאָ-
מענאָל, עס שטיינט-איבּער יעדע סטאטיסטיק. איר האָט רי ביכער
פאַרגעסן אין װאַגאָן, אוּן חיות וי דאָרט געפינט זיך דער אַדרעם
פוּן אַרױסגעבּער, װאָס דאָס בּין איך, האָט די בּאַדירעקציע אִפּ-
געשיקט די בּיכער צוּ מיר. וויסנדיק, זוי טיף איר ליידט פוּן רעם פאַר-
קוסט, שיק איך אייך צוּ אַ ניי פּעק? פוּן הריי בּיכער : פוּן יערן בּוּך
צוּ צוויי טייל. האָבּן מיר אַ קימאדלן 6 בּענדער. אויף יעדן בּאנד א
באַזאטדער דעדיקאַציע. נעמט-צו דידאָזיגע בעשיידענע קליינע מתנה
פון מיר, אוּן זאָל עס זיין אַן אָנדענקונג פוּן אוּנזער באַגעגעניש אין
האָלאַנד,
אייער עחגעכּנסטער דר. שוועטעל ד"ר פוּן סטאַטיסטיק",
15
האָבּ איך שוין איצט, קיין עיןדהרע, 8 ביכער, דאָס הייסט זעקס!
בּענדער ! עס איז ריר אַ שיינע מעשה, --- טראַכט איך, --- עס איד.
נאָר שלום-עליבמס מעשה מיטן ,דייטש".,. נאָר, מילא, זאָלן זיױּ
ראָ ליגן אין עושר אוּן כבוד. איך בִּין דען מחויב זיי מיטצוּנעמען
אַהיים? איך וועל זיי ערגעץ אין האָטעל פאַרשטעקן הינטערן שפּינל,
אויפן אויוון, אין װאַנעדצימער, איך װועל שוין געפינען אַן אָרט ---
און װועל שוין אַװעקפאָרן אָן זיי.
אַזױ האָבּ איך נעטוּן. אויף מאָתגן בּין איך שוין געזעסן איץ}
צוג, וואָס האָט מיך געפירט קיין װאַרשע, איך האָבּ זיך עטלעכע מאָל
אַרוּמגעקוּקט אַרוּם מיר, געמיינט אַלץ, אַז די בּיכער ליגן נעבּן מיר-
נאָר, געלױיבּט השם יתבּרך, די בּיכער זענען נישט געווען.
| געקומען אַהיים. אַװעק אַ טאָג, צוויי, אַ וואָך, אַ צווייטע.
שוין גאָר פאַרגעסן פוּן דער גאַנצער געשיבטע, מיט רי בּינער, מים די
פּטאַטיסטיקעס, מיט דעם דר. שוועמעפֿ. ערשט עס קוּמט מיר אַן אי
פּאַוויעסטקע פוּן פּאָסט, איך זאָל קוּמען אָפּנעמען אַ פּעקל קעגן אִפי
צאָל פוּן 23 זלאָטעס.
װאָס קאָן עס זיין פאַר אַ פּעק? ? עס קאָן זיין, אַז דאָס איז די
סחורה אויף אַן אֶנצוג, װאָס אַ בּאַקאַנטער פאַבּריקאַנט פוּן קאָדויש
האָט מיר צוּגעזאָנט שיקן פּמתנה. עס קאַן זיין, אַז דאָס איז די
זידישע שרייבּ-מאַשינקע, װואָס איך האָבּ אויסגעשריבּן פוּן ניו-יאָרת.
עס קאָן זיין, אַז דאָס איז עפּעם אַ פּעקל פאַר מיין װייבּ.
אַ גאַנצע נאַכט האָבּ איך דעם קאָפּ געבּראָבן, נישט געקאַנם:
אײינשלאָפן. אויף מאָרנן בּאַגינען בּין איך שוין געווען אויף פּאָסט,
-ב'האָב איינגעצאָלט.-די 28 זלאָטעס אוּן בּאַקוּמען דעם פּאַקעם.
אויפגעוויקלט --- בּיכער! דיזעלבּע ביכער פוּן דר, שוועמעל עג
דער יסטאַטיסטיק פון גויך-טיפוס אויף האָלענדיש.
-+ דערביי איז געלעגן פאַלננד בּריוועלע:
!: -,טייערער פריינט, .
וי יעדער אונטעלעקטואַליסט אוּן גייסטרייכער מענטשׁ.+
זענט איר צעשטרייט. נאָר אייער צעשטרייטקייט איז ממש אַ זעלטנ"
הייט; דאָס בּאַווייזט, אַז איר זענט נאָך מער גייסטזמענטש, וי איך
האָבּ גערעכנט.. אוּן דאָס איז וויהקלעך, אַפילוּ קויט די לעצטע פטאַר
18
4
טיסטישע אױסרעכנוּננען, אַ פענאַמענאַלע דערשיינונג. איר האָם
מיינע בּיכער ווידער פאַרגעסן. דאָסמאָל אין האָטע? אין זגריל, דער
האַטעל-אײיגנטימער, געפינענדיג זיי פאַרשטעקט אין מאַטראַץ פון
בּעט אוּן געפינענדיג דאָרט מיין אַדרעס אויפן שער בּלאַט, האָט זיל
מיר אָפּנעשיקט קיין אַמסטערדאַם. מיטפיהלנדיג אייערע מאָראַלישע
פיידן פוּן דעם פאַרפוסט, שיק איך אייך װידעראַמאָל מיינע בּיכעה
שוין גאנצע פיר שטיק. צוּזאַמען אַכט בּענדער. איצט, אַז איר זענט
שוין בּיי זיך אינדערהיים, אין איער נעסט, װועט איר זיי, האָפנטלעך,
אין-ערנעץ ונישט פאַרגעסן, אוּן איך האַלט, אַז מיין ווערק אויף האָד
לענדיש די *סטאַטיסטיק פוּן בויך-טיפוס בּיי די נידערלענדישע
שבטים אין פריסטן מיטלאַלטער" וועט ווערן אייער טישבּוּך, װאָס
עס ועט זייער פרייען אייער גוּטן פריינם, :
דעם ד"ר פוּן סטאַטיסטיק, דר. שוועמעל".
5 ס. אנב אורחא קאָן איך אייך אָנזאָגן אַ בּשגרה, אַז איך
גיי שוין דחוקן אַ צווייטע אויפלאַגע פוּן מיין דאָזיגן ווערק, מחמת
די ערשטע אויפלאַנע האָבּ איך שוין אינגאַנצן צעטיילט, אי"ה, פוּן
דער צווייטער אױפלאַגע וועל איך ווידער אַרױיסשיקן אייך עטלעכע
קאָמפּלעטן בּיכער, אַזאַ גוּטער פריינט, װוי איר, מעג האָבּן פוּן יע"
דער אויפלאַגע צוּ עטלעכע עקזעמפּלאָרן מיטאַמאָל. | '
3 61 |
איצט, ליבער לעזער, זייט אַ קלוגער אוּן טרעפט; צי איז אט
דער דר. שוועמעל אַ גראַפאָמאַן, אַ טיפּש, אַ פאַרשלעפּטע קרענק
און ער מיינט עס מיט אַן אמת, אָדער ער איז הוקא אַ כיטרער,
א חכם, אַ ממזרישעה קאָפּ אוּן ער טוט מיר אִפּ אַ שפּיצל 74
17
ר בוטו טוט 11 1181 1131 1111 ווע
װאָס אַקטיאָרן זאָגן וועגן קוּנסט,
|אַקטיאָר נומר צסיינס -- אַ קאָמיקער,
פון קינסט קאָן מען אויך מאַכן אַ לעבּן.
-- הערט זיך שור איינעט, מיינע טייערע פריינט אוּן האָכ-ײ
שעצער, ואָס איך על אייך זאָנן: טאַלענט מיט ליירנשאַפט זע-
גען געוויס אַן איירעלער פּרעהמעט, אוּן די קונץ אַליין איז אַודאי
אַן אָרנטלעכע זאַך, װאָס שטאַמט פוּן דער נעטלעכער נאַטוער; מען
דאַרף אָבּער וויסן, װוי-אַזױ זיך צוּ פירן מיט אזא דעליקאַטעסן-
זאך. און וי אַזױי דידאָזיגע זאַך צוּ דראַטעװען: עס זאָל ליגן אויפן
פוס, זי אױסגעגאָסן, אוּן זאָל נישט קוועטשן בּיי די פינגער,
-איר זאָגט, מיינע ליבּע פריינדע, אַז די ,קונץ" פּאַצאָלט זיך
נישט. ס'איז אַ בֹּלְאָף ! די געטלעכע קונץ, ווען זי פאַלט אַריין נישט
צוּ קיין יאֶלֹר אין קאַפּעליגש, נאָר צוּ אַ פּ'שוין אַ נאַשיבּראַט מיט
אַ סמיקאַלקע, בּאַצאָלט זי זיך יאָ אוּן הוקא גראָבּ באַצאָלט זי זיך. װי -
איר זעט מיך אַ לעבּעדיגן !
אָט נעמט, למשל-נאַפּשיקלאַד, מיך. איך בּין אַן אַקטיאָרשטשיק.
א בינע-קינצלער, אַ חבר פוּן דער קוּנץ-טרופּע אסמיק" אוּן איך שפּי?
דאָרט די טראַװועדיגע טראַגעריעס מיט די קאָמעדיעס מיט די לי-
טעראַטאַטישע קיטעראַטוּר,, פונדעסטוועגן האָבּ איך זיך נישט, װאָס
צוּ בּאַקלאָגן, פאַהדין מיר, נאָט צוּ דאַנקען. .
ווייסט איר פאַרװאָס? ווייל איך בּין נישט קיין יאָלדעװואַ-
טער קינצלער, בּין איך מיר אַ מענטשל אַ פֿאַך-מאַן. אַ שוסטעה
בּין איך, דאַכט זיך נאָר אַ קינצלער, אוּן פונדעסטווענן 8 לייטי-
18
שער בּעל-מלאכה. אוּן וויבאלר מען איז אַ לייטישער בּעלימלאבה,
קאָן מען שוין אַפִילוּ פוּן דער קונץ אויך מאַכן אַ לייטיש לעבּן. /
| = װאָס-זשע טוּ איך ? גאָרנישט טוּ אִיך. מען שפּילט טרעאַטער,
שפּילט מען, נישמער, איך קלויב מיר אויס אַזעלכע שטיק, ווא עס
זענען פאַראן שוסטער-ראָליען.. נעם איך שטענדיג די שוּסטער-דאָ-
ליע אַהױף אויף דער קאָפּיטע אוּן שפּי? זי מיט דער אמתער סקריפּקע, -
אַזױ, ?משל-נאַפּשיקלאַר. שפּיל איך אין ,אַ קרבּן פוּן אַ שוועס-
טער" פוּן אַנשעל שאָר אוּן אחדעם גרינעם מיליאַנער" פוּן שמ"ר און
אקבצן, זואו קריכסטו" פוּן פיבִּין, און .מלכה שװאַרצנקאָפּ" פון
הל? זלאַטאָפּאָלסקי וכהומה, למשל, אַזעלכע זאַכן מיט שוסטער-ראָלן.
האָט איר געמענט אָנקוּקן מיין שפּיל, אַ וואזשנע שפּיל, עס איז
נישט געשפּילט, נאָר געקנאַקט ! גענוּמען א מאָס, אוּן נעקלאַפּט, אוּן
געשמירט ! א שוּסטער אַן אַרטיסט. װוי איר זעט מיך אַ לעבּעדיגןז
מאָלט אייך, אַז איך קאָן שפּילן אַ גראַף אויך, אַז מען דאַרף.
אוּן אַפילו גענעראַלן אוּן פעלדשערס אוּן אַנדערע פּרינצן און פיר-
שטן אוּן אַפילו אַ קעניג אין אַ קרוין. נאָר א שויסטער איז מיר אַבּיס?
גרינגער צוּ שפּילן. צי איך אַ ההאַטװע --- איז געצויגן אַ דהאַטװע;
קלאַפּ איך פלעקלעך --- איז געקלאַפּט פלעקלעך ! לעג איך א לאַטע ---
איז געלעגט אַ לאַטקע ! און אַלץ מיט דער אמתער מימיקע אוּן באַק-
טעריזאַציע אוּן יט דעם אמתן שטאָך מיט דער נאָלֿ,
איך האָבּ אַפיל פֿאַרפאַסט אַן אייגן ליד, װאָס איך זינג בּיים
שפּילן, אַ שלאַגער, זאָג איך אייך ! איך ווילט הער ?
| איך האָבּ טאַלענטע אָן אַ צאָל,
4 בּים !
איך האָבּ אַן אַרגאַן מיט אַ קול,
| בּאָם! }
און אַז איך זע, עס האַלט נאָר שמאָל --=
קֶ בּים !
דאַן אַרבּעט איך צו מיט רער נאָל -= )
בּאַם!
אַ קיצ? אַ,מעשה": איך שבּיל מיר מיין געטלעכע מּלע און
זינג מיף מיין טראַווערדיגע ליד, בּינה-בּינה פאַררעכט איך מיר אַ
19
פּאָר שיך. די מוזיק שפּילט-צוּ מיט איר צויבּער-פירעלע... די עלעק
טריק מאַכט עלעקטרישע עפעקטע... אוּן איך לעג מיר אַ לאַטקע,.
שלאָג מיר אָן אַ פּאַרקאָװע, האַקזאונטער ,אַ רופּטשיק", כמאַליע-
ארוי אַ פּאָר אָפּצאַסן אוּן מאַך מיר דערבּיי אַ פּאַר גראָשן,
איר פאַרשטייט ? אַזאַ מענטש? בִּין איך : פוּן פאָרנט --- קוּנץ.
און פון דער הינטן --- מלאכה. עס איז, וְווי מען זאָנט, געאַרבּעט
יצוּם פּאָר", ;
אוּן מיינט איר, אַז איך בִּין א שוסטער אַ לאַטוטניק, אַ פּאַר-
טאַטש? .חס וחלאת ! איך קאָן אייך אויפנייען א ניי פּאַר שיך צבּ
דער מאָס אויך, אויף גומקעס אוּן שנוּרעװואַדלעס, אוּן מעכאַניטשנע
שיך אויך. איך בִּין אַ געגריוועטער שוסטער, בִּין איך. איך ניי נאָכן
לעצטן שפאַרסאָן" מיט בּרייטע שפּיצן אוּן שמאַלע שפּיצן, מיט
- פאַלשע אראַנטן" אוּן אמתע אראַנטן" אוּן מיט תףסקריפּקע" אוּן מיםג
אַלע פּיטשעווקעס. |
אוּן אַז גאָט העלפט, דאָס שטיק מיט מיין שוסטער-ראָליע אי
א שלאַגער אוּן עס ,רייסט-אָן", אוּן עס האַלט זיך אַ לענגערע ציים:
אויף דער בּינע, דעמאָלט קלויבּ איך זיך אַריבּער אויף דער בונע
מיט מיין גאַנצן סלאַפּערגעצײג, מיטן בּענקל, -מיט די דראַטװע, מ
די קאָפּיטעס, נעם מיר אָן בּאַשטעלונגען פוּן אַו שוך-געשעפט אי
ניי מיר שיך.
| אַנונסטן איז בּיי מיר געגאַנגען אויף דער בּינע אַי שלאַגער ידעם
שוסטערס כלה-מויד", דריי חדשים נאָכאַנאַנד, האָבּ איך געהאַָט גנאָר
א ואַזשנעם סעזאָן. |
פאַרשטייצעך, אַז דאָס פאָלעק איז אַנטציקט פוּן מיין קוּנץ.
שזױי נאַטוּר-טרײי, זוי איך שפּיל מיין שוּסטער, איז ווייט צוּ זוּכן.
ײפּיסכאַלאָניטשנע", נאַטורעל שבּנאַטוּרעל ! נאָך יעדן שלוּם פון אַקנ}
טוט זיך חושך. דאָס פּוכּלִיקוּם עקספּלאָריהט מיט אַן אַפּלאָן און
שרייט אבּיס". ניי איך אַרױס אויף חבּיס" איין מאָל, אַ צווייט מאָל,
אוּן בּשעתן אביסעווען" טוּ איך ווירדער מיין אַרבּעט, פאַר צװװויײַדרי?
שביסן" עג איך אַ לאַטקע, מחמת איך בּין אַ גיכער בּעלדמלאכה,
אט אַזױ, מיינש פריינדע אוּן פיבהאָבער, מאי װאָלס סיט, אי
20
קאָזע-מולך" ! --- אי קונץ שפּילט מען, אי ,פּינוסע" האָנ איך א
פולע כאליעווע.
די צרה איז נאָר, וואָס נישט אַלע שפּילישטיק האָבּן אין זיף
. שוּסטער-ראָליען, דאָס רוב שטיק האָבּן זיך גראפן מיט קעניגע מיט
פּרינצן מיט אַלֶע אַנדערע שלעק... מאָלט אייך, אַז איך קען אייה
אַװעקלעגן אַ דאָליע פוּן אַ גראַף אויך, נאָר אַלְס שוסטער פיה? איך
זיך בּעסער. פארט מיין ,קאַניאָק", מיין קרוין-ראָלע. עס רערט עפּעם
מער צוּ די נגעפיהלע פוּן מיין נשמת.
אגב, זענען ביי אוּנז אין אוּנזער קינצלער-טרופּע פאַראן נאָך
-שקינצלער" אוּן טאלענטע, װאָס זענען נעוועזענע שניידער, קצבים,
קיילער-יוּנגען, בּעלידעגלות, אי טאַק דאַליע, ראַרף מען זיי דאָך אויך
געבן אַ טשאַנס צוּ שפּילן,
שפּילן מיר אנדערע שטיק אויך, מיט שניירער אױּן קצבים
אוּן בּעלי-עגלות, כדי יענע חברים זאָלן אויך קענען בּאַווייזן זייער
געטלעכן טאַלענט און האָבּן װאָס צוּ קייען.
אממייסטן שפּילן מיר שטיק מיט שנײידער-ראָליען, מחמת גע"
װזועזענע שניידער האָבּן מיר צוויי. איינער הייסט קנעפּלאָך און דעד
צווייטער --- לעכלקנאָפּ, צוליב זיי שפּילן מיר דעם ,גרויסן געווינס",
פון שלום עליכם. פקדוש השם", פון שלום אַש, ,דעם שניידערסם
-אשת-איש", פוּן לאַפּסידראַק, ,,מאָטעל קאַמזױי?", פון יענקעל װואַכ-
ילאַקלאַקעס, אי טאַק דאַליע, אי טאַק האַליע,
שפּילן זיי טאַקע, די חברה, אויף װאָס די וועלט שטייט. מען
יסטריגעוועט אוּן מען נייט אוּן מען טרענט אוּן מען פאַלדעוועט, אגי
זיי מאַכן אויך די פּאֶר גראָשן. פאַר איין ספּעקאַטסל מאַכט איי"
נער פארטיג אַ קאַמזשעלקע, אוּן אַ צווייטער א פַּאָר תחתונים, אוּן
חי -- מאַכט רש"י: מען שנורעוועט די אַפּותיקי!
שטעלט אייך נאָר פאָר, אַז פאָריגן ווינטער איז בּיי אוּנז נע-
צאַנגען האָס שטיק ,דער גרינער טאַנדעטניק" דריי חדשים נאָכאַ-
נאַנד, האָט לעכלקנאָפּ אוּספּעיעט פֿאַר דער צייט איבערצוניצעווען
פינף פּאַר הויזן מיט אַ זשופּיצע, איין מאַנטל אוּן צוויי קאָלדרעס.
דער צווייטער, קנעפּלאָך, האָט נאָך געטאָן בּעסער: כּשעת
מ'האָט בּיי אוּנז געגעבן דאָס בּאַרימטע שטיק ,מאָטעל קאַמזוי?*
21
פינףי װאַכן נאָכאַנאַנד, האָט ער פּשׁוּט אָנגענוּמען בּאַשטעלונגען בי
בי טאַנדעט-סוחרים פוּן ,װאָלוּווקע" אוּן זיך געניים אוּן נעשפילט
אוּן נעזונגען אוּן געטאַנצט אוּן געהאָט ,פּינוסע" בּשפע. |
| = װואָס רען מיינט איר? פוּן דעם ממזר, פוּן רירעקטאָה אוני
זערן, וועלן מיר האָבּן ,פּינוסע" ? אַ פּאָהיבּעל אויף אים אוּן אין זי
גע טשאָבּאָטעס !
אַ רחמנות אוּן א פשערבעלע-חיה", זעט איך, איז אויף די אַר-
טיסט-קינצלערוקעס, װאָס זענען געוועזענע קצבים אוּן בּעלידעגלות.
אין תוך גענוּמען, פירן מיר אויף שטיס מיט זייעריגע ראָלן אויך+ -
מיט קצבים, העקער-יוננען, בּעל-עגלות, אוּן מען דאַרף דאָ זאָגן דעם
אמת, אַז דער שוואַרצער יאָר נעמט זיי נישט, זיי שפּילן זייערע
ראָלן -- אַזאַ יאר אויף מיר אוּן אויף אייך ! נאָר קיין ,פּינוסע*
דערפוּן צו האָבּן קען מען נישט. זיי, נעבּעך, מוּזן שפּילן מיט זייער
הויליגן טאַלאַנט נאָר פוּן דער ריינער קונץוועגן. וואָרוּם זי אַזױי
קענען אַזעלכע פּאַרשױינען אויף דער בּינע פאַרדינען ? דער קצב וועט
דאָך נישט נעמען טרייבּערן אויף דער בּינע אַן אמתן אָקס אָדעל
שינדן א געפּגהט פערר ! |
איז מוטשען זיי זיך נעבּעך. שפּילן אוּן שפּילן, אוּן האָבּן קוים
אַ גראָשן בּיים לייבּ-אוּן-לעבּן,
| הגם כ'האָבּ אפילו געזאָגט דעם חבר לונגענלעבער (אַ געוועזענעה
העקערר-יונג אַ ספּעציאַליסט), ער זאָל אַרויפנעמען אויף דער בּינע
אַן אמתן קעלבּ? אוּן אָפּשינדן, וועט ער עפּעס פאַרדינען --- וואָרוּם -
װאָס טוּט מען נישט צוּליבּ קונץ? -- װיל ער נישט! װויל ער
נישט --- דאַרף מען נישט. אַן עסק האָבּ איך,
אוּן װוער שמועסט, דער בעל-ענלה --- אויף אים איז גאָר נע-
בּעך אַ רחמנות. ער קען גאָר נישט כאַפּן קיין זייטיגן גראָשן פוּן
זיין שפּילן, ער וועט דאָך נישט נעמען אוּן אַהױיפּפאָרן מיט א בּויד
און פערד אוּן װאָגן. אויף דער בּינע. אוּן טאָמער װעט מען אים
שין נעבּן אַן אמתן פערד-אוןץואָגן מיט דעם אמתן געשפּאַן אוּן
בּויה אויף רער בינע, טאָ װי-אַזוייזשע װועט ער נעמען פּאַסאַזשירן
אוּן מאַכן מיט זיי א יאַזדע? איז אים טאַקע בּיטער װי נאַ? און
עה ניים נעבּעך מיט בי פינגער אין ברויסן,
בי
, נאָר װאָס דען ? --- כבוד. כבוד האָט דער בּעלד-ענלה-אַרטיסש
בּיי אוּנז מער וי לעבּער. די צושויער בעלי-ענלות, װאָס. געפינען
זיך צווישן פּובליקוּם, זענען נאָר פאַרכאפּט פוּן זיין שפּילן, װאָרים
זיי קענען עס אָפּשאַצן... זיין תטפּרוּ" מים זיין שוויא" מיט זיין
אשמירן די רעדער", מיט זיין קנאַקן מיטן בּייטש, זאָגן זיי, איז אין
לשער, נאַטורעל-שבּנאַטורע?! איז מאַכן זיי אים שוין איינמאָל אַן
אַפּלאָז..
װאָרוּם אַז בּעלידעגלות קליאַסקעווען אין די דלאָניעס, אי. עס
װוי טויזנט שטיק פּאָדעשװעס זאָלן פּאַטשן איינס אָן דער אַנדערער,
זי טראָגן אים אַװױיס אויף די פּלייצעס, שפּאַנען אויס רי פערד פון
זיין דראָזשקע, שפּאַנען אויס אוּן שפּאַנען צוריק אֵיין. װאָרום אַ
ווערדע האָט עס בַּיי בּעלייענלות איינשפּאַנען אוּן אױיסשאַפּנען א
פערר !
אָט אַזױ, מיינע פריינט אוּן ליבּהאָבּער, פאַרדינט אוּנזער קינ"
צלער-טרופּע נישט שלעכט, מחמת יעדער האָט זיך זיין פאַך. דערפאַר
זאָג איך דאָך: קונץ איז אַ גרויסע זאך, נאָר מען דאַרף דערצוּ נאָה
האָבּן די אמתע בּאַגיײיסטערוּנג אוּן א פאַך אין האַנט,
אאגב אורחא, אפשר האָט איר אַַ פֹּאַר שיך צוּ פאַרריכטן 9
היינט בּיינאַכט גייט בַּיי אוּנז עקבּצן, ואוּ קריכסטו?" -- אין
איך שפּיל דאָרט די שוסטער-ראָליע,
אַקטיאָר נוּמר צוויי -- טראַגיקער,
,די קונסט אין איינש וו אָר ע טראַגעדיע
--- יאַ, מיינע פריינדע אוּן האָכשעצער! איר סיינט, אַן ר
קונסט איז איינע לייכטע שפּאַסע. אוּן אַו דער אַרטיסט איז דער
גליקלעכסטער מענטשנקינד אונטער דער זאָנע -- זענט איר, אויף
איר מיינם אַזױ, מיינע פריינדע, גראָסע פערדע אוּן רומקעפפע. א,
ניין, כיין, ניין ! דער קינסטלער, אֶבּװואָל ער טראָנט אין זיין הערצן
דעם נעטלעכן פייער פוּן נלית הפּלֵישתי : אָבּוװואָל ער איז דער פּריצ-
טער פוּן קונסט-טעמפּ?; אֶבּװאָל ער איז דער קעניג, װאָס טראָגט
דעם ספּענצער אין האַנט אוּן די קרוין אויפן קאָפּ, -- דאָך טיף
28
אין זיין הערצן טראָנט ער יאָמערלעג כע עלעמענטע. אוּן טואָ ווערדיב
געפיהלע.
יאָ, מיינע העררן ! דוּ שטייסט אויף דער בּינע, און דאָס האָבם" /
נעשעצטע אידואַטאָריום זעט, וי דוּ, ארמער שוישפּילער, שבפּילסט,
לאַנסט אוּן פּראוועסט דיינע געלונגענע וויצע אוּן דוּ זיננפט דייינע
איראָנישע קופּלעטע, --- מיינט ער, אַז דוּ בּיזט גליקלעך אין דיין
שיקזאַל. אָ, ניין, ניין, ניין ! דאָס איז נלויז איין מיזעראַכעלער זייפנ-
בּלאָזע אוּן זוייטער ניכטם.
איר זעט, וי דאָס פאָלעק עמפּפאַנגט אים מיט זיינע אַפּלאָוע
און לעבּערקרענצע, פּרעזענטירטע מיט זיינע פּרעזענטע --- מיינט
איר, אַז ער איז שוין גליקלעך ? אָ, גיין ! טיף אין זיין הערץ בּאַ-ד
װאַשט ער זיך מיט בּיטערן שווייסע. פוּן זיינע אַאוּנן גיסן זיך טרענע.
זיין קערפּערשאַפט ווערט צעריסן פוּן שאַקאַלן אוּן לעמפּערכע, אוּן
| זיין נאָבּעלע זעעלע וויינט װוי איין בּיבער,
*
אָ, מענטשן-קינדער !
= גייט נאָר אַריין אין רעם קערפּערשאַפט פוּן דעם קינסטלער.
שטעלט זיך נאָר פאָר אין אייער פאַנטאַזיאָן דאָס פאָלגנרע בּילר,
װאָס איז איין אָפּשפּינלוּנג פוּן זיין טראָווערדיגע ווירקלעכקייט, און
איר װועט דערזען אַ בּילר פוּן פּיין אוּן געװיסענבּיסע, -
אוּן דאָס בּילְד איז נעמלעך פאָלגנרע בּילר:.
פינף /מינוטן פאַר דער פאָרשטעקונג. דער פאָרהאַנג דאַרפ
בּאַלד נעצויגן וערן, דאָס אידיאַטאָריוּם איז שוין אויף די פּלעצער,
אוּן מיר --- מיר די פּריצטער פוּן קוּנסט-טעמפּל מיט די ספּענצערס
אין די הענר --- מיר שפּילן ,אַ פּאָאוּקערל" ! די געזיכטע פלאַמען,
די הערצער קלאַפּן, וי בּיי איין גזלן ; אונזערע נייסטער שטורמען.
זוי קאַנאַנען, אוּן אַנדערע עלעמענטע, אוּן פּלוצלונג ---
| אָ, פּלוצלינג אין די דיזן אױננבּליק דערהערט זיך רי לוט
דורשטינע שטים פוּן דירעקטאָר:
--- חברים, אויף דער בּינע! די פאָרשטעלונג פאַננט זיך אָן!
אוּן איך, אָ, הימעל! איך בִּין נראַדע אוּמגליקלעכערווייזע דער
: פֿאַרשפּילטער, עס איז מיך נישט נעגאַנגען פּוּנקט, װוי אַלע עלע-
מענטע דער נאַטור האָבּן זיך פאַרנומען קעגן מיר... אָ, מענטשני
24
קינדער ! צי ווייסט איר, װאָס הייסט פאַרשפּילן 4 צי ווייסט איר.
װואָס הייסט איבּעררייסן אינמיטן קאַרטן-שפּיל? צי זענט איר ווען
צעווען אין דער פעל פון אַ קאָרטן-שפּילער?
אוּן ער, דער דירעקטאָר, דער מערדער, ער הופט. אַך, ווע איה
האפ דאַן אַ רעװאָלװער, װאָלט איך אים אַ מעסער אַרינגעשטאָב;
אין בּויך !
אוּן איך, אומגליקלעכער מענטש, װאָס איך בּין, איך בִּין נאך אַ
:טראַניקער, איך בּין געבּענטשט פון נאָט מיט טראָווערדיגן טעמפּעראַ-
יטוּר. אוּן גראַדע באַדאַר איך אין היינטיגן שטיק זיין דער
ערשטער אויף דער בּינע. מיין אַחװױסטריט! יעצט, ווען מיין העריץ
;איז געפאַננען אין די קייטן פוּן ,פּאָאוּקער", יעצט. זאָל איך אים
:איבּעררייסן די שפּיל אוּן ניין אויף דער בּינע! יעצט, וען --- װי
זאָנט קעניג פיר --- טויזנטער עלעמענטע זאָלן שטוּהמען אוּן צוי
שרייסלען די גאַנצע נאַטורזויסנשאַפט ! ווען טויזנטער זאַװערוּכעס
אוּן הוּראַגאַנען זאָלן אונזער ערד אויף פּיצלעך צושמעטערן, וואָלט איך
גישט געהערט --- יעצט בּאַדאַרף איך גיין שפּילן קוּנסט ! צוויי קרעפ-
וטע קעמפן דאַן אין מיר: בּינעדשפּי? אוּן קאָרטן-שפּיל, אוּן זיי צִוּר
דייסן מיין בּרוסט-קאַסטן.
און דאָס גלעק? קליננט, חופט אוּן קליננט. אָט בּאַלד וועט זיך
יפֿאָזן הערן דער נאָנג-קלאַנג! אָ, נידערטרעכטיגער גלעק?! אַ, טוײ
דאַנישער נאָנגדקלאַנג, וי װאָלט איך אייך צושמעטערט !
אָ, שמעטערלינג !
און דאָרט הינטערן פאָרהאַנג שטורמט דאָס פאָלעק. עס בּרויוט
;אוּן רוישט! דאָס פאָלעק רופט זיין קינסטלער. דאָס פאָלעק -- עס
איז דאָך וי איין מיהרע, װוי איין רויב-פויג?ל. װאָס קימערט אים
:מיין אַמבּיציאָן? װאָס קימערט אים מיין הייליגער דוּרשט צוּם
,פּאָאוּקער, ? װאָס קימערן אים מיינע נעפיהלע אוּן אַנדערע עלע"
מענטע? דאָס פאָלעק וויל רערפון נישט וויסן. עס ווי? נאָר, װוי מי
אַמאָלינע רוימישע בּעדער: =פּאָנִים עט צירצענעס"! -- געזיכטעה
אוּן פאָרשטעלונג ! עס וויל, איך זאָל אים ווייזן מיין שפּיל! און
איך, דער קעניג רער נאַטוער, דער מיט דעם קרוין אויפן קאָפּ און
25
פיט דעם ספּענצער אין האַנט, מוז. פאַרלאָזן דעם , פּאָאוקערל" אוג
גיין אויף רער בּינע אוּן זיננען מיינע טראָוװועהדיגע קוּפּלעטעט /
רי גרינע מויר, } - 2
רי גרינע מויד,
זי יאָנט. זיך נאָך אַ בֹּחוּר 1
זי װאָלט געגעבן |
| ס'גאַנצע לעבּען,
| צוּ קריגן נאָר אַ זכר !
אַ בּחור,
וא זכה -= = יב יו
אוי, גיט איך, גװאַלט, אַ זכר!
אַ זכה, = |
יאַבּחר -
וואז נעמט מען איר אַ זכר!?
דוּ זיננסט אוּן פאַר דיינע אויגן דרייען זיך אטייז", ,מלכים"צ
| שאונטער", אוּן אין די אויערן קלינגען : ,פּלאָש", סטרייט", , פּאַס..+
דאָס האַרץ פּלאַצט, בּענקט, לעכצט, קלאַפּט, װוי איין קעסל-פּויק.
יש, טראַווערדיג איז דער שיקזאַל פוּן אַן אַרטיסט אַ טראַגיקער..
ער איז געגליכן צוּ אַ נאַכטיגאַל צווישן דערנער. צוּ איין צאַרטן הי
- פּאָטאָמוֹס אין דער וויסטע אוּן צוּ אַנדערע עלעמענטע.
26
ווו וו ור
בּריוועלעך צװישן אַ דיכטער אוּן אַ מאַלער
ערב אַ קינסטלער:בּאַל,
פוּן דיכטער צוּם מאַלער,
טייערער חבר, קוּנסט-מאָלער זאַנװיל שפּאַכטעפ!.
איך קוּם דיך צוּ בּעטן, דוּ זאָלסט מיר טוּן פאָלננדע געפעלינ-
קיים : וי חוּ ווייסט, קוּמט בּיי אוּנז פאָר היינטיגע װואָך אַ קינסטלער-
בּאַל מיט מאַסקן, אוּן היות, װי דוּ בּיזט דאָך אַ מאָלער, האָט זיך
אפשר בּיי דיר פאַרװאַלגערט א סמאָקינג. אויבּ דוּ האָסט אַזעלכן,
וועסטו מיך פּשׁוּט דערהאַלטן בּיים לעבּן, מחמת איך האָבּ שוין א
פרישע ליבּע. וי דוּ ווייסט, בּין איך אַ מענטש מיט אַן עראָטישן
הינטערגרונט, װאָס טוישט זיינע ליבּעס װי העמדער: יעדעס
יאָר מוּן איך האָבּן אַ פרישע ליבּע... די נייע ליבּע איז אוּנזער שכן
משה דעם גלעזערס טאָכטער., אַ דעמאַָנישע פרוי, װאָס פארקערפערט
סים אירע זוּמער-שפּרענקעלעך די פלאַמען פוּן תאוה אוּן רעם פּראָ-
טעסט פוּן דער עראָטישער אוּנטערדריקונג. --- עס שמעקט פוּן איף
מיט שװועבּ אוּן טייוולדקרויט. הכלל, אַ פרויענצימער, װאָס שטימט
מים מיינע בּונטאַרישע פּאֶָעטישע חוּשים. איך האָבּ שוין אַפילו פאַר
איר אָנגעשריבּן אַ העמסט עראָטישן סאָנעט ודי געלע יאַרמאלקש"ט .-
דו בּיזט געל, -
דוּ בּיוט געל!..;
ריינע לענדן רערמאָנען מיף
זאַפראן מיט חלה,
א8; ליכטיגע בלת,
21
כּכה דורי!.., '
דו בּיזט מיין שטורם-האָגעל,
דו ביוט מיין נאָגעל-מאָנעל,
דוּ בּיזט מיין דאַמסקער שניירער,
הו טראָנסט אין זיך געוויטער,
געוויטער, שיטער, בּיטער --
לכה רודי ! |
ענדלעך האָבּ איך געפוּנען דעם ריכטינן אָבּיעקט, װאָס װעט
מיך בּאַגייסטערן צוּ מיין עראָטישן שאַפן. אָנשטאָט װאָס בּיז אַהער
האָבּ איך מיינע עראָטישע מאָטיוון געשעפּט בּיים שי-פענסטער
פוּן דאַמען-וועש.
אָט צוּליבּ איר אַליין מוּזן מיר גיין אויפן בּאַל. דאָרט װועט זי
אויך זיין. זי װועט דאָרט גיין בּאָרוועס בּיזן האַלז, װאָס עס װעט
/אין מיר אָנצינדען דאָס פייער פוּן ליידנשאַפט אוּן אָרניע, מחמת
יחו ווייסט נאָרנישט, וי איך גאַר נאָך ארניע אוּן װאַקכאַנאַליע!...
אין מיינע אָדערן שטראָמט דאָס בוט פוּן די אַלטע הוימער, לאָז
שוימען דער וויין, זאָלן בלאָזן די טראָמבּאַנען אין דעם שויס פוּן די
| זינדיגע פאָנפאַרן, לאָמיך שטילן מיין תאַוה-לוּסט! אָ!... אוּן דע-
ריבּער שיק מיר װאָס גיכער דיין סמאָקינג, אוּן אוך װעל דיר דאַנקען '
מיט דאַנקנאַרקײט פוּן מיין בּונטאַרישער נשמה,
| ! מיט עראָטישן גרוּס, ריין דיכטער
פּימפּעל,
פוּן מאלער צוּם דיכטער.
טייערער ריכטער פּימפּעל!
דיין פריוו מיט דער בקשה האָבּ איך דערהאַלטן. אַזױ וי דיין
ריכטערישע אינטואיציע האָט דיר פאָרגעואָגט, האָבּ איך טאַקע אַ
סמאָקינג. הגם די קאָנטוּרן פוּן די לאַצן זענען שוין אױסגעריבּן,
אָבּער ער זעט נאָך נאָר גלענצנד אויס, מחמת ער אין פאַרפעצט
און --- גלאַנצט... אוּן ווען מען זאָל אים נאָך אַ פּוץ טון מיט
בּענזין, וועט ער נאָר שמעקן. איך האָבּ אים געקויפט אויף דער קוואָד
לוווקע", וויי? איך האָבּ געמאָלט אַ בּילה פוּן אַריסטאָקראַטישן
28
לעבּן. די פראַנע איז נוּר, װידאַזױ זאָל די קאַץ קומען איבּערן ואַסער---
װוײאַזױ זאָל דער סמאָקינג קוּמען צוּ דיר ? איך האָבּ נישט, מיט ווע"
מען דיר אים איבּערצוּשיקן. אוּן אַליין בּרענגען דיר קאָן איך נישט,
מחמת איך זיץ אָן הויזן... הער נור אַ מאַניפאַרנע: נעכטן פאַרן
שלאָפןגיין האָבּ איך פאַרגעסן צוּצוּשליסן מיין אַטעליע,. געלאָזט
נאַסטשעס אָפן דאָס גאַנצע צימער מיט מיינע בילרער, װאָס שטעלט
מיט זיך פאָר אַן אמתע קונסטאַלעריע. אַז איך האָבּ זיך אויפנע-
כאַפּט באַנינען, א זיינער איינס נאָך האַלבן טאָג, אוּן נעטראָפן דוּ.
טיר אֶפן, בּין איך געװאָרן אַ פאַרציטערטער. איך האָב געמיינט,
חלילה, אַז מען האָט אַװעקגעגנבעט מיינע אַלע קונסט-בילדער מיט
מיינע סקיצן אוּן פאַרבּןךקאַמפּאָזיציעס! ערשט די בּילדער הענגען
אַלע אויף די וענט. זאָל דאָס איינס פעלן!.,. דאַכט זיך מיר, .
אַז איין בּילד איז נאָך צוקנעקוּמען... איך װאָלט שווערן, אַן דאָס
האָט מיר דער גנב פּינקוּס זאַלצמאַן אוזנטערגעװאָרפן בּיינאַכט מיין
בּילד, װואָס ער האָט געוואוּנען אויף דער לאַטעריע. --- דערפאַר
אָבּער די הויזן מיינע זענען נעלם געװאָרן. -- אַװעקגעננבעט ! אוּ
וי אין וואַסער אריין.
עלדכן, וי דוּ זעסט, זיץ איך אָן תחתונים אוּן קאָן דיר דערי-
בּער נישט צוּטראָגן מיין סמאָקינג, אוּן גלויב מיר, אַז איך װאָלט
אויך געװאָסט גיין אויף אוּנזער קינסטלער"בּאַל. ווייל אויך איף
בּענק נאָך אָרגיע אוּן װאַקכאַנאַליע, אויפ דג ווילסט, אַז איך זאָל
דיר בּרענגען מיין סמאָקינג, טאַ שיק מיר דיינע הויזן, װע? איך
אָנטוּן דיינע הויזן, װעל איך דיר בּרענגען מיין סמאָקינג.
דיין זאַנװיל,
9. ס, איך גראַטוּליר דיך מיט דיין נייער פייעהדיגער ליבע.
איך האָף, אַז דוּ וועסט מיך מיט איר בּאַקענען, אוּן זי בּעטן זי
זאָל מיר פּאָזירן, איך זויל פוּן איר מאָלן אאַ קאַנצעפּציע פוּן געלער
געפאַר". נישטמער, עס פעלט מיר יעצט אויס אַבּיס? אאַכרע", כדוּ .
איך זאָל קאָנען האַלטן דאָס בּילד אין געלע טענעה. נאָר מילא, מיף .
וועלן זיך אַן עצה געבן,
ר. ז.
29
פוּן דיכטער צוּם מאַלער,
- טערעה חבר, קוּנסט-מאָלער שפּאַכטעל! /
,. עס וואוינדערט מיך זייער אויף דיין אומלאַָגישקייט. הוּ שרייפּסט
מיר, אַז איך זאָל דיר שיקן מיינע הויזן. איז --- ערשטנס, אַז איןן
װאָלט געהאט הויזן, װואָלט איך דאָך אַליין געקאַנט קוּמען צוּ דים
גאָכן סמאָקינג. אלא, אַז איך קוּם נישט, איז מסתמא אַ סוד דערבּיי.
אוּן דער סוד איז נעמלעך דאָס, װואָס איך בּין אויך הױיזנלאָז. נישט
מער, בּיי מיר איז עס געשען אויף אַן אַנדער אופן --- נישט מען האָט
זי בּיי מיר געגנבעט, נאָר איך האָבּ זיי אַליין אַװעקגעגעבּן צוּ פאַר-
ריכטן צוּ מיין שניידער הירשל, טאַקע צוּליבּן היינטיגן קינסטלער-
באָל, וואָהום, זי דו ווייסט, האָבּ איך לעצטנס זייער פיל אוּן פרוכט-
בּאַר געשאַפן, איז אָט צוליב מיין אינטענסיוון שאפן אוּן טיפער אָנ
שטרענגוג פוּן מיין דיכטערישן עספּרי, האָבּ איך אויסגעריבּן צוויי
לעכער אויפן סאַמע געזעס פוּן מיין אוּנטערבּאַװואוּסטזײן... איצט
וויל ער, דער שניידער, אַ. נכפּה זאָל אים טרעפן, נישט אַהױסגעבּן
מיינע הויזן אָן געלט ! (ואָס אַ שנדעריוק קאָן !), כּאשר איך האָבּ
יאום שוין עטלעכע מאָל אָנגעפייפט... (װאָס אַ שניידעריוק קאָן !).
איינמאָל האָבּ איך אים געגעבּן מיין מאַנטל צוּ פאַרריכטן, האָבּ איך
בּיי אים דערוויי? אױיסגעבּאָרגט אַן אַנדער מאַנטל, אַ בּעסערן. האָבּ
איך עס דערנאָך פאַרזעצט אין לאָמבּאַרד (װאָס אַ שניירעריוק קאָן!).
איך האָבּ אים אַפילו געװאָלט שענקען מיין בּוּך קלידער אווען טראַמ-
בּאָנען בּלאָזן", וויל ער דאָס אויך נישט נעמען (װאָס א שניידעריוק
קאָן !). ער דאַרף נישט,. זאָגט ער, קיין טראַמבּאַנען, װאָס בּלאָזן.
ער איז, זאָנט ער, נישט קיין װואיסקאַָווער כלי-זמר, נאָר אַ מענ"
סקער שניידער,
וויי, צוּ װאָס מיר זענען דערגאַנגען, חבר שפּאַכטעל, אַו מיף
מוזן אַוװעקגעבּן פאַר אַ לאַטקע אויפן געזעס פוּן מינדערווערטיגע
הויזן אונזער דראַנגײשטוּרם אוּן בּלאָזן פוּן אונזערע טראַמבאַנען,
אוּן מען וי? עס נאָך נישט נעמען... /
מילא, איך ווע? שוין אויף אים אָנשרייבּן אַ בּייסנדע סאַטירע
אין דער פאָרם פוּן אַ סימבּאָלישער ניי-מאַשין.
0
אַלזאָ, וי דוּ זעסט, בִּין איך נאָך נאָלער, װוי דוּ, עס איז דעוף
ער א שר, דו זאָלסט מיר אױסבּאָרגן אַ פּאַר זלאָטעס, װוע? איף
אויסקויפן מיינע הויזן. ווע איך קאַנען קומען צו ריר רירעקט אין
מיינע הויזן אוּן נעמען בּיי דיר דעם סמאָקינג, | |
מיט דיכטערישן גרוּס,
ריין קאלענע פיממעפ,
פון מאלער צוּם דיכטער,, ו
טייערער חבר דיכטער פּימפּעל! :
| עס ואונדערט מיך זייער אויף דיינע פאַרבּלאָזע האָריזאָנטן
! פפון דיין שכל-קאָלאָריט, פונװואַנען זאָל קוּמען צוּ מיר געלט? רענק-
יסטו, אַז מיינע בילדער זענען מער צונענגלעך פאַר דער היינטיגער
געזעלשאַפט, וי ריינע לירער ? פעהגעס נישט, אַז מיר לעבן אין אַ
{ צייט פוּן פיליסטערם אוּן סנאָבּן און אַנדערע נידעריגע אינדיווירי-
|אומען, װאָס קאָנען אוּנזערע שאַפוּנגען נישט בּאַגרייפן. און דערי"
| .בער ווילן זיך מיינע בּילדער נישט פאַרקויפן. דאָס הייסט: פאַר-
יקוופן --- פאַרקויפן זי זיך יאָ, נאָר קיינער ווי? זיי נישט קויפן.
:אַמאָל, אַז די בּילדער מיינע זענען נאָך געווען איינגעפאַסט אין
ראַמען, האָט זיך נאָך ווער-עס-איז געקװאַפּעט אויף דער ראם :
;אָגער יעצט, ווען איך האָבּ נישט קיין ראַמען, וויל זיי קיינער אין
האַנט נישט נעמען. מיסט מיינע פּאָרטרעטן גייט עס אויך נישט
בעסער, מחמת די אַלע בּאַשטעלער מיינע זענען נידערינע קליינע
:מענטשעלעך, װאָס פֿאַרשטייען זיך אויף קוּנסט, זוי דיין שניידער
אויף דיינע ,טראַמבאַנען". זי כּאַשטעלן בּיי מיר אַ פּאַרטרעט פוּן
;א שוויגער אוּן װוילן, אַז דער פּאָרטרעט זאָל זיין ענלעך צוּ דער שווי"
גער; אוּן אַז איך גִיבּ זיי אַ פּאָרטרעט פוּן דער שווינער, װאָס איז ענ-
קעך צוּ נאַפּאַלעאָן דעם דריטן, אָדער צו אַ הידראָפּלאַן, געפעלט זיי
גישט, אוּן אַז איך מאָל זיי אַ קינד, װאָס איז ענלעך צוּ א קאַרני
צעלע אַדער א נאַזאָמעטער, געפעלט זיי נישט. אוּן אוב איך מאף |
ציי אַ בילר, װאָס מען קאָן עס אויסהעננען אויף אַלע זייטן, מיט די
31
פיס אַװיף אוּן מיטן קאָפּ אַראָפ, דעכטס אָדער לינקס, נעפעלט זיר
װירערנישט.י+ .2 ' :
-. דאַדנישט-לאַנג האָט מען בּיי מיר בּאַשטעלט אַ פּאָרטרעט פו1
א פאָטער, האָבּ איך אויסגעמאַלט אַ בּילֶר, װאָס מען האָט געקענט
אויפהענגען אויף אַלע זייטן אוּן יערעם מאָלֿ האָט זיך אָנטפּלעקט אַןך
אַנדער אינהאַלט: האָט מען עס אויפגעהאַנגען מיטן קאָפּ אַראָפּ, האָט
עס אויסגעדריקט וי נח בּויט די תיבה; האָט מען עס אױיפגעהאַנגען
פוּן רעכטס אויף לינקס, האָט עס אויסנעדריקט די רוסיש-יאַפּאַנישע.
מלחמה ; האָט מען עס אױפּגעהאָנגען פוּן גינקס אויף רעכטס, האָם'
עס אױיסגעדריקט אַ טאַנץ פוּן פלעדערמייז --- אוּן אַזױ נו. אוּן אַ. וו
דאַכט זיך אַזאַ זעלטן בֵּילֹד --- אוּן דער בּאַשטעלער האָט עס
נישט געװאָכט אויסקויפן.
| דאָ אַנוסטן האָבּ איך אויסגעשטעלט אַ בּילד אויף אוּנזער אויס-
שטעלונג. האָט קיינער עס נישט געװואָלט קויפן, מחמת מען האָטי
נישט גשוואוסט, װאָס דאָס אין: צי איז דאָס אַ פּאָרטרעט, אֶדעה
אַ פֿאַנרשאַפט. האָבּ איך גענומען אוּן אוּנטערגעשריבּן ?גרינפעלד"+-
האָט דער עולם זוידער נישט געװואוּסט, צי איז עס אַ גרין פעלר,
אָדער אַ פּאַרשין אַזאַ, װאָס הייסט נרינפע?ד, האט מען וי"
דער נישט געקויפט. האָבּ איך גענוּמען אוּן אויפגעקלעפּט אויפן
בּילה אַ צעט? מיט אַן אויפשריפט שפאַרקויפט", כדי עס זאָל זיין
מער אַטראַקציע, האָט דער עולם געזען, אַן עס איז חפאַרקויפט",
האָט ער דאָך אַודאי נישט געהאַט, װאָס צוּ קויפן. בּיני לבּיני אַיז
האָס בּילה געבּליבּן הענגען עד-היום נישט פֿאַרקויפט... הגם עס
איז געווען אויפגעשריב} אפאַרקויפט".
טיילמאָל שפּאַרן זיי זיך איין, מיינע קליענטן, אוּן פאַרלאַנגען,
איך זאל זיי ווייזן אויפן פּאַרטרעם : ווא איז די נאָז, וואוּ איז דאָסי
מויל אוּן וואוּ זענען די אויגן. איין קלייניגקייט: גיי, זיי אַ בּריה אוּן
ווייז זײי; וואוּ אָט דידאָזיגע אבדים געפינען זיך... אז. איך ווייס+
אַלֵיין נישט! ... װאָס פיליסטערס זענען! |
| === הכלל,- בּרוּדער, שלעכט. מיר זענען צוּדפרי געבּוירן געװאָרן.
מיר פֿעבּן-איבּער דעמזעלבּן נור?, װאָס רעמבּראַנד אוּן ר"ר גלית--
סמאַן, ?ֿעאַנארדאָ דאַ ווינטשי אוּן ישראל שטערן. קיינער פאַרשטיים+
32
אונז נישט. מיר דאַרפן װאַרטן, בּרוּדער, בּיז די אַלטע וועלט וועט
צעפאַלן ווערן, אוּן מיר וועלן אויפשטעלן אַ נייעם װעלטאַל מיט
אַ נייעם קאָסמאָס, לעת-עתה אָבּער, אפשר האָסְטוּ אַ סיגאַרעט?
אָדער אַבּיס? טיטוּן פאַר מיין פייקע? שיק מיר עס צוּ -
דיין װאַרים-פאַרבּיגער פריינט,
שפּאַכטעל,
: פוּן דיכטער צוּם מאלער,
שייערער קינסטלער שפּאַכטעל!
עס ואוּנדערט מיך זייער, װאָס דוּ בּיזט מיך חושר, אַז אין
האַלט, אַז דיינע בּילדער פארקויפן זיך אוּן זענען פאַרשטענדלעך,
דאָס װאָלט געווען ווירקלעך אַ באַליידיגונג פוּן מיין זייט, פּונקט װי
איך וואָט זיך בּאַליידינט, ווען דוּ זאָלסט מיך חושד זיין, אַן מיינע
לידער זענען דרוקפעיג. אָ, ניין. נישט איך, נישט דוּ װעלן שאַפן
פאַרשטענדלעכע זאַכן פאַר דער אָפּשטאַרבּנדער וועלט. בפרט, אַז
קיינער װױיל מיך נישט דרוקן. טאָנדטעגלעך האַלטן זיי, די רעדאַסטאָרן,
אין איין אָפּשיקן מיר צוריק מיינע געדיכטע, איך װאָלט שווערן,
אַז זיי שיקן מיר אָפּ מער, וי איך שיק זיי. אַפילוּ דער בּריוודטרע-
גער ווייסט שוין אויך דערפון, און אַז איך שטע? אים אַמאָל אֶפּ
אוּן פרעג אים, צי האָט ער עפּעס פאַר מיר, ענפערט ער מיר: גניין,
פּאַניע פּאֶעט. היינט, אַ פּנים, האָט נאָך קיין רעדאַקציע נישט אִפַּ-
געשיקט אייך אייער ליד"... אַזאַ אידיאָט !.
דאָ אַנוסטן האָבּ איך זיי געשיקט אט אַזאַ דיכטערישן פּעריל;
יכנהזן, וי ווייסע לענדען,
שלענדערן אוּן געלבן הויך ;
לעפלגאָפּל, צום פאַרבלענדען, /
גלימצערן בּיי מיר אין בּויך.
אוּן מיין פּליכן-קאָפּ דעם װויסטן
שמיר איך אויס מיט כלאָראָדאָנט,
אוּן פוּן הענג-לייכטער די בּריסטן
מוּהמלען, פרעגן : אוואטשי װאָנט 9*
38
אָ, איר פּימפּסן אוּן געזימסן,
כ'זוּפּ דעם זוים פוּן אייערזאק: .
איר געזימסן אוּן די פּימפּסן, -
הימעל! ס'איז מיר ענג אין טראָק!
פֿאַרשטייסט 4 אין אָט דאָסדאָזיגע ליה נעמען זיי אוּן שיקן
שיר אָפּ. פּאָסט-אױסגאַבּן מאַכן זיי מיר אֶן.
אוּן דאָס, װאָס דוּ שרייבּסט, אַז דוּ קענסט אױיסמאָלן אַ בּילד,
וואָס מען קאָן אויפהענגען אויף אַלע זייטן, --- קאָן איך דיר זאָגן,
אַז אויך איך האָבּ דאָינישט-לאַנג אָנגעשריבּן א ליד, וואָס מען קאָן
עס לייענען פוּן אַלע זייטן : פוּן אויבּן אַראָפּ אוּן פוּן אונטן אַרױף.
אוּן יעדעס מאָל האָט עס זיין בּאַזוּנדער חן אוּן בּאַזוּנדער אינהאַלט,
װואָס איז אָבּער די פּעולה, אַז קיינער פאַרשטייט זיך נישט אויף דעם!
אַ נס, װאָס איצט איז אַזאַ קאַלטער ווינטער אוּן איך קאָן מיט
די לידער מיינע הייצן אין בּלעכערנעם אויוועלע -- דאָס איינציגע
בּאַשעפעניש, װאָס האַלט נאָך פוּן מיין שאַפן אוּן שלינגט זיי אַזױ
גיריג. אֶבּער די מענטשהייט, די מענטשהייט איז. נאָך פינפּטער...
מיר מוּזן העריבער וואַרטן, װואַרטן, ווען מיר וועלן אוּמגיין אויף די
חורבות פוּן דער וועלט,
עיקר שכחתי: װאָס טוט מען אָבֶּער דערווייל מיט די הויזן,
ס'הייסט אָן די הויזן ? זוידאַזױ בּאַקום איך זיי? איך קאָן דאָך
נישט פאַרלירן מיין דעמאָניש פרויענצימער, אוּן דוּ --- דיין מאָרעל,
אוּן אַלץ צוּליבּ עפּעס פאַרשאָלטענע בּאַגרענעצטע פּאר הויזן !
ענטפער !
ריין דיכטער פּימפּעל,
פוּן מאַלער צוּם דיכטער.
טייערער חבר פּימפּעל !
דיר איז נוּם: מען שיקט דיר אִפּ דיינע לידער, האָסטוּ דער"
זוייל מיט װאָס צוּ הייצן, װאָס זאָל איך אָבּער טוּן ? בּיי מיר אין
אַטעליע איז אַזױ קאַלט, כאָטש וועלף פאַרטרייב! אוּן דאָ, אויף
צופּיקעניש, באַדאַרף איך אין אַזאַ קעלט זיצן אָן הויזן אוּן אָן פּער"
ספּעקטיון ! װאָלט איך נעהייצט מיט מיינע לייוונטן, איז אן עכירה ג
ליװוונט איז נישט קיין פּאַפּיר, לייוונט איז נעלט! איך בּאַדאַרף
נור אָפּוװאַשן דאָס נעמאָלעכץ אוּן מאַכן דערפוּן ריינעם לייוונט, דאַן
װאָפט איך עס געקאַנט פאַרקויפן פאַר גוט געלט, װאָס טוּט מען
נישט צוּליב דער קוּנסט! האָבּ איך אָבּער נישט קיין טערפּענטין
אויף אָפּצווואַשן די לייונטן...- |
אוּן דאָ איז נאָך צוּגעקוּמען אַן אַנדער צרה: איך האָבּ דו מו-
טאָנן אויך פאַרלוירן, וי די ווייסט, האָבּ איך מיט אַ חודש צוּריק
בּאַקומען אַ בּאַשטעלונג פוּן דעם רעסטאָראַטאָר פישע? צוצוּמאָלן א.ן
אױסדעקאָרירן די זוענט פוּן זיין רעסטאָראַציע, , צוּם גרינעם שליי-
- ען", דערפאַר האָב איך באַדארפט באקומען צוויי חדשים מיטאָגן, האָבּ
איך דאָרט די ווענט צעמאָלט נגאָר הערלעך מיט די וואונדערלעכסטע
אַראַבּעסקן אוּן פדעסקן, וואָס דאָרף אויסדריקן דעם ענין אפרעם",
װוי עס פּאַסט פאַר אַ רעסטאראציע, אוּן אַלץ אין טעבאַנאָמאַנומאַכ-
טוּרישן סטיל; נימפן, סאַמאַװאָרן, פייערלעשער אוּן אַנדערע סימ-
בּאלישע מיטאָלאָנן, נאָר מען ווייסט נישט, פאַרװאָס די געסט האָבן
אויפנגעהערט צוּ באַזוּכן דעם רעסטאָראַן. אַלטע לאַנגדיעריגע עסער
זענען צעלאָפן פוּן רעסטאָראַן, זוי פוּן אַ מגפה ; די שטאַרקסטע מע"
נער האָבּן בּאַקוּמען ספּאַזמעס, עטלעכע טראָגעדינע פרויען האָבּן
מפּיל געווען. דער רעסטאָראַטאָר האָט בּאַנקראָטיהט, פאַרמאַכט דאָט
געשעפט, און איך בּין געבּליבּן אָן מיטאָגן,
איצט זיץ איך אָן עסן, אֵן הויזן אוּן אָן אַ פּאַפּיראָס, אוּן אויפן
קינסטלער-בּאַל ווילט זיך מיר אויך גיין. עך, װוי עס בּענקט זיך דאָס
נאָך אַן אַרגיע, װאָרום אויך אין מיינע אָדערן פליסט דאָך דאָס בּלוּט
פון די מיטלאַלטערישע ריטער,,, אַנב, אפשר האָסטו בּיי דיר א
שטיק? מאַרינירטן הערינג ; בּרויט האָבּ איך נאָך, װואָס עס איז פאַר-
בּליבּן פון מיין אנאַטיור מאָרט", װאָס איך האָבּ געמאָלן. איך האָבּ
עס, ליידער, נישט געקאָנט ענדיגן, וויי? די פרוּכטן מיט רי איבּרינע
עסנווארג האָבּן די חברים אויפנעפרעסן, זאָל זיי בּאָקאָם אַהױס !
נוּ, זיי מיר געזונט אוּן גריס דיין געלע דולצינייע... דיין אי-
בּערגעגעבּענער מיט אַלע פאַרבּן פוּן זיין פאַרבּן-בּרעט,
מאַלער שפּאַכטעל,
95
-פון דיכטער צוּבםש מאלער,
טייערער חבר שפּאַכטעל! |
פוּנװאַנען קוּמט צוּ מיר מאַרינירטע העריננ 4 אוּן אויב איך
האָבּ געהאַט אַ שטיק? הערינג, וואָלט עס, מיינסטוּ, יי מיר לאַנב
אויסגעלעגן ? אמת, איך האָבּ שיער-שיער נישט אַרינבּאַקומען נישט
נור הערינג, נאָר אַ גאַנצן אוצר מיט עסנװואַרג, קאָנסערוון, לאָקשן,
מאַקאַראַנען, פּאַווידלע אוּן פרוּכטן, איך האָבּ אויך, וי דו, נעהאט
א בּאַשטעלגנג פוּן מיין בּאַקאַנטן קאַלאַניאַליקרעמער איטשע לאָקש,
איך זאָל אים אָנשרייבּן אַ ליד וועגן זיין בּאַקאַליייגעשעפט אוּן זיינע
סחוהות, --- ער זאָל עס קאָנען דרוּקן אַלס אַנאָנס אין די צייטוּנגען.
האָבּ איך אויסגעדיכטעט פאָלגנדע דיכטונג:
פּערלגרויפּן
| איך זינג אויף נאָטן ;
האַטנטאָטן,
קויפן שפּראָטן,
הוּדל-שפּרודל,
קאַרטאַפליאַנקע,
טודל-שטרודל,
אוּן באַנאַנקע ;
זאָל די עחד זיך
דרייען, דרייען
אויף איר אַקס,
איך קויף וואקס,
הימל-לאַקס
שניי אַ בּאַקס --
= אַקס,.
װואַקס,
לאַקס,
בּאַקס,
ניצמח פּוּרְקני!:,, .
6
וואָסיזשע, מיינסטוּ, איז געשען? -- דער אויסוואוּרף האָט
דאָס ליד? נישט געװאַלט אָננעמען. ער וויל עס נישט לאָזן הרוקן.
ער וויל, זאָגט ער, גאָר נישט פאַרמאַכן ראָס קרעמל, ער װויל נישט,
זאָגט ער, אַז מענטשן זאָלן מיינען, אַז ער אין משונע געװאָרן, ער
לוי? נאָך זען אַ קונה פֿאַר די אױגן. ער האָט נאָך, זאָגט ער, רערווייפ
נישט קיין בּעסערע געשעפטן... האָט זיך פוּן די קאַנסערוון, מיט
די פרוּכטן, מיט די מאַקאַראָנען, מיט דער פּאַווידלע זיך אױסגעלאָזט
אַ טייך,. טאָ זי קוּמט צוּ מיר הערינג ? אוּן אַז איך װואָלט געהאָט
הערינג, ווי װאָכט איך דיר געקאַנט עס כּרענגען, אַז איך ליג אָן הויזן!
איך האָבּ דיר אֶבּער לאַנג שוין געזאָגט, אַז מיר זאָלן נעמען צוזאַמען
איין וואוינונג, װאָלטן מיר געקאַנט אויסקוּמען מיט איין פּאַר הויזן,
מיט פערצווייפלטן גרום,
ריכטער פּימפּעל,
פוּן מאלער צוּם דיכטער,
חבר פּימפּעפ5ז
מיט גרויס בּאַנייסטערונג על איך אויסשרייען :
פּאַפּריקא ! --- איך האָבּ געפוּנען ! איך האָבּ געפונען אַן אויס-
וועג פון דער לאַגע. מיין עצה איז, מיר זאָלן אָנטוּן מאַסקעס און
גיין אויפ'ן בּאַל, איך אַלס רוימישער לעגיאַנער, אוּן דוּ אַלס דער גרי-
כישער פילאָזאָף דיאָגענעס. אַזױ זוי דידאָזיגע העלדן, וי בּאַוואוסט,
האָבּן נישט געטראָגן קיין הויזן, װועלן מיר קאַנען גיין אָן הויזן, דג
דאַרפסט שוין נישט קיין סמאָקינג, ווייל דיאָגענעס האָט נישט גע-
טראָגן קיין סמאקינג. ער האָט געטהאָגן בּלויז אַ שמאַטע, --- קאָנסטנּ
אַלזאָ אָנטוּן דיין שבּתדיגע מאַרינאַרקע, נאָר אַ לאַמטערן זאָלסטנ
נעמען אין האַנט; קאָנסט' עס מאַכן פוּן דיינע כתב-ידן. איך ווע5
מיר צוּמאָלן אַ פּאַנצער מיט כליזין פוּן אַ רוימישן לעגיאַנער, עווענ-
טועל קאַנען מיר זיך פאַרשטעלן אַלס צוויי יירן װאָס האָנּן נאָך=
וװואָס איינגעצאָלט די שטייערן...
די הויפּט-שװעריגקייט איז דאַן בּטיז דער וועג. וועלן מיף
זיך, ווייעס-איז, אַריבּערכאַפּן אַהין, אין אָוונט װעט מען נישט בּאַ-
37
מערקן. אין ערנסטן פאַ? קאָנסטזּ זיך אָנטוּן אין אַ פעסל, פּונקט וי
דיאָגענעס, אוּן איך װעל מיך איינהילן אין אַ ליילעך אַלס טאָגאָ ...
רערפאַר אָבּער דאָרטן, אויפן בּאַל, זענען מיר דאָך שוין די העלדן
פוּן אָװונט. דאָרטן וועלן מיר כאַפּן אַ הפוואהלע בּיי אַ מעצענאַטל.
דאָרט װעסטוּ מיך רערקענען מיט דיין דעמאָניש וועזן מיט די עראָי
טישע זוּמער-שרעפּנגלעך. אוּן בּיים בּופעט וועלן מיר אויך עפּעס
כאפּן אין מויל אַרײן, אוּן עס װועט אַװעק אַן אָרגיע פוּן אַרגיעדלאַנד,
זוי עס פּאַסט פאַר רוימישע העלרן {,, וי געפעלט דיר מיין עצה 4
דיין שפּאַכטעל.
פוּן דיכטער צוּבם מאַלער.
טייערער שפּאַכטעל ! |
דוּ בּיזט געניאַל. דוּ ביוט גרויס, דוּ בּיזט אַ דיזיגער טיטאַן, א
קאַלאָסאַלער קאָלאָס! איך האָבּ קיין ווערטער נישט אױסצוּדריקן
דיר מיין בּאַוואוּנדערוּנג.
אַלְזאָ, צוּם ווידערזען אויף אוּנזער קינסטלער-בּאַל אין
די פלאַמען פוּן דער פייערדיגער װאַקכאַנאַליע !
ליין באַנייסטערטער פּימפּעל.
7
1400 ר טל ווו 111
װײאַזױ מען מאַכט פילם:בּילדעף
בי פאַרשידענע פעלקער,
אַ יאַפּאַנישער פילם,
אַ קליין גערטנדל מיט בּלומעױ-בּייטן אין געגנט פוּן יאָקאַהאַמאָ.
אויפשריפט : .צווישן די ריחות. פוּן בּעז אוּן זאַשמין". 40 גיישעס,
8 פּאפּירענע לֿאַמטערנעס, 2 סעמארייען, איין אַמעריקאַנער קאָג-
סו?, מעקיאַקבּרייען עסן רייז, דעם קאָנסוּלס זוּן דושא פאַרליבּט
זיך אין דער טאָכטער פוּן אַ יאַפּאַנישן טיײפּלאַנטאַטאָר טשיק"
טשאק-פוי. אַ לבנח-נאַכט אויפן בּרעג ים מיט כריזאַנטעמען אוּן פּאַי
פּירענע לאַמטערנעס, אַ ליבעס-סצענע. דריי יאַפּאַנישע בּאַנדיטן,
אונטערגעשטעפט פוּן דעם מיידלס פאָטער בּאָקס. דעם קאָנסוּלס
זון אַנטלויפט מיט זיין געליבטער אויף אַ מאָטאָר-שיפל. מען עסט
ריז מיט פּאַפּירענע לאַמטערנעס, יאַפּאַנישע ים-רױיבּער, ים-שלאַכט.
דאָס פאַרליבּטע פּאָר ווערט געפאַנגען אוּן געבּראַכט קיין גאַגאַסאַקיי
זיי זוערן צוּגעשטעלט צוּם שאַנדדסלוּפּ. זיי דערװואַרט טויט-שטראָף.
זיי עסן רייז. חאָ קוּמט דער אַמעריקאַנער קאָנסוּל, פּאַרשטעלט זיך
פֿאַר אַ גיישע אוּן בּאַפרייט דאָס אוּמגליקלעך-פאַרליבּטע פּאָהל, מען
שיקט זיי אַװעק אויף אַן אַמעריקאַנער שיף מיט פּאַפּירענע לאמ"
טערנעס. אויפן וועג פאַרליבּט זיך דזשאָ אין אַן עמינדאַנטקע פון
נאַליציען, אוּן די יאַפּאַנקע בּאַגײט זעלבּסטמאָרד דוּרך כאַראַקירי?
דער נאָמען פוּן דעמדאָזיגן בּילְד דאַרף הייסן אוּמגעפער: הצווישן
באָטאָס -בּלוּמען", ,דאָס שטרענגע אויג פוּן נעלן פאָטער", אָדער שרוּ
זעלע געפאר פון כאראקירי",
39
אַ שפּאַנישער פילם.
אַן אַרענע. 12 טאָרעאָדאָרן, 27 ווילדע אָקסן, אַ צינארן-מאַ"
בּריק אוּן אַן אַרימע אַרבּעטערין דאָנאַ ציפּע זעלדאַנאַ. אַ זוּן פון
רייכן שפּאַניער ראָן קאָזע דע אַלפאָנסע פאַרליבּט זיך אין דער צי-
גאָרן-מאַכערין, דאָנאַ ציפּע זעלדאָנאַ, 1 לבנה-נאכט, צוויי גיטאַ-
רעס אוּן 3 סערענארעס, 7 טוּנקעלע פּאַרשױינען, 70 שטילעטן אוּן 6
קיך-מעסער, בלוטיג געשלעג. דער אַמאַנט ווערט געפאַנגען און די
ציגאָרן-מאַכערין אַנטלויפט, אַ נעפענגעניש מוט געקאָװושטע פענ"
סטער. דאָן-קאָזע דע אַלפאָנסע ליגט געשמירט אין קייטן. נאַכט.
די צינאַָרן-מאַכערין דאָנאַ ציפּע זעלראָנאַ קומט מיט אַ ווילרן אָקס,
וװואָס זי האָט אױיסגעבּאָרגט בַּיי אַ חבהטאָרין דאָנאַ סאַנסאָ-פּאַנטשאָ,
און מיט אַ לייטער, זי גנבעט-זיך-אונטער אגנטערן פענסטער פון
תפיסה, שטעלט אַוועק דעם לייטער אויפן ווילדן אָקס, קריכט אַרױף,
שטעלט-אָן די גיטאַרע אוּן זינגט אַ סערענאַדע, צעבּרעכט דרי גראַי
טעס פוּן די פענסטער, צערייסט די קייטן פוּן איר נעליבטן אוּן באַז
פרייט אים, זיי אַנטקויפן אויפן ווילדן אָקס. 6 מעטער פירענייען-
לאַנדשאַפט. גרעניץ, שלאַכט מיט די גרעניץוועכטער, זי שטאַרבּט,
ער דערשטעכט זיך מיט אַ שטילעט. דער נאָמען פוּן דעם בּילד דאַרף
הייסן אדוי רויטע פּלאַכטע", אָדער : די לעצטע ליבּע פוּן אַן אַלפאָנם,
אַ פראַנצויזישער פילם,
דאָס בּילד הייסט אומגעפער אַזױ: קאין די קאַטאַקאָמבּעס פון
פּאַריז", ,די ליבּע פוּן אַן אַפּאַש", אָדער ,אין דער אוּנטערוועלט פוּן
מאַנטאַרטר", אַן אָרים צימער אוּנטערן דאַך. אַן אָרימער מאָלער, אַ
מאָדעלקע. זשאָנאַ פיפי. עראָטישע סצענע. עס קוּמט אַריין דער הויז-
ווירט, אַ סערזשאַנט מיט 8 דראַגּנער. מען ואַרפט זיי אַרױס אויף
דער נאַס, אייפל-טורם. אַ שנייזאַװערוּכע. די מאָדעלקע ווערט דער-
פרוירן. ער װאַרימט זי אוּנטער זיין פּעלערינע אוּן טראָגט זי אַרין
אין אַן אַפּאַשן-קעלער, 23 אַפּאַשן מיט גרויסע שאַליקעס אויף די
העלזער מיט מעסערס אוּן רעװאָלװערן אין די גאַרטלען, כאַפּן די
נאַקעטע פיפי אוּן גייען טאַנצן אַן אַפּאַשן-טאַנץ. עראָטישע סצענע,
דער מאָלער איז אייפערזיכטיג. אויפשריפט: ,שטאַרק וי בי העלע |
20
7
;אין די אייפערזוכט", אַ נעשלעג אויף מעסערס. דער מאָלער פאַר-י
צואונדעט. די מאָדעלקע געפאַנגען אין די נעצן פוּן אַפּאַשן. אייםל-
יטוּרם, אויפשריפט : תאין אַ יאָר אַרוּם", פיפי --- אַ גאַסן|זפרוי. דער
ימאַלער אַ מאָנאַך אין אנאָטרדאַם", פיפי קוּמט זיך מתודה זיין צוּם
מאָנאַך. ער דערקענט זי. זיי האָבּן חתונה, זיצן אויפן אייפל-טורם,
יקוּשן זיך אוּן לעבן פוּן רענטע,
אַנ'אַמעריקאַנער פילם,
משאַרלי ליפּ, אַ בּוּטלעגער, געיאָגט פוּן פּאָליסלײט, פאַלט אַראָפּ
יפוּן אַן אַעראָפּלאַן אויף אַ רוס גאַרדען פוּן 08-שטאָקיגען הימעל-
יקראַצער. אַ געחיימע הוליאַנקע פוּן 400 מולטידמיליאַרדערן. טשאַר-
ילי ליפ פאַרליבט זיך דאָ אין אַ טאָכטער פוּן אַ מאַגנאָט פוּן שנורע-
זואַרלע-טראָסט, מיס רוּט. אָבּלאַווע. טשאַרלי ליפּ שפּרינגט פוּן דאַך
ימיט זיין געליבּטער אוּן פאַסט אַרױיף אויפן פּאַסיפיק עקספּרעס-צוג,
װאָס פליט קיין טשיקאַגאָ. 7 מעטער פריירי-לאַנדשאַפט, דער פאָטער
יפוּן דער געליבּטער, דער מאַגנאַט, אין דעטעקטיו-אָפיס. אָרנאַניזירט
אַ געיעג. 18 דעדעקטיווס מיט ליולקעס. 210 קאַָוונאיס אויף פערד,
:200 אינדיאַנער, 1000 שװאַרצע און 8000 פּאַליסלייט יאָגן זיך
נאָכן עקספּרעס-צוג. דער צוג בּרעכט-איין די בּריק אויף מיסיסיפּי. עס
פליט-פאַרבּיי אַן אַעראָפּלאַן, זיי העננען-זיך-אָן אוּן פליען. דער אַעראָ-
פּלאַן בּרענט, זיי פאַלן אַריין אין װאסער. אַ געיעג. בּיי די בּרענעס
יפון נאָרפאָלק שווימען זיי אַרױס. אַ שיסעריי. טשאַרלי ?יפ הרנעט,
נישטוילנדיג, א שניידער פוּן אַטלאַנטײיסיטי. ווערט אַרעסטירט.
;אַ טורמע. געריכט. טױיט-שטראָף. מען פירט אים צוּם עלעקטריק-
יטשער. מען לאָזט אויף אים דעם עלעקטרישן שטראָם, זיין געליבּטע
:פליט מיט לינדבּערגן אין װואַשינגטאָן. דאָס ווייסע הויז. מיס רוט
יבּעט באַגנעדיגונג בּיים פּרעוידענט. ער בּאַװויליגט. מיס רוט פליט
ימיט דער בּאַגנעדיגוּנג אוּן ראַטעװעט איר חתן אין דער ?עצטער סע-
קוּנדע. אויפשריפט : ,אין אַכט יאָר אַרוּם". זיי קוּשן זיך. דערבּײ
ישפּילן זיך 12 קינדערלעך אוּן 7 הינער. דאָס בִּילְד הייסט : , אין דוּ
נפלאַמען פוּן ליבּע", אָדער. שדער עקספּרעס פוּן ליידנשאַפט".
41
אַ דייטשער פילם.
| אַ מאַשינען"פאַבּריק. פאַרשירענע אָפּטײלונגען. גיסעריי, טאָי
-קעריי, שלייפעריי, מאַשינען-לאַגער. אויפשריפט: ,מייד אין דזשוירי
מעני". פּאָרטרעט פוּן הינרענבּורג. מאַקס --- אַן אַרבּעטער-מעכא? -
ניקער. 8 אַ זיינער סיגנאַ? פון דאַמה?פײיפל. אַרבּעטער גייען פוּן דער
אַרבעט. פיס גייען, גייען פיס. מאַסןדפיס. טרעטן, גייען. מאַקס גיים
אויך... אַ גרויס װאַרןדהויז. פאַרשידענש אָפּטײלונגען : וועש, מעבל,
געשיר, בּנדים, פּיאַנאָס. פרייליין בּערטאַ -- אַ זאָקןדפאַרקויפערין. אי
דירעקטאָר ליבּט זיך אין איר. װוי? איר געבּן אַ קניפּ. זי לאָזט זיה
נישט. 8 אַזײגער. אַ נאָק. מיידלעך גייען אַהים, פיס גייען, גייען
פיס, מאַסן-פיס. בּערטאַ גייט אויך. בּאַר ,אַשינגער". מאַסן-סצענע.
מען עסט וואורשטלעך אוּן מען טרינקט בּיר. מאַקם אוּן בּערטא.
מאַקס ניט איר צוּ עסן אַ סך ואוּרשטלעך. אַ קיבּעסיסצענע. ער
קוקט אויף איר אוּן זי אויף אים. פרידריך-שטראַסע. דער דירעקטאַר
װאַרט-אָפּ בּערטאַן, לייגטיפאָר אַרײנגײן מיט אים אין אַ באַר, זי
יכ נישט. ער זאָנט איר"צזּ צוּ געבן אַ סך וואורשטלעך. זי איד
מסכים. גייען אַריין אין אַ בּיר-האַלע. מאַסךסצענע. מען עסם
וואורשטלעך. דער דירעקטאָר ניט כּערטאַן אַ סך וואוּרשטלעך.
קומט-אָן מאַקס, בּאַשליסט צוּ נעמען נקמה. רירעקטאָר אוּן בּערטאַ
אין אױיטאָ. פֿונאַ-פּאַרק. גייען אין אַ דאַנסינג. עסן וואזרשט אוּן
טאַנצן. גייען אַרױס, זעצן זיך אויף אַ קאַרוזעלע. נעמען זיך דרייען. -
מאַקס גנבעט-זיך-אוּנטער, מאַכט קאַליע דעם מעכאַניזם פוּן דער
קאַרוזעלע. דירעקטאָר אוּן בּערטאַ ווערן געהרגעט. מאַקס גייט. זיינע.
פיס גייען. פאַרצווייפלטע ים. אַ קניפּע. מאַקס קוּקט מיט אַ טריבּן
בּלִיק. קוּקט. טרינק בּיר, עסט-זיך-איבּער מיט וואוּרשטלעך אוּן
שטאַרבּט. דער נאָמען פוּן בִּילְד : ,מאַפן-וואורשט", אָדער: ידי מאַ
שינען-ליבּע".. 7
אַ רוּסישער פילם.
אַן אָרים צימער. בּיכלעך. פעריאָזשאַ --- אַ סטוּדענט. נאַטאַד
שא --- נייטאָרין. אַ ליבּעס-סצענע: לעון צוּזאַמען א בּוּך. אוים"
שריפט : ;די עקאָנאָמיש-סאָציאַלע פארהעלטנישן אוּן די פּראָרוֹש"
42
טיווע כחות פון פּראַלעטאַָריאַט אין כינע". אויפשריפט: עי
אוּכניעם !", אַ דעוויזיע,. 1 אַקאָלאָדאָטשני נאדזיראַטעל, 28 זשאַנ-
דאַרמען אוּן 48 װאָנסעס. סעריאָזשאַן פירט מען אַװעק, אוּן נאַטאַשאַן
גיט מען אַ געלן פּאַספּאָרט. 100 מעטער סיבּיר-לאַנרשאַפט, מען
פירט אַ פּאַרטיע אַרעסטאַנטען. גייען פיס, מענטשן-פיס, פערד-פים.
סעריאָזשאַ גיים אויך,. אויפשריפט: עעי, אוּכניעם!"... פּעטער-
בּורג. אַ קעלער, אַ נעהיימע זיצוּנג, 80 בּאַבּעהדלטע פּאַרשױנען מיט
לאַנגע האָר, אין העמדלעך. נאַטאַשאַ רעדט, רוּפט. אויפשריפט 6
אעי, אוּכניעם !". מען גייט. נאַס. מאַסן-סצענע. 100 מענטשן מאַכן
מיט די הענט -- רעװואַלוציע. נאַטאַשאַ ווערט פּאַדיפּולקאָווניק פון
דער רויטער אַרמײי., קאַטאָרגע. סעריאָזשאַ האַקט אין שטיינער.
מאַבכט מיטן מויל. אויפשריפט: תעי, אוּכניעם!". אַמנעסטיע. אַ
צוג. סעריאָזשא פאָרט. אויפשריפט : אאַהיים". כאַרקאָוו. סעריאָזשאַ
זּכט זיין נאטאַשאן. קאָן זי נישט געפינען. פארצווייפלונג. ער טרעט
אַדיין אין דער רויטער אַרמײי אוּן דערקענט אין דעם פּאַדיפּולקאָװ"
ניק זיין נאַטאַשאַן. לענינס פּאָרטרעט. זיי רעגיסטרירן זיך אין חתונה-
אַמט, אויפשריפט : אאין 10 יאָר אַרוּם". אידיליע. סעריאָזשאַ אַרבּעט
אין סאָוונארכאָז. נאַטאַשאַ -- אין , נארפּראָדקאָם". דערביי שפּילן
זיך צוויי קינדער. איינס חייסט קאָמיונג. דאָס צווייטע: קאָמסאָמאָל,
לענינס פּאָרטרעט. דאָס בִּילֶר הייסט אוּמנעפער: אדי סאָוויעטישע
ליבּע", אָדער .דער רויטער אויפשטאַנד".
אַ פּוילישער פילם.
דאָס בּילד הייסט: אדאָס געהיימניש פוּן א סאַטשעוייקע",
;דאָס געהיימניש פוּן אַן אַלטן קאַלאָש", אָרער: אדאָס געהיימניש
פון אַ טראַמװיײקאַנדוּקטאָר". אַ גוּט אין סקערניעוויצער פּאַװויאַט,
אַן אַלטער גוּט-בּאַזיצער מיט לאַנגע װאָנסעס. ער גייט אויף יאַגד.
פּויערים אוּן שיקסעס בּויגן זיך אין בּאַגריסן. אויפשריפט: פדזיען
דאָבּרי, יאַסנאַװועלמאָזשני פּאַניע !". דער פּריץ האָט אַ זוּן סטאשעק
אוּן אַן אַדאָפּטירטע טאָכטער, פּאַננאַ סמוּרסאַרסקאַ. זיי ליבּן זיך,
פאָרן, דרייטן אויף פערד. רוּעדאָפּ אוּן פאָרן ווייטער, רייטן אויף
פערד. פרילינג. פּאַננאַ סמורסאַרסקאַ, אין אַ ווייס קלייד? אוּן אַ
בִּיכ? ?מיצקעוויטש" אונטערן אָרעם, רייסט בּלוּמען. אַ הוּנט. פאָרן
3
רייטנדיג. אַ ראָזעוװוער זונעןדאונטערנאַנג. 8 סייך. די פארליבטע
שיפן זיך אוֹיף אַ שיפל. ליבעס-סצענע. זעצן זיך אויפן בּרעג מייך.
ליבּעס-סצענע. דער אַלטער פּריץ קוּמט-אָן פוּן יאַנד. טרעפט זיי.
טרייבּט זיי אַרױס. פּאַננא סמורסארסקט גייט אויף יליאנשווער
שאָסע, איז מתפ7ל? בּיי א ווענ-סלופ מיט אַ הייליג בּילד. נאָכדעם
פויפט זי, אַ שטורםזוינד,. סטאַשעק לויפטנאָך. װואַרשע. סקאַרי-
ששווסקיס פּאַרק. זיי זעצן זיך אויף א באַנק. א ליבעסיסצענע.
אואַזדאָוער אַלעען, זיי זעצן זיך אויף אַ בּענקעלע, אַ ליבּעס-סצענע...
מלחמה. סטאשעק גייט אויפן פראָנט, ווערט פאַרואוּנדעט. זי --
אַ קראַנקען-שוועסטער, עס קוּמען באלשעוויקעס. ווילן פאַנגען פּאַנ-
נאַ סמורסאַרסקאַ. נאָר דאָ באַווייזט זיך אַן עסקאַדראָן פּוילישע אנ
לאַנער אויף פערד, אוּן דער עולם פּאַטשט בּראַוואָ.
אַ יודישער פילם,
אסתר-תענית. אַ בּית-עולם. מען זאָנט קדיש. א יתוסמה חות-
הבורה אוּן אַ חתזדבחור אין פאות אוּן אַ שפּיציג בערדעלע --- זלמן-
פּיניע. ליבּן זיך, זי בּאַקט אים אויס אַ המן-טאַש. ער קנייפּט דעם
חמן-טאַש און קוקט אויף אים מיט אַ חנדל. זי ציפּט אים כּיים ציגן-
בערד? אוּן קוּקט צוּריק מיט אַ חנדל. זיי ליבּן זיך. ער לייענט די
מגילח (אַ פאַרגרעסערונג פוּן ,ויזתא"). זי שלאָגט המנען. אַ ליבּעם-
סצענע, זיי מאַכן א ראַנדעוואוּ הינטערן מרחץ. עס נייט פאַרביי אַ
פּריץ אוּן פאַרליבּט זיך אין חוההרבורהן : חתןדכלה אַנשלויפן אין אַ
בּויד קיין טשעכאַנאָוו. אַ קרעטשמע. אַ חתוּנה. 211 כּעהד שיטערע,
- געדיכטע, ציגענע, געשװאָלענע אוּן סתם בּערד,. 142 לאַנגע פּאות,
0 שטריימלעך, ספּאָדיקעס און יאַרמוּלקעם, אַ שטאָט-משוּגענער.
שבעחברכות. מען עסט לאָקשן. עס קוױּמט אַרין דער פּריץ זייער
בּייז,. ער סטראַשעט מיט בּלוּט-בלבּול. מען גיט אים עסן לאָקשן
מיט קרעפּלעך, ער ווערט אַ יידן-פריינט אוּן קושט זיך מיטן שמש.
מען מאַכט אים =מי שברך" אוּן מען עסט לאָקשן. עס קוּמט אַרין
אַן אַמעריקאַנער פעטער, ניט זיי אַ מיליאָן דאָלאַר אוּן מען פארט
סיין אַמעריקע. אַ שיף אויפן ים. פוּמווייטן ,די סטאַטשו אֶף לי-
בּערטי". דער נאָמען פוּן בּילֹד: דער פּריץ אַלֶס סנדיק", ,די מלוה-
מלכה אין קרעטשמע" אָדער דער פּאַן כאָנרריצקי עסט לאָקשן": . -
41
דרררטטטטו 1 ט 111 1ט11 1 11 1111 111 111 111וווע,
אַז איך האָבּ פיינט אוּן קאָן נישט פאַרליידן
אוּן וויל נישט אוּן האָבּ קיין געדוּלד נישט!
,.. אַז מיר ווילט זיך נישט, למשל, צוּ שארנעמען זיך מיט דער
פראַנגע ווענן ,ליטעראַטור"קריטיק" אוּן וועגן קריטיקער, גייט ער,
דער קריטיקער, צו אַלדע גוּטע יאָר! אוּן איך ווי? נישט לייענען די
בּאַריכטן פון דער פעלקער-ליגע אוּן ווענן די פּויליש-ליטווישע אוּנ-
טערהאנדלונגען --- אוּן טוט מיר עפּעס ! איך פויל סמיך אויפשניירן
די בּלעטער פוּן די נאָר-װואָס אָנגעקומענע ,ליטערארישע בלעטער",
אַ חוּץ דאָרט צום סוף, אפשר ווע? איך טרעפן מיין נאָמען אין דער
כראָניק, אוּן עס גלוסט זיך מיר נישט צו צאָלן מיטגלידס-אָפּצאָל
פאַר מיין פאַריין, פאַר די קראַנקען-קאַסעס, גמינע-עטאַטן, פאַר די
אַסעקוראַנץהגעזעלשאַפטן, אין די אָרנאַניזאַציעס, אוּן עס ווילט זיך
מיר נישט שרייבּן אָן אַן אוואנס, מיט אַן אַװאַנס און 8 פּשיטא שיין
ווען איך האָבּ באַקוּמען דעם נאַנצן האָנאָראַר פאָהויס, אוּן עס ווילט
זיך מיר נישט צאָלן קיין אַלטע חובות און יונגע אויך נישט אוּן איך
האָבּ קיין געדוּלד נישט צוּ שטופּן אַ ספּינקע אין אַ פרישן אָנגעקראָב-
מעלטן קאָלנער, אוּן האָבּ פיינט אַ זאַלץ-מעסטל מיט פאַרשטאָפּטע
בּרויט, איך האָב פיינט, אַז כּשעת איך גיס טיי פוּן טשייניק, זאָל
פֿיר אַראָפּפאַלן דאָס דעק?, אוּן איך װויל נישט קויפן קיין ,בּלימפײ
אַז גאָט זאָל זיך מרחם זיין. אוּן איך ווי? נישט עסן װעגעטאָרישעס
עסן, אוּן איך האָבּ פיינט צו שרייבּן רעקאַמענדאַציע-בריוו, אוּן איך
וויל נישט לייענען ווענן קריזיס אין הער יידישער ליטעראַטור, און
ול נישט ביסקוטירן, צי די יידישע ליטעראַטור גייט באַרג-אַרויף
45 =
אָדער בּאַרנ-אַראָפּ, אוּן איך פוי? מיך צוּ ענטפערן אויה אַנקעטעס,
אוּן איך וי נישט אויפשטיין אין טראַמװײ אוּן איבּערלאָזן מיין
פּלאַץ אַן אַפטער יידענע, אוּן װויכ נישט. בּאַנלייטן אַ מיאוּס מייד?
אויף טשערניאַקאָווסקע גאַס אַזיינער בּיינאַכט אוּן אַפילוּ 10
אַזיינער בּייטאָג אויך נישט, אוּן איך האָבּ פיינט צוּ הערן, וען מען
פרעגט מיך: אוואָס שרייב איך ?" אוּן ,צי שרייבּ איך פוּן שוּרה,
צי פוּן אַרטיק? ", אוּן ;צי איז דער טונקעלער מיין אמתער נאַמען,
צי נאָר אַ פּסעװודאָנים, אוּן אויב דאָס איז מיין פּסעװדאָנים --- טאָ
װוי איז מיין אמתער נאָמען ?". 0
איך האָבּ נישט ליב צוּ פאָרן צוּם נאָרד-פּאָ אוּן װויל נישט .
איבּערשווימען דעם לאַמאַנש-קאַנאַל און װויל נישט פליען מים אַז
אַעראָפּלאַן צוּ דער אינז? יאַװאַ, אוּן נישט קיין מעקסיקע, אוּן אַפײין
נישט קיין פּאַראַגװאי, אוּן ווי? זיך נישט בּאָדן אין ווייסל אין אַ
פראָסט פוּן 86 גראַד צעלזיוס, אוּן האָבּ פיינט, אַז אַ קאַקאַמאָטיון
טרעט מיר אָן אויפן פוס, סכנות-נפשות. אוּן איך האָבּ פיינט ציּ
דעבאַטירן, צי מיר האָבּן אַ יידיש טעאַטער, אוּן װאָס איז קונסט אוּן
װואָס איז שונד אוּן װאָס איז אינטעליגענץ.
| איך האָבּ פיינט, אַז ווען ב'פרעג אווי שפּעט איז יעצט?" --
זאָל מען מיר ענטפערן ווי נעכטן אין דער צייט". אוּן אַז איך פאַר"
שפּילֿ אין קאָרטן, זאָל מען מיך טרייסטן : ;אייך גייט אין ליבּע".
איך האָבּ פיינט, אַז מיין פיל-פעדער איז פאַרטריקנט
אוּן קאָן נישט שרייבּן, אוּן איך מוז שאַקלען אוּן פאַרשפּריצן מיינע
ווייסע הויזן; איך האָבּ נישט קיין כח צוּ לעזן ראָמען ראָלאַן אוּן
רייזפעדערס נאָוועלן אוּן ד"ר שיפּערס נעשיכטע פוּן טעאַטער",
אוּן ראַבינדראַנאַט-טאַגאָראַ, אוּן נח פּרילגצקים פילאָלאָניע, אוּן די
בּאַריכטן פוּן יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט, אוּן ראָזענשטרייכס
עקאָנאָמישע אַרטיקלען. '
איך װויל נישט לערנען שפּראַכן דירך ראַדיאָ אוּן הערן יקאָי
מוניקאַטי ראלניטשע" אוּן לייענען די אַנאָנסן אויפן עקראַן אין
קינא, און זיך ראַזירן מיט טעמפּע ,זשילעט"-מעסערלעך, אוּן האָם
נישט קיין נעדולד זיי צוּ שאַרפן, אוּן האָבּ מיינט, אַז דער ראַזירעו
רערט אין מיה אַריין וועגן פּאָליטיס, צירק, װאַלקעס, שרייצעה
46
ספּאָרט; טראַצקי, סיים, גרינבּוים, סיראטא, מוּסאַליני, אוּן איך האָבָ.
פיינט, אַז מען שפּאַרט מיר אַ קינד אויף בי הענט אוּן אַז דאָס קינח /
רייסט סיר די בּרילן,
איך האָבּ פיינט גיין מבקר-חולה-זיין א חולת אויף אגריםע""
סוכאָטע, קיננען-אַנטצינדונג, קרעבּס אוּן אַנדערע קרענק. איך האָבּ
פיינט אַ צילינדער-חוּט, | וואוּנדער-קינדער, נוּדניקעס, הינער-אויגן.
איך האָב פיינט חקונעראָל", גומענע קראַגנס אוּן עספּעראַנטאָ?, אוף
האָבּ פיינט, אַז אַ דיכטער גראַמט מיר ,הערץ" מיט ,שמערץ", אהי"
מעל" -- שדרימעל", ארוים. --- חטרוים", אוּן איך האָבּ פיינט די
װוערטער: ,ביןדהשמשות", .דעמערוננ", געשפּענסט", ,,ספּאַנטאַן"ש
,נאַכטיגאַלײ אוּן , אָנבּעטראַכט", אוּן איך זויל נישט אױסטוּן מיין
מאַנטל אין צוּקערניע בּיי דער שאַטניע, בּפרט נאָך, אַז דער דינעף
איז עלענאַנט אוּן מיין מאַנטל איז. אָפּגעטראָגן אוּן אָן אַ הענגער,
אוּן וויל נישט צאָלן קיין טרינקחגעלט, אוּן האָבּ פיינט, אַן א מאַנס-
ביל קוּשט מיך, אוּן איך האָבּ פיינט, אַז מען רעדט מיט מיר אוּן
מען שפּייט מיר אין פּנים, אוּן איך דאַרף מיך נאָך שעמען אָפּצוּװוישן.
איך וויל נישט שטוּדירן איינשטיינס נייע טעאָריע, אוּן די אַלטע אויך
נישם, אוּן איך האָבּ נישט ליב צוּ זוּכן אַ װואָרט אין ווערטער-בּוֹך.
אוּן טאָמער געפין איך שוין דאָס װאָרט, זאָל עס מיך אָפּשיקן: .זע
ווייטער", אוּן אַז איך קוּם שוין צוּ דעם. ווייטער", שיקט עס מיך
אָפּ; ,זע צוריק", וואָס בּין איך עפּעס, אַ פּילקע; װאָס מען וואַרפט
זיך מיט מיר? אוּן איך האָבּ פיינט, אַז מען שטעלט מיך אֶפּ אויף
דער גאָס צוּ פאַרהויכערן אַ פּאַפּיראָס, אוּן אַז אַ פרעמדער פּאַרשױן
זעצט-זיך-צו צו מיין טישל אין רעסטאָראַן, אוּן איך האָבּ פיינט, אַז -
מען נוּריעט מיר, אוּן איך האָבּ פיינט צוּ גוּדיען אייך און האָט מיף
8 גוטן}
אַ דאָקטאָר דאַרף מען פאָלגן!
דער דאָקטאָר צװיבּאַק האָט מיר געגעבּן א זעץ אוּנטערן לעה
פעלע אוּן געפרעגט :
--- טוּט וויי?
--- געוויס, -- האָבּ איך געענטפערט, --- עס טוּט וויי.
נאָכדעם האָט ער מיר געגעבּן אַ קוועטש מיטן קנאָכן פוּן זיין
גראָבּן פיננער צװוישן דער זעקסטער אוּן זיבּעטעה ריפ און ווירעף"
געפרענט: 6 וי
--- טוט וויי?
| --- עס טוּט וויי, --- האָבּ איך געענטפערט מיט אַ פאַרקרימטןי
קול...
| == -- איר זענט קראַנק. איר זענט אַ הולה. אַ שטאַרקער חולה!---
האָט ער געזאָגט אוּן געקוּקט אויף מיר מיט אַ פּאַר טרויעריקע.
אויגן פוּן אַן אָקס פאַר דער שחיטה. --- איר זענט ערשעפּט. אַנגע-
שטרעננט, נעהוועז... איר מוּזט תיכף-ומיה פאָרן קיין אַטװאָצק;
| אויף גאַנצע צוויי וואָכן. א טאָג נישט ווייניגער. נישט אַרבּעטן. נישט:
= אָנשטרענגען זיך. נישט אויפרענן זיך. איך פאַרבּאָט אייך אַפיל צַנּ
לעזן,. איר פארשטייט ?
--- איך וועל אייך זאָגן דעם אמת, הער דאָקטאָר, --- האָבּ איףי
געזאָגט, --- איך בִּין אין אַזאַ לאַנע, װאָס איך טאָר גאָר יעצט נישט;
קרענקן : איך האָב אַ טור צוּ מאַכן איבּער נאַליציען. 10 פאָרלעזוּנגען
האָב איך צו האַלטן אין פאַרשידענש שטעט.
--- איר ווילט, הייסט עס, זיך נעמען דאָס לעבּן, בּאַגיין זעלבּסטי
מאָרד, טאָ װאָס בּאַדאַרפט איה האָבן אַ האָקטאָר צוּ פאַרדרייעגָ
8
אים דעם קאָפּ+ אַדמער נעמט אוּן שפּרינגט אַרױים שוּן פענסטער און---
אַראָפּ פון מאַהק} / |
--- איך בּין אָבּער פארבּונדן מיט מוין אימדעפסאריא מיט אַ
קאַנטראַקט, פּאַניש דאָקטאָר,
--- אָבּער װאָס גייט מיר אָן אייער אימפּרעסאריא מיט אייערע
קאַנטראַקטן, איר פרעגט דאָך בּיי מיר אַן עצה פון אַ דאָקטאָר,
טאָ זאָגט אייך דער דאָקטאָר מיטן הארבּן װאָרט : תיכזמיד אַרויס-
פאָרן קיין אָטװאָצק, װוילט איר נישט -- דאַרף מען נישט, װאָס
װווילט איר פוּן מיר האָבּן ?
--- אָבּער, הער דאַקטאָר, מיין אימפּרעסאָריאָ איז נישט קיין
רייכער מאַן. ער האָט געמאַכט קאָסטן, ער האָט געדונגען זאַלן, גע-
קלעפּט אַפישן, פּלאַקאַטן, געדרוקט פּראָגראַמען, צעטייפט מלו-
פּלעטלעך, אין אַ סך שטעט זענען שוין די בּילעטן אױספאַרקויפט.
איך אַלין האָבּ שוין אַפילוּ דעם בּאױבּילעט אין קעשענע. היינט 9
אַזיינער אוונט דאַרף איך אַרױיספאָרן קיין לעמבּערג. אַזאַ סקאַנדאַל,
אַזאַ היזק!
--- אוּן אַז איר וועט שטאַרבן אונטערוועגס, װוי א הונט, --
איז בּעסער כ'מיין, איר ווילט זיין אייער איינענער מלאך-המות.
סא זייט אייך געזוּנטערהייט אוּן פאַרדרייט מיר נישט דעם קאָפּ!
איך נעם פוּן זיך אַראָפּ די גאַנצע אַחריות.,.. איר ווייסט דען, װאָס
המיט אייך איז ? וואוּ איר האַלט אין דער וועלט? א ליאַדע מינוט
און...
--- אָבַּער... ==
--- נישטאָ קיין קאַבּער". איר זאָלט אַרױסשלאָגן פוּן אייער קאפ
דעם גאַנצן טוּרנע מיט די שטעט, מיט גאַליציען. גייט עס צוּ אַלדע
רוּחוֹת ! איר זאָלט תיכף אַרױספאָרן קיין אָטװאָצק! איר הערט?
אוּן טאַקע די רגע. װאָרוּם נאָך אַבּיס?, װעט מען אייך דאַרפן פירן
אַהין אין א ,פּאָנאָטאָוויע"-קעטשל.... פאַרשטאַנען ?
--- אַזא טורנע, אַזױ גוּט אַרנאַניזירט, אזוי גוט איינגעאָררנט, :
אַזאַ אוּמגליק! -- האָכּ איך געקלאָגט וי אַן אֵבל,
--- איבּריגנס, דער טוּר וועט נישט אַנטלױפן, אויב גאַליציען
זוי? הערן איישרע חכמות, וועט זי עס הערן מיט צוויי װאָכן שפּע-
49 :
5
טער, עס װועט נישט אַנטפֿויפן, דערוויי? אָבּער מוּזט איר געזונט
ווערן. איך וועל אייך פאַרשרייבּן צוויי רעצעפּטן, אוּן אַ דיעטע װועל
איך אייך פאַרשרײבּן. נישט עסן קיין פלייש, נישט קיין קאַלטע.
נישט קיין הייסע, נישט טרינקען קיין שנאַפּס. עס אין פאַר אייה
סם-המות. גיין פרי שלאָפן. נישט עסן פאַרן שלאָף,. עסט איר פֿאַרן
שלאָף, קוילעט איר זיך אַװעק אָן אַ מעסער. אוּן דער עיקר --- רוּען.
דוען, רוען, װאָס מער ליגן אין בּעט. איר טאָרט אַפילוּ נישט רערן
קיין סך.., אוּן אַז איר וועט טוּן דאָס, װואָס איך זאָג אייך, וועם
איר זען, וי איר זועט אויסזען אין צוויי וואָכן אַרוּם. איר וועט זיך
אליין נישט דערקענען. נוּ, זענט מיר געזוּנט. נעמט גלייך אוּן פארט
אַוועק קיין אָטװאָצק אוּן געדענקט, װאָס איך זאָג אייך אָן. אַדיע!
:
דער דאָקטאָר איז אַװעק אוּן איך בּין געבּליבּן ליגן אין בּעט.
איך בּין געלעגן אוּן זייער אויפמערקזאַם זיך צוּנעהערט צוּ דעם אי"
נערפעכן צוּשטאַנד פוּן מיינע רמ"ח אברים ושס"ח נידים. װי שפּיר
איך זיך ? בּין איך טאַקע חרב, װוי דער דאָקטאָר זאָנט? איז טאַקע
אוממעגלעך, איך זאָל זיך מיט אֶט דעם גוּם? מיינעם, װי ער אי
זיך לאָזן אויף אַ טור ? אוּן אפשר? דאַכט זיך, אַז איך וועַל נאָך זיין
בּכח צוּ פאָרן באָטש אין איין שטאָט. לאָמיר זאָגן --- קיין לעמבּערנ.
נאכדעם וועלן מיר זען. ווע איך דאָרט קראַנק ווערן, װעל איך מיך,
דאַכט זיך, לעגן אין א שפּיטאָל. מען קאָן אין לעמבּערג אויך קרענקען.
5מאי נפקא מינה? פּרגוון קאָן מען. בּיז לעמבּערג װעל איך נאָה
האָבּן כחות צוּ דערפאָרן, אוּן דאָרט וועלן מיר זען.
בּיני לבּיני דארף מען אײינפּאַקן די זאַכן. לאמיך זיין גרייט.
- מעכאַניש בּין איך אַראָפּ פוּן בּעט, איינגעפּאַקט מיין טשעמאָר
דאַן מיט די כתבים אוּן צוּריק זיך געלייגט אין בּעט אַרין. גע-/
לעגן אַ פּאֶר מינוּט אוּן ווידער אוױיפגעשטאַנען, הורכגעגאַנגען זיה
איבּערן צימער, געמאַכט אַ פּאָר גימנאַסטישע בּאַװעגוּנגען. בּין איה
גאָך גענאג קרעפטיג ? דאַכט זיך -- יאָ.
האַלב ניין אַזײגער, ניין גייט אִפּ מיין צוּג. עפּעס וי נישט
50.
מערקנדיג, האָפ איך גענוּמען מיין טשעמֿאָדאַן אוּן נישט מערקנדיג
זיך געלאָזט גיין. אַריין אין אַ טאַקסי אוּן אָט בּין איך שוין אויפן
וואָקזאַל. איך זיץ שוין אין װאַגאָן. איך פאָר,
אַ גאַנצע נאַכט האָב איך נישט געשלאָפן: נישט געווען קיין
אָרט. די בּיינער האָבּן מיר געבּראָכן, סכנות-נפשות. איך האָבּ שוין
אייגנטלעך בּאַדאַרפט זיין געשטאָרבּן. נאָר איך לעב נאָך... אָט איז
שוין לעמבּערג. װוי פי? איך זיך ? קאָן איך אַהױסנײן פוּן װאַגאָן ?
צי איך קאָן, צי איך קאָן נישט, פוּן וואַגאָן דאַרף מען אַהױיס.
איך בּין שוין אין האָטע?, איך האָבּ נאָך כח אױיסצופּאַקן מיינע
זאַכן, נאָר זואוּ זענען די רעצעפּטןן? איך װעל זיי דאָ בּאַשטעלן.
על-כל-פּנים זענען דאָך אין לעמבערג אויך פאַראַן אַפּטײיקן, מען קאָן
זיך דאָ דערוויי? קורירן מיט רעצעפּטן. נישטאָ די רעצעפּטן, משמעות
יפאַרגעסן זיי אינדערהיים. מילא, וועלן מיר דערוויי? זיך היילן מיט
דער דיעטע, |
געקומען מיין אימפּרעקאריאָ. ער רופט מיך אויף מיטאָג. איך
הער מיך איין צוּ מיין אינערלעכן קו-הבריאות. האָבּ איך אַפּעטיט 4
װאָלט איך יעצט גענעסן ? יאָ. דאַכט זיך, אַז איך װאָלט יעצט עפּעס
געגעסן... מיר גייען אין רעסטאָראַציע. מיט דער דיעטע אין דער
פרעמד איז אַבּיס? שווערלעך. מילא, וועלן מיר די דיעטע פאַרבּוען 3
עסן װאָס עס מאַכט זיך: פיש --- איז פיש, פלייש --- איז פלייש.
אַביסעלע שנאַפּס, א ביפשטעקס מיט ציבעלע, זופּ מיט קניידלעך,
פּודינג, שװואַרצע קאַװש. עס לאָזט זיך עסן... שטייט נוּר, װי פיפ
איך זיך ? דווקא נישקשה אוּן אַבּיס?ל פריילעך אויך, על-פּי דאָקטאָריע
האָב איך שוין בּאַדאַרפט קריגן בויך-קרעמפן אוּן שטאַרבּן, נאָר איך
ילעב נאָך.
און האָטע?ל זענען נעקומען געסט. יוננע ליטעראַטן, זיי לייע-
נען מיר זייערע דראַמען, פּאֶעמען, נאַװעלן,. איך טראָג עס אַלץ אוד
בֹּר. משמעות איך בּין נאָך גענוג שטארס... מען שלעפּט מיך צוּ בּאַי
זגכן אינסטיטוציעס, זיבּן אינסטיטוציעס האָבּ איך בּאַזוּכט. אין איי"
ניגע האָבּ איך בּאַדאַרפט אויסהערן בּאַריכטן אוּן ענטפערן מיט רע-
דעס. איך לעב נאָך.
אָוונטס. איך טוּ מיך איבּער אין סיינע אָוונט-קליידער, מען
51
גייט שוין מיך נעמען אין זאָל אַרין, אוּן אָט בּין איך שוין אויפ
דער בּינע. איך לייען, איין זאַך, אַ צווייטע, אַ דריטע. צוויי שעק
גאָכאַנאַנד לייען איך. איך בּין שוין פאַרשוויצט. בּיים אַרױסגאַנב
איז קאַלט. איך װעל מיך פאַרקילן. איך וועל זיכער כאַפּן אַ לונגען-
אַנטצינדוּנג אוּן װעל שטאַרבּן,. שטאַרבּן אין אַ פרעמדער שטאָט,
רשר דאָקטאָר האָט געהאַט רעכם. אַ מצווה אויף מיר... איך פּרווף
אַרײנטױכן אין מיין אינווייניג. איך װויל קאַנטראָלירן מיין גע-
װוּנטצױשטאַנד, נאָר מען שלעפּט מיך אויף א באַנקעט, מען האָט
בּאַדאַרפם גאָר, אייגנטלעך, גיין שלאָפן, בּין איך אַ גזלן אויף זי
אַלין, איך זיץ גאר נאָך האַלבּע נאַכט אוּן מאַך לחיים, אוּן עס דאַרע
קישקע. אוּן טרינק בּיר, אוּן האַלט הרשות, אוּן הער-אויס אַנדערע
דרשות. משמעות, איך בּין שטאַרקער פון אייזן...
על איך איבּערלעבּן די נאַכט? איבּערגעפעבט. בּאַגינען. מיין
אימפּרעסאַריאָ װועקט מיך, מען דאַרף פאָרן קיין סטאַניסלאַװאָוו.
היינט אֶוװוּנט דאַרף איך דאָרט האַלטן מיין פאָרלעזונג. קיין אנ"
דער צוג אין האָרט אין משך פוּן טאָג נישטאָ. מען מוּז פאָרן
איצט. אין דחויסן בּרענט אַ פּראָסט. בּררר!... אין װאַנאָן איז
קאַלט, נישט געהייצט, קוים װאָס מען שלעפּט זיך, אין דרויסן איז אַ:
זאַװױערוכע. דער צוג בּלייבּט שטיין אינמיטן פעלר... מיר איך
קאַלט. איך פריר. מיר שטייען צווישן שניי-בּערג. ס'הוּנגערט מיך,
מיר שטייען אַ שעה, צוויי, דריי, פינף, מיין אימפּרעסאַריאָ בּרענגט:
מיר פוּן-ערגעץ אַַ שטיקל פארשימלטן קאָלבּאַס, מיט אַַ קװאָרטו
קאַלט װאַסער. איך עס אוּן פריר אוּן פּלאַץ פון אוּמגעדולד אוּן פוּן
פֿאַרדרוס.
אַ נס. אָװנט-צוּ געקוּמען קיין סטאַניסלאַװאָוו, קוים בּאַוויזן
זיך איבערצוטוּן, אוּן לויף. איך בּין שוין אין זאָל אוּן לייען שוין
ווייטער, צוויי שעה נאָכאַנאַנד לייען איך. נאָכדעם ווידער אַ בּאַנקעט,
זוידער שנאַפּס,. הערינג-סאַלאַט, מאַיאָנעזן, קאלטע פליישן, קליסקעם.
בּיר. ווידער נישט געשלאָפן, בּאַנינען ווידער געפאָרן. געפּאַקט זיך,
אוּן געפאָרן קיין קאָלאַמעאַ, פוּן קאָלאָמעאַ קיין סאַמבּאָר, פוּן סאמ"
באָר קיין זלאָטשעו, קיין טשאָרטקאָוו, פוּן טשאָרטקאָון קיין בּאָלי=.
כאָוו, פוּן בּאַליכאָוו קיין סטרי --- ניסעו ויחנו, געשלעפּט זיך אויף
52
פארשנייטע ווענן, געשטאַנען אין די פעלדער, געקראָכן צו-םוּם אי
בער שניידבּערג, זאו געטאַנט --- נישט גענעכטינט, נאַכט אוּן נאַכט
זיך געריסן דעם גאָרג?, געשוויצט, געפרוירן....
און אָט אַזױי אָפּנעפּלאָנט זיך צוויי וואָכן ! געליבּט צוּ גאָט,
איבּערגעקוּמען. געפּטרט דעם טורנע אוּן געקוּמען אַהיים.
אַראָפּ פוּן בּאַן און ניי אַהיים. איך ניי צוּ פוּס. עפּעס פיה?
איך, אַז איך קאָן גיין צודפוס, איך טראָג מיין טשעמאָדאַן אוּן מאַך-
שיר האַפערדיג איבער די היימישע גאַסן, אוּן פּלוצלונג בּאַגעגן
איך --- טרעפט וועמען 4 מיין דאָקטאָר צװיבּאַק. ער קומט מיר אַנט-
קעגן, זיין פּנים צעשטראַלט זיך, ווי די זוּן אין פרילינג,. ער צעשפּרייט
די אָרעמס און פאַלט צו מיר צוּ מיט אַזא גדולה, וי אַ ברודער צוּ
אַ צווייטן פאַרלוירענעם ברוּדער:
--- האַלאָ!! דאָס זענט איר4! פונװאַנען קומט איר?! פון
אַטװאָצק? האַ 3 -- פוּן אָטװאָצק, --- האָבּ איך מיט אַראָגפּעלאָזטע
אויגן בּגנבה רורכגעשמונלט אַן ענטפער.
--- פוּן אָטװאָצק ? נו, זעט איר! איר זענט נאָר אַן אַנדער
מענטש געװואָרן ! זעט נוּר, װאָס פאַר אַ פֹּאֶר פּיסקעס איר האָט בְּאַ-
קוּמען ! זעט נוּר אַ פּאָר בּאַקן ! אָט אַזױ האָבּ איך ליב... װילאַננ-
זשע זענט איר דאָרט געזעסן אין דעם אָטװאָצק? צוויי װאָכן 4
--- צוויי װואָכן...
--- אָט אַװזױי. דאָס פאַרשטיי איך, אוּן די רעצעפּטן מיינע נע-
גוּמען ? אוּן די דיעטע אויסגעפיהט ? האַ ? אַלְץ וי עס דאַרף צוּ זיין ?
--- אַלץ זוי ס'דארף צוּ זיין.
-- מאָלאָדיעץ! -- האָט ער מיר געקלעפּעלט אויף די אק-
יסלען. -- אָט אַזױ איז גוּט! זעט איר שוין, אַז מען דארף פאָלנן אַ
דאָקטאָר ! האַ ? איצט זענט איר אַ לייט ! וואוּ װאָלט איר שוין יעצט
אָנגעשטעקט, ווען איר פאָלנט מיך נישט? א דאָקטאָר דאַרף מען
פאָלגן...
אוּן אַ גליקלעכער האָט ער מיר געדריקט די האַנט, זיך גנעד
זעגנט אוּן איז אוועק. |
58
| 1111 11 ווורפ
דער פּראָסט אַלס שדכן.
א ראמאן פון די גרויסע פרעסט אין ווארשע,
אין 5 טײלן, מיט א פּראלאג און עפּילאג.
פּר אָלאָג.
אַזױי איז שוין די טבע פוּן דער ליבּע : דער, וושמען מיר ליבּן,
ליבט אוּנז נישט; אוּן דעם, װאָס ליבּט אוּנז, ליבּן מיר נישט,
דאָס וועט אייך בּאַשטעטינן יעדער אינטעליגענט אוּן באַלע-
זענער מענטש, װאָס האָט זיך אָנגעלייענט מיט קאָפּ אַ סך בּיכעהר
און ראָמאַנען.. :
דאָס. נעמלעכע איז אויך געשען אין אוּנזער ראָמאַן, װאָס מיר
גייען אייך דערציילן,
ערשטער טייל,
משה-כאַצקעל דער קוילן-הענדלער, וועלכער איז פוּן נאַטור
אַלֵיין אויך געווען שװאַרץדהויטע, אוּן וועלכן מען האָט גערוּפן אין
טעס? ,דער שואַרצער יוּנגערמאַנטשיק", אין נעבּעך אַ לענגערע
צייט אַרוּמגעגאַנגען נאָך מער פאַרחושכט אוּן פאַרשװאַרצט, נישט
אזי פון דעם קוילן-שטויבּ, וי פוּן אַן אוּמגליקלעכער ליבּע.
שוין אַ יאר צייט װי משה-כאַצקע? איז פאַרליבּט מיט די
פלאַמען פוּן העלישער פיבע אין דער אלמנה העניערדאָבּע, װאָס
וואוינט אויף דעמזעלבּן נעסל, וואוּ ער האָט זיין קויל-סקלאַה. /
העניע-דאָבּע אָבּער האָט בּשום-אופן נישט גֶעװואָלט טיילן איז
דע ליבעס-געפילן מיט אוּנזער אוּמנליקלעכן פִיבְּהאָבֶּער משה-כאַצקע?,
--- גענוג --- האָט זי געזאָגט -- איז פאַר מיר געווען מיין עה
54
שטער מאַן פּיניע, וועלכער איז אויך געווען גענוג שװאַרץ אוּן וועלכן
מען האָט גערופן אויפן גאַנצן געס? אוּן אוּמגעגנט: ,פּיניע דער בּרעײ
נענדיגער בּרוּנעט". איך װויל -- זאָגט זי --- איצט פאַרזוכן אַ מאַג
אַ העלן בּלאָנדין. '
און מהאי-טעמא האָט זי געװאָרפן אַן אויג אויף דעם געננ"
איבערדיגן שבן, דעם סטאָליער נחמיה, װאָס האָט פאַרמאָגט אַ בּאָר"
ועסן קאָפּ מיט אַ געלבּ-פּאַרמעטיגען פּליך אוּן אַ פלאַמענד-רויטע
בּאָרד, ווי זאַפראַן, װואָס האָט אויסגעזען, וי די בּאַרד בּיים ?מלן
שע?" פון קאָרטן,
נחמיה דער סטאָליער האָט אָבּער, װוי דער שטייגער אי
אוּן וי מיר האָבּן שוין באַטאָנט אוּנזער געדאַנק בּיים אַריינפיר, זיף
אַפילוּ נישט אוּמגעקוּקט אויף דער ליבע צוּ אים מצד העניעדדאָבּען,
ער האָט גאָר אויסגעקוקט אויף דער פאַרזעסענער מויד, די פרוכט"
און סאָדעדוואַפער-קרעמערין דבורה ליפ, װועלכע האָט פוּן איר זיים
זיך געליבּט אין זעליג דעם פערער... אוּן אַזױי ווייטער, אוּן אַזולּ
ווייטער... :
אַזודאַרוּם האָבּן מיר אויף דעם שטח פוּן דעם קליינעם פּשע*
בּיעג"געסל עטלעכע אוּמגליקלעכע ליבּעס מײטאַמאָל.
צווייטער טייל,
אוּן אַזוי וי מיר ווייסן, אַז די ליידנשאפטלעכע ליבּש ביי א
בּהונעט איז שטאַרקער אוּן ליידנשאפטלעכער װוי בּיי אי בּלאָנדין,
זענען דעריבּער די ליידן בּיי אונזער העלד (הויפּטיהעלר) משת"
כאַצקעל? געווען גרויס אוּן שרעקלעך.
װאָס האָט נעבעך אוּנזער אומנליקלעכער קוילן-הענדלער משת"
באַצקעל נישט געטאָן, כדי צוּ געפינען חן אוּן לייטזעליגקייט אין די
אויגן פוּן העניערדאָבּען !
אין איינעם פוּן זיינע בריוו צוּ איר האָט ער אַפילוּ געפּרזווט?
זיך אויסדריקן מיט דעם אויסהרוס פוּן שלמה המלך אין שיר-השירים:
יאַל תראוני שאַני שחרחורת", איר זאָלט, ליבּע העניע-דאָבּע, נישט
קוּקן, װאָס איך בּין שווארץ, ווייל תשזפתני השמש' -- איך בִּין
פאַרשװואַרצט פון קוילן,
5
נאָר דאָס האָט נישט געהאַלפן,
ער האָט געפּרוווט אַרײינקוּמען צוּ איר, נאָך אַ גרינטלעכער
מרחאָפּוואַשונג.... נאָר וויי, וויי: די הויט, פּונקט וי אַ שווארצן
כאַראַקטער פון אַן אינטריגאַנט, קאָן מען מיט זייף נישט אָפּוואַשן !
איז ער געקומען צוּ איר אין אַ שװאַרצן אָנצוּג, האָט זיך דער שאָטן
פוּן אַנצוּג געלייגט אויפן פּנים אוּן זיין פּנים איז געװאָרן נאָך טוּנ-
קעלער ; איז ער געקוּמען אין אַ ווייסן אֶנצוּג פון .סי-ציטשא", האָט
זיך זיין פּנים אָפּגעשלאָגן נאָך שװואַרצער. אוּן עס איז נישט געווען
קיין עצה צוּ פאַנגען דאָס האַריץ פון דערדאָזינער קאַפּריזנער האַרט-
געקיגער פרויענצימער,
אֶך, וויפיל מאָל משח-כאַצקעל האָט אין זיינע איינזאַמע נעכט
געוויינט אויף זיין געלענער אוּן געבּעטן גאָט, ער זאָל ווייון אַ נס
אוּן ער זאָל דערוועקן אַ פונק פוּן ליבּע אינם האַרץ פוּן העניע-דאָבּען
|צו אים, דעם אוּמנליקלעכן, ה דס ה
אוּן ער פלעגט אוױיסלאָזן מיט יאוּש:
--- דאַכט זיך, אַז גאָט אַליין קאָן דאָ נישט העלפן, ואָרוּם
דאָס האַרץ פוּן דער פרויענצימער איז װוי קיזלשטיין,
דריטער טייל.
נאָר ווי קלוג איז דאָס וואָרט אויף די ליפּן פוּן פאָלסס-מװיפ 1
= דער מענטש טראַבט, און גאָט לאַכט",
גאָט האָט געטראַכט: װאָרט נאָך, משה-כאצקעל. איך וועל
דיר ווייזן, אַז איך קאָן אַלץ אויפטון. נישטאָ פאַר מיר קיין אוּמ-
מעגלעכעס. אוּן פּונקט וי איך האָבּ אַמאָל האַרטצעמאַכט דאָס האַרץ
פוּן פּרעהן, אַזױ װעל איך ווייך-מאַכן דאָס האַרץ פוּן העניעדאָבּען,
אוּן איך וועל אָנפילן איר הארץ מיט פיכבּע צו דיר,
אַזװױי האָט זיך געצויגן די לאַנע בּיז היינטיגן ווינטער. משה-
כאַצקעל האָט שוין געווען פאַרלוירן דרי האָפנונג, אַז העניע-ראָבּע
זאָל ווערן זיין פרוי. נאָר פּלוצלונג ---
יעדער אינטעליגענטער אוּן באַלעזענער מענטש ווייסט, אַז אין
זעדן ראָמאַן איז פאַראַן אַ ,פּלוצלונג", אַזױ איז אויך אין אוּנזער ראַ-
מאַן פאַראַן א יפּלנצלונג". ו'
56
פּלוצלונג האָט גאָט אַראָפּגעשיקט אויף דער וועלט, פוּן זיינע
חימלישע געצעלטן, אַ כװאַליע פוּן שרעקלעכע פרעסט, מיט שנייּ
-אוּן זאַװוערוכעס אוּן ווינטן, װאָס האָבּן אַרױסגערוּפן אַ גרוייסע פּאַניק
בּיי דעם עלנדען מענטשן. אַ מורא איז אָנגעפאַלן אויף אַלע לייבּער
און אַ ציטערניש אויף אַלע בּאַשעפענישן. דאָס װאַסער איז מאַר-
פרוירן געוואָרן, דערן האָבּן געפּלאַצט, די גאַסן זענען געבּליבן לייריג
;אוּן אָפּגעשטאָרבן פוּן דורכגייער. די כּאַנען זענען געבּליבּן שטיין,
-פאַרשאָטענע אונטער בּערג שניי, דער האַנד? אין פאַרגליווערט גע-
וװואָרן, קינדער זענען געפרוירן געװאָרן אין די וויגן. הוּנדערטער-
סויזנטער מענטשן האָבּן אויסגעשטרעקט זייערע פאַרחלשטע, דער-
-פרוירענע הענט נאָך אַבּיס? װאַרעם געקעכץ. אַן אױסראַָטוּנג און
-פאַרניכטונג איז געקומען אויף אַלע אויערן אוּן נעו,
אוּן אַלע הערצער זענען פוּל געװאָרן מיט יאוש אוּן קעלט און
עס איז געקוּמען חכלו כ? הקיצין",
פערטער טייל,
ראַמאָלסט האָט די נאַטוּר געװאָלט, אַז העניע-דאָבּע זאָל קראנ?
שוערן אויף גריפּע.
העניע-דאָבּע איז געלעגן אין בּעם אין איך קאַלטן צימער, װאָס
איז געווען אנגעפילט מיט אַזאַ קאַלטער אַטמאָספערע, אַז ווען עס
זאָל דאָ געווען וואוינען אַ ווייסער בּער פוּן נאָרד-פּאָל, װאָלט ער
אויך באַדאַרפט אויף זיך אַרױפּװאַרפן אַ פוּטער, פוּן איר מויל האָט
געשלאָגן אַ שרעקלעכע פּאַרע אוּן איר נאָז אין געווען פאַרקאַטערט
מים אַ ריז"קאַטער. דער פעלרשער האָט געזאָגט, אַז מען דאַרף איר
שטעלן בּאַנקעס. נאָר וויי-וויי, ווי קאָן מען איר דען שטעלן בּאַנקעס
אין אַזאַ קאַלט וועטער, ווען אין שטובּ איז כאָטש וועלף פאַרטרייב
און דאָס װואַסער איז פאַרפחוירן אוּן פוּן דעם ווינק?-אויוון לויערט
אַהױס בּלויז אַ שווארצע, קאלטע, נישט קיין געהייצטע לאָך, װאָס
קוקט אויף דיר וי אן אנציינערדיג מוי? פוּן אַ סקעלעט,
דעמאָלט, דעמאָלט (װוי איר בּאַמערקט, ליבע לעזער, אין אין
װעדן ראָמאַן פאַראַן אַ ידעמאָלט'), רעמאָלט האָט אוּנזער משהת-
57
באַצקעל, וועלכער האָט פוּן זיינע שכנים-דעטעקטיווס געוואוּסט דעםא
צױשטאַנד פון זיין העניע-דאָבּע, גענומען אוּן שטילענקערהייט אַרײנ
געשיקט אַ זעקל קוילן זיין אוּמגליקלעך-געליבטער אוּן קדאַנקער העד
ניע-ראבּען, צוזאמען מיט אַ בּינטל טהויקענע קין.
דעמזעלבן אָוונט איז אוּנזער העלד געקוּמען מבקר-חולה-זיין
רי' קראַנקע העניע-דאָבּע אין איר זואַרעמער שטובּ.
העניע-דאָבּע, הגם זי איז געלעגן אין געהאַקטע וואוּנדן אוּנטעף
דער לאַסט פוּן 24 געהאַקטע באַנקעס, האָט דאָך, בּיים בּאַגעגענעג
איר רעטער אוּן ריטער, זים צגגעשמייבגט.
יאָ, זי האָט געשמייבלט. אין גהויסן אוּמדעהטרעגלעכן פראָסטע.
ווען אינדערלופטן אין שוין קיין 95פט נישט געווען, נאָר קאַלטע:
שניידנדיגע משטערס, ווען אַלֶע מענטשן ארום האָבן אויסגעוען וו
פאַרװאָנלטע פופט-פליער בּיים נאָרד-פּאָל, האָט זי געשמייבלט; אוּן
פאַר משה-כאַצקלען איז עס געווען, ווי אַ זיסער פרילינג װואָלט אַראָפּײ
גענידערט אויף דער וועפט אוּן אַ ליכטיגע זוּן װאָלט זיך צעשטראַלט.
אוּן פרילינגס-האָפנונגען האָבּן זיך צעשפּילט אין זיין האַרצן.
אוּן וי יעדעס גליק, װאָס קוּמט אוּמדערװואַרטעט (יאָ, יעדעסי
גליק קוּמט אוּמדערװאַרטעט), איז אויך משהרכאַצקעלס נליק געד
קוּמען אומדערװאַרטעט,
העניע-דאָבּע האָט אַרױסגענוּמען איר האַנט פוּן אונטערן.
קאָלהרע אוּן אויסגעשטרעקט זי צוּ משה-כאַצקלען.
--- נא, דאָ האָט איר, משה-כאַצקעל, מיין האַנט אוּן מיין האַר'ץ+.
זיי געהערן צוּ אייך. איר זייט מיין רעטער. איר זייט דער נאָבּעלער
אוּן כּראַוושר מאַן, װאָס איז ווערט פוּן מיר געליבּט צוּ ווערן אויףי
אימער אוּן אייבינ.
--- אָבּער צוװואָס זאָלט איר, העניעדדאָבּע, אַהױיסנעמען די
האַנט פוּן אונטערן קאָלדרע ? --- האָט משה-באַצקעל געזאַגט מיט!
גרויס ליבּשאפט אוּן צערטלעבקייט. --- װוייסט איר דען נישט, אַזּ
ווען מען ליגט מיט געהאקטע בּאַנקעס, דאַרף מען ליגן רואיג ? -
--- אָבּער איך קאָן מיך נישט בּאַהערשן. איך מוּז אייך אויסיי
דריקן מיין דאַנק, --- האָט העניע-דאָבּע געענטפעהט מיט איר כשיף-
שמייבל,. יי | : |
58
צוּ משח-כאצקעלם גליק איז נישט געווען קיין עק, אוּן אין
זאַרצן האָט ער תפילה געטאָן : אנאַטעניוּ, שו א נס אוּן דיינע מרעסט
ואָלן אָנהאַלטן! זאָלן זיי ברענען נאָך שטשרקער און שטאַָרקער,
עפן אִפּ דיינע שפּייכלער פוּן שניי אוּן קעלטן, דרי איך זאָל מיין
העניע-האָבּען קאַנען שענקען נאָך קוילן אוּן האָלץ, דוּ ווייסט דאָך,
נאָטעניו, אַן נישט צוּליבּ מיין פּרנסה ווענן בּעט איך, איך ווי? קיין
פּאַסעק נישט ציען פוּן מיינע קוילן. איך בּין גרייט מיינע גאַנצע
קוילן צוּ צעטיילן פאַר אַרימעלייט, פאַר די געפרוירענע אוּן פאַר"
חלשטע. איך וויל אָבּער דאָס האַרץ פוּן מיין העניע-דאָבען אָנװואַי
דעמען אוּן דערװוערבּן מיט אַ דעראָבערונג !"
פינפטער טייל,
אוּן די פרעסט האָבּן זיך געשטאַרקט אוּן די שנייען זענען גע=
פאַלן, און בּיי די קוולן-סקלאַדעס זענען געשטאַנען אַגאַנקעס מיט
קללות אוּן הרינות. עס האָט זיך געטוּן חושך... |
אוּן בּיניילביני פלענט זיך יעדן טאָג אונזער העניע-דאָבֿע בּאַד
קוּמען אריינגעשיקט אַ זעקל קוילן פוּן משה-כאַצקלען, וועלנן זי
פלעגט עמפאַנגעןן מיט גרויס ליבּע, דאַנקבאַרקײט אוּן צערטלענקייט,
וי א הייס-געליבטע עמפאַנגט פון איר געליבּטן נישט קיין שוואַרצע,
נאָר גרויטע, ליכטיגע בריליאַנטן. יי
דער פראָסט האָט געברענט אוּן בּיי העניע-דאָבּען האָבן די
אויוונס זיך געהייצט אין קיך אוּן אין עס-צימער, אוּן די פייערלעך
האָבּן געקנאַקט, װי מען קנאַקט טערקישע ניס,.. די גריפּע אין
אַוועק אוּן איר האַרץ האָט זיך דערווארעמט פול מיט פלאַמענדער פו*
בּע צו איר אויסדערװיילטן אוּן מיט קוילן-געבּענטשטן משה-כאַצקעפֿ,
אין אַ שיינעם אַוונט, ווען דער פראָסט אין דהויסן האָט געײ
| גרייכט דריי-אוּן"דרייסיג גראַר, איז אין הויז בּיי העניערדאָבּען פאָר"
געקומען די גליקלעכע חוּפה. אין אַלע צימערן איז געשטאַנען אַ פו-
בַּע װאַרעמקייט. אַ סך געסט זענען געקוּמען משמח זיין, אוּן אַ סף
געסט זענען געקוּמען סתם זיך אנװואַרעמען, אוּן אָנשטאָט דרשה-
געשאַנק האָט דער התן אַליין געטיילט אַלעמען קוישלעך קוילן אוּן
עס איז געווען ששון ושמחה, |
:
עפּילאָג.
אוּן אַז די נעסט זענען זיך צענאַננען אוּן דאָס פּאָר-פאָלק איז
געבליבן אַליין, האָבּן זיי זיך צערטלעך אַוועקגעזעצט בּיי רעם ואַד
רעמען אויוון.
נישט-קוקנדיג, וואָס דוּרך די בּערישיגעפהוירענע פענסטער-שויבּן
האָט זיך אַרױיסגעזען די בּייזע ווינטערצאַנט מיט אירע שנייזאַ-
וװוערוּכעס, איז דֹאָךְ אין צימער געשטאַנען אַ ליבּע װאַרעמקײט. דורך
דער אָפענער טיר פוּן קיך האָם פוּן ווינקל? זיך אַרויסגעזען די נהויסע
הרובע קוילן, װאָס האָט אַװױי ליבלעך אוּן זיס געשיינט מיט איה
שטראַלנדער שװאַרצקײט,
| דאַן האָט דאָס גליקלעכע פּאָר-פאָלק האַרציג אוּן האַניג-חורשר
דיג נגעפירט פֿאָלננדען צאַרטן געשפּרעך :
--- וועסט מיך אייבּיג ליבּן, מיין טייערע העניע-דאָבּע3 ,
--- אייבּיג, מיין טייערער. '
--- אווּן אַז הער פראָסט װעט פּלאַצן ?
--- אַפילו אַז דער פראָסט װעט פּלאַצן, װעל איך דיך אויה
ליבן.
--- אוּן אַז אין דרויסן װועט װאָרעם ווערן ?
--- וועל איך דיך אויך ליבּן.
א / א
ליבע לעזער ! נאָמיר נישט שטערן זייער גליק. נאָמיר נישט זיין
קיין אוממענטשן, װאָרוּם בּלויז דער אוממענטש זוכט שטענדיג צוּ
שטערן דעם צווייטנס גליק.
00
עעעע1111111::011:1111111111010000000000000000004
פאַרװאָס ער פאָרט נישט אויף דאַטשע,.
--- און איך ווע? היינטיגן זומשר קיין דאטשע נישט דינגען
בּשום-אופן נישט ! אוּן ווייסט איר פאַרװואָס ? צוּלֵיבּ די גנבים, ימח
שמם !.... איך פרעג אייך נוּר, װואָס פאַר א פארגעניגן האָט מען פוּן
אַ דאַטשע, אַז אויף יעדן שריט-און-טריט שוויבלט אוּן גריב?ט מיט
גנבים; אַז יערע רנע ציטעהט אויף דיר די הויט, מען זאָל דיך
נישט באַנעמען פוּן קאָפּ בּיז די פיס אוּן איבּערלאָזן, װוי די מאַמע
האָט דיך געהאט!
אַזױ זאָגט צוּ מיר אַ יידל, זיצנדיג נעבּן מיר אין קראשינסקיס
גאָרטן אויף אַ בּאַנק. אַ דאַר יידל פיט אַ בּרוינעם סוּרהוט אין אַ
גומענעם קאָלנער און נומענע מאַנזשעטן, װאָס בּשעתן רעדן קלאַפּן
זיי סכנות-נפשות.
--- מען שמועסט אַפילו, --- האָט ער ווייטער געזאָגט, --- אַז
עס זענען פאַראַן סמדינות, וואוּ דער מין גנבים איז נישט בּנמצא,
ואוּ דוּ קאָנסט אַװעקלײגן אַ פּעק? אינמיטן נאָס אוּן קיינער וועט
עס נישט אַוװעקלקחנען. עס שטעקט בּיי דיר אַ בּלאָט צייטונג אין
דיין פּאָסט-קעסט? און קיינער װועט עס נישט אַרויסשלעפן; מען
שטעלט דיר אַװעק דעם פרישטיק בּיי דער יטיר אגּן קיין איין שכן
וועט עס נישט אויפנאַשן ; הו האָסט דיר דיין געלע בייטל אין בוזעם-
קעשענע און קיינער וועט בּיי דיר עם נישט אויסשניירן.
ווייס איך, איר נלויבּט אין אַזעלכע זאַכן. איך גלויבּ נישט. אוּן
טאָמער זענען פאַראַן אַזעלכע מקומות, טאָ זאָל מען זיך דאָרטן פאָרן
אויף דאַטשע-און זוּמער-װואוינוּננען אוּן זאָלן זיי דאָרטן כאַפּן פרי"
שט קאפט אוּן לאָזן זיך וואוי?גיין אויף גאָטס-נאַטור, איך וועל נישט
61
פֿאָרן אויסגעריסן ווערן, פאַר מיר איז שוין גענוג פאַר-אַייאָריגע
;דאַטשע. די והותר !
- = װאָס אי געווען פאַר-אַדיאָרן זוּמער, װוילט איר וויסן? גאַרר
נישט איז געווען. פאַר-אַדיאָרן זוימער, נישט היינט געראַכט, בּין איה
געווען א פריץ -- האָבּ איך יאָ געפּראַװעט דאַטשע. תיכף, וו דע
זומער האָט זיך געשטעלט, בּין איך אַועק אויף די דאַטשעדערטער,
אַרום וואַרשע, אוּן האָבּ געהונגען אַ זוּמער-וואוינונג, אוּן דוקא בּיי
א סטהוזש אַ גנב-בּןדננב אוּן װאָס זיין ווייבּ איז אויך אַ גנבטע, אוּ
װואָס זיינע קינדער זענען אויך גנבים. פאַרװאָס שפּעס ? פאַר גאָר"
נישט. ווייל, ראשית, זואוּ וועט איר דאָ געפינען אַ סטרוּזש, אַן אייגגד
טימער פוּן אַן אַזױיגערוּפענער דאַטשע, װאָס איז נישט קיין גנב
אוּן װאָס זיין ווייבּ איז נישט קיין גנבטע אוּן װאָס זיינע קינדער זער
נען נישט קיין גנבים ? והשנית, האָבּ איך עַל-פּי שבל-הפּסיבאַלאָגיע
געטראכט, אַז אַ סטהוזש אַ גנב וועט לכל-הפּחות בּיי זיינע אייגענע
שבנים נישט גנבענען. |
| == הכלל,-איך האָבּ זיך כּאַזעצט אויף דאַטשע. איז געװאָרן אַ פראַי
גע מיט מיינע זאַכן : צי זאָל איך מיינע זאַכן איבּערלאָזן אין שטאָט,
אָדער אריבּערנעמען זיי אַהער אויף דאַטשע? װואָרוּם, װוי איר קוּקם
מיך אָן, בּין איך א ייה? אַ דאַרס אוּן אַ גהויש דערצו, נאָר בּעלי-
בּתישקייט האָב איך פוּנדעסטוועגן אַ היפּש ביסל: אַ פוּטערל אויף
ציגענע פעל, אַ פאַראַסאָל, ואס פֿיינט זיך צוּנוים אין א שטעקן מיט
א בּיינערינער גאַלקע ; צוויי פּערענעס : איינס מיינע אוּן איינס, װאָס
איז מיר נעבּליבּן פוּן מיין ווייבּ; אַ שרייבּגעצייג פוּן מירמלשטיין
-מיט אַ זיינער אוּן אַ בּראַנזעווען נאַפּאָלעאָן, װי ער זיצט רייטנד
דיג אויף אַ פערד, מיט אַ פּאַר פּאַסאָװוע הויזן מיט טאַשמעס אוּן
אַנדערע זאַכן.
תחילת האָבּ איך די זאַכן מיינע געװאָלט איבּערלאָזן אין שטאָט,
װואָרוּם איך האָבּ זיך משער געווען : װױיבּאַלד די גנבים פאָרן אַלֵע
אַװועק אויף. די דאַטשעס, דאַרם על-פּי שכל רי שטאָט בּלייבּן אַן
גנבים, קאָן מען דאָך. די זאַכן זיכער איבּערלאָזן אין שטאָט. נאָר
בּאַלד האָב איך זיך דערמאָנט,. אַז מיר האָבּן, בּרוּךָ-השֵם, דעמדאַזיגן
פין אַזױי פיל, אַז עס קלעקט אי פאַר דער שטאָט, אי פאַרן דאָרףי
62
?אי פאר. דער דאַטשע, אוּן אַז מען קאָן מיר אין שטאָט אויך חתונה
ימאַכן ,,.. האָבּ איך גענומען די אַלֶע זאַכן אוּן אַריבּערגעפּעקלט אויף
דאַטשע... קודם-כ? זאָלן דאָרט די גנבים בּלייבּן מיט אַ נאָן..=
אַז זיי וועלן דאָרט, אין שטאָט, אויסברעכן די טיר אוּן נישט טרעפן
יקיין זאַכן, וועט זיי דרי נכפּה טרעפן פאַר בּוּשה, און דאָ, דאָ אויף
דער דאַטשע, וועלן זי בּיי מיר, די גנבים, אויך קראַפּירן, וויי? דאַ
שוע? איך די זאַכן מיינע אַליין פּילנעווען... וויי? איך האָב אַן
גאויג?, האָב איך, אַ ביסטרע אויג?, אוּן אַ ננב וועט זיך פוּן מיר נישט
;אויסבאהאלטן.
מאָלט אויך, אַז פירנדיג די זאכן האָט מען מיר אַ העלפט צַוּׁ
גגעננבעט --- מחמת אוּנטערוועגס איז שווער איינצוהיטן זיך פון
גנבים, --- ווען דו זאָלסט זיין מיט צען קעפּ אוּן טויזנט אויגן ; אָבּעה
;אַ העלפט זאַכן האָבּ איך געבראַכט.,.. אוּן אַזױי האָב איך מיך באַ"
זעצט מיט מז? אויף פרישער לוּפט און גענומען פּראַװען דאַטשע,
װואָס הייסט פּראווען דאַטשע ? איז דער סחר, נעמלעך, אַוא
יסדר ;
קודם-2כל האָב איך געלאָזט מאַכן שווערע לאָרנס צוּ רי פענ-
יסטער מיט נראַטעס, אוּן ריגלס טיט שלעסער צוּ די טירן, .. וי נוּב
אָוונט, פארבאריקאדיר איך די טירן מיט די מעב2, פארחאק טיר
אוּן לאָרן אוּן גלייך אַריין אין בּעט אוּן לייג זיך שלאַפן. דעם מירמעפ-
שטיינערנעם שרייבּ-געצייג מיט נאַפּאַלעאָנען לייג איך אונטער צו"
יקאָפּנס ; דעם פאַראסאָ?, װאָס ליינט זיך צונויף אין א שטעקן מיט
;אַ זילבערנער גאַלקע פוּן זילבּערנשם העלפאַנטיבּיין, לייג איך אַװעק
יי דער זיים ; די פּאַסאָוע הויזן סיט די בּהוינע טאשמעס ?ײב
איך צונויף און לייג עס אַועק אונטערן מאטראץ. האָט עס 8 צווייד
'ענדיגע מעלה: אי עס איז זיכער פון גנבים, אי זיי זענען שטענדיג,
;די הויזן, געפּרעסט מיט דעם אמתן שארפן קנייטש, ווי ערשט פון
;אונטערן פּרעס-אייזן. מחמת איך האָבּ, קיין עיןדהרע, אַ הארטן שלאָף,
דעם פוטער מיט די צינןדפע? לייג איך אַרױף אויף מיר אוּן וויקל
| זיך אייין מיט די פּערענעס, אוּן אַזױ שלאָף איך,
מאָלט אייך, אַז עס אין נישט געשלאַפן, נאָר געשוויצט, וי
כאָך אַ טימוס. אוּן אין צימער איז דושנע, דערשטיקט צוּ ווערן.
08
ואָרוּם על-פּי ישר האָט מען אויף דאַטשע נעמעגט שלאָפן בי
אַפענע פענסטער, אַזױ הייסן דאָקטוירים, כרי עס זאָל אַריינקומען
אַבּיסל קלימאָט מיט אַטמאָספער, אוּן דאָ זענען גאָר די פענסטעף
פאַרהאַקט אוּן פאַרשטעלט אוּן פאַררינלט אויף זיבּן שלעסער, ויי?
מען דאַרף זיך היטן פוּן די גנבים.
מילא, שלאָה איך נישט. דערפאַר איז דאָ אַן אַנדער מעלה+
איך הער, וי די ננבים גראַבּלען בּיי דער טיך, פּאָרקען זיך בּיי די
לֿאָדן, --- איז אַז איך דערהער דאָס, לויף איך אַראָפּ פוּן געלעגער+.
מאַך אַ געװאַלט, צעלויפן זיי זיך מיט בּזיונות...
דאָס רעשט נאַכט שלאָף איך שוין בּמילֹא נישט: אַבּיס? פון
שרעק, אַבּיס? פוּן צערוּדערונג ; נאָר, װי לאַנג, מ'שטיינס-געזאָגם,
איז אַ זוּמער-נאַכט ? קוקסט זיך נישט אַחוּם אוּן עס איז שוין פרי"י
מאָרגן,, אוּן אַז עס קוּמט דער זיסער, מחיהדיגער זוּמערדיגער פרי"
מאָרגן, עפן איך פאַנאַנדער לֿאָדן, טיר אוּן פענסטער, טראָג מיה
אַרױיס דאָס צעלייגטע בּעט? מיט דעם ליג-שטוּל, מיט דעם טיש,
-מיט דרי שטוּלן, מיט די מאַטראַצן, מיט די בּענקלעך, מיט רי קישנסי
און צעלייג מיך בּהרחבה אויף מיין ליג-שטול.
דער ליג-שטול שטייט בּיי מיר שטענדיג אַזױ, איך זאָל אויסײ
קומען מיטן פּנים צוּ דער טיר, ליג איך אוּן גיבּ מיר אַכטונג... עס
ווילט זיך אַפילוּ כאַפּן אַ ררימל --- אַ נאַנצע נאַכט נישט געשלאָפן ;
נאָר אויף צודלהכעיס די גנבים שלאָף איך נישט, אוּן היט, אוּן נעם
נישט אַראָפּ מיין אויג פוּן טיר... ס'איז נוּר נישט גוּט, װאָס חל
דער טיר זענען נאָך פאַראַן פענסטער אוּן זיי זענען דוקא פוּן יענער
זייט, ווייזשע קאָן איך גלייבצייטיג אכטונג געבּן אי דאָ, אי דאָרט +
איז איינס פוּן די בּיידע: אָדער איך גיי מיר אַרוּם אַרוּם שטיבּל,
וי אַ פאַלדאַט אויף דער וואַך, אָדער איך פאַרשלאָג דאָס מענסטער
מיט ברעטער אויף אַ גאַנץ זוּמער אוּן --- פּטוּר אַן עסק ! ווער זאָגש
עס, אַז אַ דאַטשעדשטיבּל דאַרף 9523 האָבּן פענסטער?
אַביס? שווערלעך קוּמט מיר אָן מיטן מיטאָג: מיטאָג דאַרף
מען דאָך גיין עסן אין אַ רעסטאָראַן אָדער אין א פּענסיאַנאַט, איז
דאָך די קשיא : װאָס טגט מען מיט דער שטוּבּ, מיט די זאַכן אוּן
מיט די גנבים 4 האָבּ איך אַן עצה: איך טראָג אַריין דאָס גאַנצע.
64
בלידבית צוריק אין שטוב אַרײין: די טישן מיט רי שטוּלן, מיט ריּ
בּעטלעך אוּן מאַטראַצן, מיט די קישנס אוּן הי פּערענעס, מיט די
איבּעריגע כלי-בּית, פאַרשלים עס אַלֹץ אַרוּם אוּן פאַרריגל, פאַרמאה
די לֿאָרנם אוּן גיי מיר אויף מיטאָנ. מאָלט אייך, אַז עס קריכט מיה
נישט דער בּיסן אין האַלז. װאָהום ווער ווייסט, צי רי גנבים מאַכן
מיר איצט נישט אין מיין וואױנוּנג דעם אמתן מחק? נאָר װילאַנג
עסט רען אַ מענטש? אָפּגעכאַפּט דאָס עסן אוּן קויף אַהיים, מיינט
איר, אַז איך טרעף דאָ נישט קיין גנבים פּאָרנדיג זיך בּיי די לאָדן 3
מאַך איך אַ גװאַלט, אוּן זיי אַנטלויפן מיט בּזיונות.., איצט ערשט
עפן איך ווידער די לאָדנס, מיט די פענסטער, מיט די טירן, טראָג
ווידער אַהױס דאָס גאַנצע בלי-בּית, מים הי טישן, מיט די בּענקלעך.
מיט דעם לינ-שטול, מיט די מאַטראַצן, מיט די קישנס, מיט רי פּע"
רענעס, צעלייג זיך, וי א נראַף, אויף דעם ליג-שטול אוּן -- היט
מיך פוּן גנבים .. .
עס איז נאָר אַבּיס? אַ פאַרדרוס, וואָס מען קאָן זיך נישט בּאָרן !
האָסט דאָ אַ טייך, אוּן אַ שיינעם טייך, סמיט מחיהדיגן װואַסער, רייי
נער קרישטאַל, אוּן דוּ קאָנסט זיך נישט אױסבּאָדן. וואָרום וועלכער
משוגענער וועט זיך דאָס גיין בּאָדן אוּן איבּערלאָזן די זאַכן אויפן
בּרעג, אַז כהרף-עין קאָנסוּ בּלייבּן אָן תחתונים ! װאָרוּם די גאַנצע
געגנט בּרענט פוּן ננבים אוּן בּאַנדיטן. |
וועט איר דאָך פרעגן : שפּאַצירן ? א מענטש אויף א דאַטשע
מאן דאָך אמאָל גיין שפּאַצירן ? 1 מילא, באָדן, קאָן מען זיך נישט
בּאָדן. זוי לאַנג איז דען דער זוּמער ? אי"ח נאָכן זוּמער װועסטוּ קוּמען
אין שטאָט אַרײן, װעסטוּ גיין אין א שװויץ-באָד. אָבּער שפּאַצירן 5
וועלכער דאַטשניק גייט עס נישט אַבּיס? שפּאַצירן ... װאָס-זשע
מיינט איך, אין טאַקע בּיטער. איך װועל דאָך נישט גיין שפּאַצירן
אוּן איבּערלאָזן די וואוינונג אויף הפקר} /
האָב איך איינמאָל איינגעשטעלט דאָס לענן. סוף זומער האָכּ
איך גענוּמען אוּן געמאַכט אַ שפּאַציר, פאַרנאַכט איז עס געווען, א
גאָט-געבּענטשטער פאַרנאַכט, האָבּ איך געבּעטן דעם סטרוזש, געגעבן
אים אַ פּאֶר גילדן און געגאַננען שפּאַצירן, וי זאָגט מען, איבּערגעײ
געבּן דעם גנב די שליסלען אין האַנט אוױּן, אַנב, די בּעסטע חפצים
8
!האָבּ איך גענומען מיט זיך אין די קעשענעס אַרין, דעם זילבּערנעם.
פּאָרטצינאַר מיט דעם פאָנאָגראַם, דאָס זיינערל, דעם פּאַראַסאָל,
װואָס לייגט זיך צוּנױף אין אַ שטעק? מיט דער זילבערנער נאַלקע
שוּן זילבערנעם העלפאַנט-בּיין, אוּן אַפִילוּ די שווערערע זאַכן האָכּ
:איך גענוּמען מיט זיך. דעם בּראַנזענעם זייגער מיט נאַפּאָלעאַנען,
איין פוטער? מיטן ציגןדפעל, דעם מיהמעלשטיינערנעם שרייבּיגע-
צייג, אוּן בּין מיר גענאַנגען... האָב איך מיך אָבּער פאַרטראַכט אוּן
בּין פאַרקראַכן אַבּיס? ווייטלעך פוּן די דאַטשעס, זענען מיך בּאַפאַלן
;אַ חברה גנבים אוּן בוּליגאַנעס, האָבּן מיך בּאַנוּמען פוּן קאָפּ בּיז די
;מיס, בּיז אַ שנירל אַפילוּ,... אַפיקו די הויזן מיר אַראָפּגענוּמען.
אַנשטאָט פרישע 8ופט האָבּ איך געכאַפּט די אמתע פרישע קלעפּ,
יקוים מיטן לעבן אַנטלאָפן, אַ נס איז געווען, װאָס עס איז שוין נע-
זוען פינסטערלעך אוּן איך האָבּ געקאַנט בּלויז אין די אױּנטערהויון
:הגרבשמונלען זיך אַהיים צוּ מיין דאטשע.
לאָזט זיך אויס, אַז די זואוינונג איז אויך אויסגעליידיגט בּיז
א כרעקל... נאָלע ווענט איבּערגעלאָזט --- אוּן פאַרטיג !
אייגנטלעך, איז מיר ערשט דעמאָלט געקוּמען צוּם לעבּן. ערשט
דעמאָלט האָבּ איך אָנגעהויבּן פּראַווען דאַטשע מיט אמתן קנאַק.
זואָרוּם אויס! איצט האָבּ איך שוין נישט װאָס מורא צוּ האָבּן
:פאַר גנבים ! וואָהום װאָס וועלן זיי איצט בַּיי מיר נעמען? איצט,
שז זיי וועלן קוּמען, ועלן זיי האָבּן די אמתע בּזיונות. אַ מצוה אויף
זיי.., נישטמער, עס איז געווען אַבּיס? האַרטלעך צוּ שלאָפן אוֹיף
:דער גאָלער פּאָדלאָנע... נאָר, װילאַנג האַלט דען אָן דער זוּמער ?
געענדיגט דער זױּמער, בּין איך מיר אַריבּערגעפאָרן צוּריק אין שטאָט
;אַריין אוּן פאַרטיג ! האָדיע ! איין מאָל אָפּנעקוּמען. אָבּער מער װועט
איר מיך אויף דאַטשע נישט פאַרטרייבּן מיט צען שטעקנס ! אוים +
:איך פאָר נישט}, היח יי
11 1711 11 1113 ווו
מיין װײבּ מאַכט קראַנק א דאָקטאָר,
(אַ סצענע)
4
אטא
פּערזאָנען:
אַ דאקטאָר אוּן מיין װייבּ.
אַ קאַבּינעט בּיים דאָקטאָר. עס קוּמט אַריין מיין װײבּ.
מיין װוײיב: גוט סאָרגן, הער דאָקטאָר ! ,
ד אָק ט אָור; אַך גוּט מאָרגן, גוּט יאָר! זעצט זיך, מאַראַם. וואָם
פעלט אונז עפּעס 4 אויף וואָס האָבן זי זיך צוּ קלאָגן, מאַדאַם ?4
מיין װײב: איך בִּין געקומען צוּ אייך, ה' דאָקטאָר, איר זאָלט
מיר עפּעס אויסנעפינען אַ קרענק,
דאָקטאָר: ואס הייסט? איך זאָל אויסגעפינען אַ קרענק? האָט
איר ערגעץ אַ װוייטאָג? |
מיין װוײיב: אַװוי ספּעציעל פיה? איך נישט קיין װיטאָג אין-
| = ערגעץ נישט. נאָר עפּעס מוּז מען דאָך האָבּן אַ קרענק --- וויל
איך, אַז איר זאָלט מיר עס אויסנעפינען. װאָהוּם די אַלֶע אַנ-
דערע דאָקטוירים זענען דאָך שווינדלער, שאַנטאַזשיסטן, אוים-
וואוּרפן ; נעמען נוּר געלט, אוּן קיין רעכט שטיק? קרענס קע-
נען זיי נישט אויסגעפינען. אָבּער, איר זענט דאָך אן ער-
לעכער מענטש ; איר װעט שוין עפּעס אויסגעפינען אַ קרענק.
דאָק טאָד: וועלן מיר זען. (ער הערט זי אויס). אַפּעטיט האָט איר 9
מיין װײב: אָבּער טאַקע אַבּסאָלוּט גאָרנישט. איבּערמאָרגן וועט
זיין פּונקסט דריי טעג, אז איך האָב אין מיין מוי? גאָרנישט
געהאַט.
האָקט אָר: אוּן היינט האָבּן זי, מאַראַם, עפּעס געגעסן ?
מיין װיײב: ווייס איך -- נאָרנישט מיט גאָרנישט: א פּאֶר סאַר-
67
דינקעס, אַ געמאַרענירטן הערינג, אַ שטיק פיש, אַ פערטל
נענזנס, זוּפּ, צימעס, קאָמפּאָט, לעגאמינע אוּן צוויי גלאָז קאַד
קאַאָ. ווייטער --- זאָל איך דאָס נעמען אַפִּילוּ אַ לֶעק צוּ דרי
ליפּן ! איך זאָג אייך, אַז איך וועל אויסגיין מיט די כוחות.
דאָקטאָר: אוּן איך געפין נישט קיין שוּם קרענק!
מיײין װײב: און איך זאָג אייך, אַן איר מוזט אויסגעפינען עפּעס
אין מיר אַ קרענק !
דאַקטאָד: פנאַ,.. אַז איר זאָגט איך מוּז -- קאָן איך אויסגע-
פינען. איך מיין, אז איר האָט אַ סך קרענק: רעמאַטיזם, אט
רעטיזם, געװוראַלניע, צוּקער, לוגנגעןאַנצינדונג, בּלינדע קישקעו
גרוּטשאָלן, דיאַבעטיקוּס, סקלעראָזוס,. אינפלוענציע, דיפטעי
ריטוּס, שקאַרלאַטונגס, פטריקאָלוס-פּערקוס, סוכאָטע...
מײין װײיב: אָטהאָט אט ! זעט איר ? אַז מען זױכט, געפינט מען...
איז וואוחין, א שטיינער, פארט מען אויף היינטיגן זוּמער ?
דאָקטאָר: אַזױ? אָט דאָ טוט אייך ויי? איך מיין, אַז לויט
אוייערע קרענק באַדארפט איר אייננטלעך קיין ווייטע רייזעס
גאָר נישט האָבּן, איר קאָנט, מאַדאַם, זיך דורכפאָרן דאָ אויף:
אַ דאַטשע נעבן ווארשע, אַרײינפאָרן אין אַ פּענסיאַנאַט און
זיך אויסרוּען. אויסרוּען די. נעהוון אוּן פאַרטיג. |
מײן וו ייב : ערשטנס, װויל איך נישט רוּען, איך וויל נישט זיין
אין קיין פּענסיאָנאָט אוּן וויל זיך נישט פּאַשן,. װוי 8 גאַנז.
כ'וויל נישט ווערן דיק אוּן קאליע-מאַכן מיין פִיגוּר,. מיין קער-
| פּער-בּוי. איך האָבּ די ריבטיגע ליניע מיט דער ריבטיגער טאַליע.
מיינע בּאַקאַנטע רופן מיך , פּוילישע וענוּס". אוּן אַנב, װאָס
האָבּ איך דאָ נישט געזען אַרוּם װאַרשע? דאָס בּיסל זאַמד
און שטויב ? נישטאָ צוּמאָל קיין טייכ?, קיין רעכטער װאַלד.
דאָקטאָר: קאָן איך אייך רעקאָמענדירן דרוזנעניק. דאָרט האָם
= איר אי אַ טייך, אי וואַלד, א וואונדערבּאַרן סאָסנעחװאַלד.
מיין וו יבּ: װאָס -טויג מיר דרוזגעניק, אוּן וועמען וועל איך דאָרנ
-זען? אַ פּאָר ליטווישע יידלעך אוּן אַקטע יידענעס ? פאַר זיי
! האָבּ איך געמאַכט מיינע טואַלעטן און אָנגענייט. די קליידער
מיט הי היט, מיט רי מאַנטלען : צולִיבּ דעם האָבּ איך } אַ האַלב
= י
:
*
7
=
יאָר געהאָרעװועט אוּן געלאָמן צוּ שניידעהס אוּן מאָדיסטקעס צ
איך װאָלט וועלן, הער האָקטאָר, איר זאָלט מיר נאַראיען
עפּעס אַן אויסלענדישן קוּראָרט. נישקשה, מיין מאַן אָרבּעט
נעבּעך שווער אוּן בּיטער, מעג איך זיך פאַרגינען צוּ זיצן אין
אַן אויסלענדישן קוּראָרט מיט אַן אַריסטאַקראַטישער געזעל-
שאַפט מיט שיק, מיט קולטוראַלנע מענטשן. |
דאָקטאָד: איז דאָס גלייכסטש פֿאַר אייך, מאַדאַם, צוּ פאָרן קיין
קאַרלסבּאַד, מאַרינבּאַד, פראַנציסבּאַד, נירנבאַר, זויערבאַד,
ווילהעלמבאַד, באַדענבּאַר...
מיין װוײב: זעט נאָר, וי ער האָט זיך דאָס אַניס? צעבּארעט!
וואו האָט איר דאָרט ים ? אוּן וואו האָט איר דאָרט אַ ברעג
מים אַ פּליאַזשע? איך מיט מיין פינור אויף אַ פּליאַזשע
מאַך דאָך דעם אמתן פוראָר, איר קוּקט נאָר אָן אַ טאַליע, איר
קוקט נאָר אָן אַ פיניע, איר קוקט נאָר אָן א טאָר היפן{...
שיר-שיר האָבּ איך דאָך היינטיגן ווינטער נישט געקראַנן דעם
שיינהייטס-פּרײייז אויף דעם װאִיאַזשאָרן-באַל, מיינע באַקאַנטע
רוּפן מיך אנימפע"... בּפרט נאָך, ה' דאָקטאָר, ווען איר װאָלט
זויסן, ווֹאָם טאר א הערלעכן באַדע-קאָסטם איך האָב באַר
שטעלט אויף היינטיגן זוּמער. ער בּאַשטײיט פוּן זעקס טיילן:
פון אַ לייבּ? פון סאַטינירטן זייד, פון אַ פֹּאָר מייטקעס פון
טריקאָט, פון אַ פּעלערינקע פוּן קרעפּ אוּן אַ קרינאַלינקע פוּן קרע-
טאָן. ווייטער האָבּ איך בּאַשטעלט אַ פּאַראַסאָלקע און אַ האַנט-
בּייטל פוּן בּראָקאַטעל, אױיסגעהאַפט מיט עקזאָטישע בּלומען,
אויפן קאָפּ אַ בערעט? פוּן מאָזאַאישן לעדער אוּן סאַנדאַלן אויך
פון דעמזעלבן קאָליר, אוּן ווייסט איר, הער דאָקטאָך, וואָסער
המעלח דער קאָסטיוּם האָט ? איר קאַנט פוּן דעם איין קאָסטיוּם
מאַכן עטלעכע פאַסאָנען, מחמת עס איז קאָסטיום , פאַסאָן-דע-
קאָמבּינאַציאָן". איר נעמט אַראָפּ די קרינאלינקע אוּן לאָזט-אי-
בער די פּעלערינקע, האָט איר אַ נייעם פאַסאָן, איר נעמט אַראָפּ
דאָס לייב?, האָט איך אַ דריטן פאַסאָן, איר נעמט אַראָפּ די
מייטקעס... / |
דאָקטאָד: וואונדערבאַר ! ואוּנדערבּאַר! מיט אַזא בּאָדדקאָסטיגם
09
מוזט איזי פאָרן קיין אויסלאַנד אין אַן ערשט-קלאַסיגן קוראָרט.
איך מיין, אַז איר זאָלט פאָרן קיין צאָפּאָט... ס'איז אַ וועלט-
קוראָרט.., ים, פּליאַזשע, קאַסינאָ...
מפיין וו ייב: אַ שיינער ים איז דאָרטן ! -- אַבּיס? טויטע װאַסער..+
היינט די געזעלשאַפּט! אַמאָל איז עס אפשר געווען אַן אַרי
סטאָקראַטישער קוראָרט, אָבּער היינט האָט איר דאָרט די גאַנ-
צע נאַלעוקעס, גענשעדאון דזשיקע-גאַס.., פאַרװואָס זאָלט איר
סיר נישט רעקאַמענדירן עפּעס אַן אמתן אויסלענדישן זוּמער-
רעזארט מיט דעם אמתן ים מיט ווילדע כװאַליעס, מיט שטורם ?
איר האָט דען אַ בּאַגריף, הער דאָקטאָר, וי איך ליב שטורם
מיט כװאַליעס ! איך בּין דאָך אזא ברויזנדע נאַטוּר, 8 דעמאָ-
גישע פרוי. מייטע בּאַקאַנטע רוּפן מיך ,דעמאָן". אָדער הואַמ-
פּיר".
דאָקטאָר: טאָ פארט קיין אַרדינײי, קיין אָסטענדע, בּרייטען, קראַנץ,
שעווענינג, פאָהט קיין שטאָקהאָלם, פינלאַנד, שווערן...
מײן װוײיבּ: דאָס זענען דאָך אַלץ נאָרדיימען. איך האָבּ פיינט
די קאַלטע נאָרד-ימען. זיץ אוּן קוק אויפן הימ? און וואַרט אויף
פּאָנאָדע! קוק-אויס אויף אַ שטיק? זון, ליג אויפן כבּרעג-ים
בּלאָ װוי אַ מילץ... אויב ים, װויל איך אים אין װאַרעמע פענ-
דער, עס זאָל בּרענען, עס זאָל בראָטן, עס זאָל בּאַקן. וװאָרום
איך, פאַר מיין טעמפּעראַמענט, דאַרף האָבּן פייער, פלאַמען.
אין מיינע אָדערן פליסט הישפּטניש בּלוט. מיינש באַקאַנטע
רוּפן מיך אוועזוויוס"... איר האָט מיך, הער דאָקטאָר, גע-
מעגט אָנקוּקן, ווען איך ווער אָפּנעבּרענט; מיט מיין בּרוינעם
לייבּ בּין איך נענליכן צוּ אַ ציניינערין,. מיינע בּאַקאַנטע רופן
מיך , קלעאָפּאַטראַ".
דאָקטאָר: טאָ פאָרט קיין אַבּאַציע, קאַפּרי, סאַרדיניען, צוּ די טאַ-
אויטי-אינזלען, קיין סאַרדאָקוסאַ אין שפּאַניען, קיין קאַרפּאַ-
סאַכאַרוס אין אַפריקע,, קעמאַראָמאָ, פּאָרט-דע-פאַסאָל, קרע-
בּענדע, קעמאַלאָדבעמנאָ, דאָרט אַהין אין די טראָפּישע לענדער,
מײיז זו יי 3 אַפריקע גאָר ? ווער קען רעדן אויף אַפּריקאַנישן לשון ?
ווער קען רעדן אויף דער טראָפּישער שפּראַך ? װידאַזױי- וועל
70:
איך קאָנען פלירטעווען, ראָכאַנסירן ? איר, הער דאָקטאָר, גיט:
מיר בּעסער עפּעס אַ היימישן קוױּראָרט.
דאַקטאָר: טאָ פאָרט קיין טשעכאָטשינעק, נאַלענטשעו, בּוּם?א
קאַזשימיעזש, מראָזי, פּיאַסעטשנע, קאַטשע-רול.
מיין װוײבּ; װאָס? אין דידאָזיגע ערטער זאָל איך פאָרן 4 ווייסם
איר, ווער עס פאָרט אין אַזעלכע ערטער? אַלע מארקיוייבּער,
קיין איין אינטעליגענטער מענטש פאָרט נישט אַהין. מיין
מאַנס שותפס ווייבּ, העלענא קלאָפּצימעס, די געוועזענע שנייײ
דערין, פארט אַהין. אהין פארט די געוועזענע מילך-יידענע
פייטשע קלמנס. היינט איז זי שוין אַ מאַדאַם אוּן הייסט פע-
ליציע קאַצעניאמער, אַהין פארט די פּאַני האַניגטײיגליאָװאַ.
אָט די, װאָס זאָגט, אַן דער אַמעריקאַנער דייוויד סאַכאַמאָן
האָט זיך אין איר איינגעליבּט. סך-הכל איז ער אַזױי אַן אַמעײ
ריקאַנער, וי איך בּין אַ גובּערנאַטאָר. סך-הכל איז ער געלעגן
בּיי מיר צוּ די פיס, נאָר איך האָבּ אים געוויזן די טיר... הייסט?
איר מיך, איך זאָל פאָרן אין דידאָזיגע ערטער. איך זאָל
שװואַרצן די אויגן פאַר בּאַקאַנטע אוױּן נישט קאָנען זאָגן, אַז
איך בּין געפאָרן קיין אוױיסלאַנד!... ניט מיר עפּעס אַ קור"
אָרט, װאָס זאָל ליגן ווייט פוּנדאַנען, איך זאָל נישט אָנזען די
פּאַסקודנע ,ראָזשעס", אוּן טאַקע בּערג אויך. איך האָבּ דאָף
אַזױ ליב צוּן גיין אויף מערג!
דאַָ קטאָר: טאָ פאָרט קיין סיביר, קיין אַלאַסקאַ, צוּ די אַלטאַיער
בּערג, צוּ די קאַרפּאַטן, צוּ די פיאָרדען אין נאָרװעגיען, קריכט
אויפן מאָנבלאַן, קלעטעדט אויף די הימאַלאַיען. דאָרט וועט
איר קיינעם נישט בּאַנעגענען. קריכט אויף די גלעטשערס, ריזן-
בּערג, פיר-טויזנט מעטער הויך.
מײן װוײיב: װאָס דאַרף איך אַזעלכע ריזך-בּערג? איך זאָל אָנ"
לעבּן זיך אַ האַרץדפעלער? איר ווילט, הער דאָקטאָר, נישט
אַנדערש, אַז איך זאָל סיך אָפּצערן, פאַרלירן מיין פיגור און
ווערן דאַר, װוי אַ טשװואָק ? איך וועל נישט פאָרן צוליב אייע"
דע קאַפּריזן. איך בּעט אייך נאָר, אַז איר זאָלט מיר געבּן א
קוראָרט, וואג ס'זאָל זיין וואלד אוּן טאַקע ים אויך. אָבער אַ וואַי
1,108
רימער ים מיט אַ ווילדער נאַטור און קולטוראַלנער געזעלשאַסט.
עס זאָל זיין קוּלטוּר, עלעגאַנט, דאַנסינג אוּן אָן בּאַקאַנטע
פּאַרשױינען. נאָר אויבּ באַקאַנטע, זאָלן זיי זיין מיט, מיט, מיט..,
דאָקטאָר (קאפט אַז טיש און שריים) : מאַדאַם, פארט קיין האַמבּורנ !
. פאָרט קיין זעליבּאַזש! קיין ביאַליסטאָק! קיין ריאָ דע-זשאַ-
| נייראָ, קיין האָנאָלוּקג! קיין בּיאַריץ! קיין גורע-קאַלװאַריא!
צוּ די הרי-חוישך ! צוּם נאָרדיפּאָל! צוּ אַלדי הוחות! צו..,
צו... צו1...
(ער בּאקומט א נערון-אטאַק. מען מינטערט אים אֶפּ מיט
צרויס מי).
דאָקטאַר: (רעדט מיט א קרעכץ): :8 איצט בִּין איך שוין אַלין
קראַנק. איצט, מאַדאַם, באַדאַרפט איר שוין מיר נעבן אן
עצה, וואוּהין צוּ פאָרן אויף ערהאָלונג,
פֿאָרהאַנגי
איר פאָר אַהײם..,
(רייזע:מאַטיוס
זואָס טויג מיר די אאויסלאַנדס" די ווייטע,
די ים-געדער, גהויסע קוּראָרטן 4 --
אַהיים װועל איך פאָרן קיין אָטװאָצק,
איך װעל מיך אָט'חיה'נען דאָרטן !
װואָס דאַרף איך די זוּפער-קוּראָרטן
אָסטענדע, בּיאַרריץ אוּן ניצע
מיט זייערע פפעסטן" אוּן .ספּאָהטן" 9 ==
פאַר מיר איז אויך גוט פאַלעניצע...
אַהיים וװועל איך פאָרן אויף דאַטשע,
קיין שווידער, מיכאַלין און וואווער.
װואָס טויג מיר די לופט פוּן אַבּאַציע ?
עס שמעקט מיר דער היימישער אױיר!
זואָס האַרף איך נעפלאַסטערטע ווענן, -
פון פּאַלמען געריכטע אַלעיען?
זוער דאַרף די אַספאַלטענע שטענען 4 == .
װואָס פעלט מיר לובלינער שאָסײיען3..., :
1111 1111 11 111 11 111 1 1 פר
73
747
װאָס טויג מיר די לוקסוּסזהאָטעלן
פיט זייערע ווילדע קאָמפאָרטן ?
װאָס דאַרף איך די קליידער-מאָדעלן 4 --
איך פייף אויף די אַלֶע קוראָרטן !
איך בּענק נאָך מיין קליין פּענסיאַנאַטל --
דעם זיסן אָטװאָצקער ,גן-עדן", ,
דאָרט גיי איך אַרוּם אין כאַלאַטל
בּנעימות, אַזװי זוי בּיים זיירן.
דאָרט פיר איך אַ פלירטל אַ נעטן
מיט פריילין גענענדעלבּאַלבּינעי, /
אוּן עס מיר די חינער-קאָטלעטן,
פאַרבּייס מיט אַ שטיק לעגאָמינע.
אַהיים ווע? איך פאָרן קיין אָטװאָצק,
וואז ציגן שפּאַצירן אוּן שפּילן,
ווא בּאַןדרויך אוּן זאַמד-שטױבּ אוּן װאָלקן
דאָרט לאָזן מחיה זיך פיהלן.
װאָס טויג מיר די פּלאַזשעס אין לידע,
ווענעדיג,- בּרעטאָן, סאַנט-מאָריץ ?
װאָס דאַרף איך קאַװקאַז אוּן פלאָרידע ?
איך בּין מיר אין שווידער אַ פּריץ!
מיין ליבּער, מיין זיסער ,שווידעריק"!
נאָך דיר גיי איך אויס מיט די כוחות ג
פונווייטן דיך זע איך געהעריג,
פוּטוייטן פארנעם איך די ריחות.
נאָך זע איך די װאַסערן דיינע,
װאָס גרייכן כמעט צוּ די פּיאַטעס, ---
אוּן יל מען דאָס גאפ? אױסבּאָדן,
דאַן מוּז מען זיך בּאָדן אוה ראטעס.++
איך הער אויך דאָס רוישן פוּן מוואלעס.
בּיי דיר נעבּן אייזערנעם בּריספ, --- +
א ליבּער, אַ שיינער ,שווידערעסק" !
בּיזט װוערם א באזונדער ארטיקל,
ואס דאַרף איך די אַלפּן אין גייזער, '
די גראָטן אין אָפּנרוּנד אין שװאַרצן? --=
די בּערגעלעך מיסט בּיי די הייזער
זיייי רעדן פיל מער צו מיין האַרצן ! ;
ווער דאַרף די קאַסינאָס, רגלעטקעם? !
וואָס האָט עס בּיי מיר פפאַר אַ װוערדע 9
אַהיים וועל איך פאָרן צוּ כאַפּן
אַ היימישע יידישע ,דעהרע". .
אַהיים וועל איך פאָרן צוּ כאַפּן
אַ יידישליךזהיימישע קערטפ,
אַ פּאָקער, אַ זאַלאָ, אן אָקע
אוּן הערן אַ יידיש גלייכווערטל, ,
ווער דאַרף זיי, די גראפן, בּאַראָנען, -
די שטרענגע מאַנאָקל-מאַגנאַטן,
! די אפייוון", חזשורפיקסן", חבּאָן-טאָנען" ---
װאָס פעלט מיר אַ טאַנץ בּיי ?א פּאַ טאַן?
װואָס טויג מיר די ,אױיסלאַנחס" די װוייטע,
די בּעדער אוּן זוּמער-קוּראָרטן 4 -= ,
אַהיים װועל איך פאָרן קיין אָטװאָצק /
און װעל מיך אָט'חיה'נען דאָרטן }
15
טע ר א א 1 1
צוּליבּ אַ ,קוּף' אוּן אַ ;גימלי. -
| = כאַפּט מיך אַנומעלט אַ בּאַבּרילטער יוּנגערמאַן אין אַ צוג, װאָס
איז געגאַנגען פון קאַלוּשין קיין וואַרשע, אוּן האָט אוױיסגענאָסן פאַר
מיר דאָס האַרץ אַזױ צוּ אויסגיסן :
--- צוליב אַ זאַוויעסקע פוּן אַ ראָד איז חרוב געװאָרן די שטאָט
כֹּת ר, אוּן צוליב אַ ,קוף" און א תגימל" איז חרוּב געוואָרן מיין גאַנ-
צש קאַריערע --- וויי איז מיר!... |
ער האָט אַ זיפץ געטון מיט אַ זיפץ פוּן גאַנצע דריי ארשין
אוּן ווייטער געזאָגט:
-- אַ דיכטער בּין איך, גדליה פּאָנטשיק הייס איך. איך שרייבּ
לידער,. פּאָעמען, סאָנעטן אוּן טריאָלעטן ; וויל אָבּער קיינער מיינע
לידער נישט דרוקן. די טאָג-צייטונגען שיקן מיך אִפּ צוּ די זואָכן-
בּלעטער ; די װואָכן-בּלעטער --- צוּ די חודש-זשוּרנאַלן ; די חורש-
זשורנאַלן --- צו די יערלעכע אַלמאַנאַכן ; די יערלעכע אַלמאַנאַכן --
צו די ,איינמאָל-אין אַדיובלס" --- אוּן קיינער וויל נישט דרוקן.
בּלויז איין זשוּרנאַל איז פאַראַן, דער יאגנטלעכער וואוּרצל",
! װאָס וויל אָננעמען מיינע לידער. װויל אֶבּער דער רעדאַקטאָר, אַז
איך זאָל אים בּאַצאָלן פאַרן פּלאַץ, װואָס איך פאַרנעם אין זיין זשוּר"
נאָל, פאַרן זאַץ אוּן פּאַפּיר אוּן דרוק, אָדער איך זאָל אים צאָלן פוּן
שוּרה; נישט פיל, 15 גראָשן פוּן שוּרה זאָל איך אים צאָלן. אוּן
אויבּ איך וויל, ס'זאָל נאָר גוּט זיין, זאָגט ער, קאן ער זיי. מיינע
לידער, דרוקן אַלס אַן אַנאָנס אוּן כ'זאָל אים צאָלן פּער מילימעי
טער, 28 גראָשן אַ מילימעטער איינשפאלטיק, אוּן 40 גראָשן צװויײ
76
שפּאַלטיק. אוּן מחמת עס איז אַ פֿיטעראָרישע זאַך, לאָזט ער מיף
אַראָפּ 40 פּראַצענט ראַבאָט.
סיין סך קאָן איך נישט צאָלן, שרייב איך דעריבּער קוּרצע
לידלעך, מיט שמאָלע שוּרות. איך מוּז זיך פאַסן קורץ, אוּן זיך לאָזן
דרוּקן מיט קליינטשינקע אותיותלעך, מיטי חפּעטיט", קוים װאָס
מען קאָן לייענען ; { איך מוּז אויסשניידן שוּרות, אַרױיסװאַרפן ווער"
טער, און אַמאָל אויך אותיוח.
א מעלח האָט עם, װואָס אַזױ-אָרוּם בּין איך געװאָרן א דיכטעף
פוּטוּריסט און אימפּרעסיאַניסט, מאָדערניסט, דאַדאַאיסט, אוּן ווייס
איך נאָך װאָס אַליין.
איך מיין, אַז אַ סך דיכטער זענען אַזודארוּם געװאָרן מאָ-
דערנע דיכטער. אוּן איך, נאָט איז מיין עדות, איך װאָלט הוקא
געשריבּן לאַנגע לידער מיט לאַנגע שוּרות ; פּאָעמעס װאָלט איך
געשריבן, לאַננע פערזן מיט אַ פאַרנעם, מיט אַי רחבות, ווייל איף
האָבּ, דאַנקען גאָט, װאָס צוּ זאָגן. עס זענען פאַראַן געדאַנקען, עס
איז פאַראַן פאַנטאַזיע, עספּרי, אָטעם, איינבילדונגס-קראפט, אינ-
טוּאיציע ; אַלֶץ איז פאַרטן, אַ גאַנצע , עליאָרע" װאָלט איך אָנגעי
שריבּן, וואָרוּם זיין בּין איך בּעצם גאֶר אַן עפּיקער, א קלאסיקער, נאָר
גיי, זיי מוחפ, שרייבּ קלאַסישש אוּן דראַמאַטישע פּאָעמעס און צאָל
פון שורה.... שיין װאָלט איך אויסנעזען... עס איז מיר נאָר אַ
והאונדער : ווא האָט געטהע גענומען אַזױ פיל געלט צו צאָלן פאַר
זיין ,פאוסט" פער שורה ? אוּן וואוּ האָט גענומען דאַנטע צוּ צאָלן
פאַר זיין ,געטלעכע קאַמעדיע" אלס אַן אַנאַנס ?
אפשר האָבּן ז יי געקאַנט צאָלן ; איך קאָן נישט. איך מוז דע
ריבּער שרייבּן קורצע לידער מיט קורצע שורות, אוּן איך טאָר זיך
אַמילו נישט דערלויבּן אויף פּאַסקעס אָדער פּינטעלעך...
פונדעסטוועגן, אויף -וויפיל איך בִּין בּיכולת, לאָז איך זיךף
קאָסטן. זוייל װואָס ? איך האָבּ מיר מיין חשבון : לאָמיך זיך לאָזן
סאָסוטן, זאָלן מיינש לידלעך זיך ווייזן אויף דער ליכטיגער וועלט. א
דאנה האָבּ איך, זאָלן זיי זיין אפיפו אין דער פאָרם פוּן אַנאָנסן",
אָבּער לאָמיר כאָטש ווערן אַבּיס? פּאָפּולער, וועט שוין זיין נים. איף
װעל אֶנהוֹיבן פאָרן אוֹיף פאָרלעוונגען אוּן לעקציעם אוּן רעמעראַטן.
77
אוּן דאָס איז דער עיקר ;.. אַלע פאָרן היינט אויף פאָרלעזונגען.
אויבּ חבר בּענצע, װאָס. האָט אָנגעשריבּן אַי בּריו אין רעהאַקציע
וועגן ,צוּבּראָכענעם פּאַרקן אַרוּם טריסקער בית-עולם", פארט איצט -
אָרוּם מיט אַ פאַרטראַג וועגן .שפּעננלערס אונטערגאַנג פוּן די מערב-
כענדער", פאַרװאָס זאָל איך, אַ געבּוירענער גייסטרייכער דיכטער
מיםט געראַנקען אוּן מיט פאַנטאַזיע, מיט עספּרי, מיט זאַפט, מיט
ליידנשאַפט אוּן אָטעם, אינטגאיציע אוּן איינבּלירונגס-קראפט --
פאַרװאָס זאָל איך נישט פאַרפאַסן עפּעס אַ לעקציע+ /
האָב איך מיר צונויפגעשטעלט אַ לעקציע, אַ וואוּנדערבּאַרע
לעקציע, אויף דער טעמע: אדי סינטעטישע דיאַפּראַגמע, פוּן דער
עראָטישער סױובּסטאַנץ אוּן נאָך עפּעס". אוּן טעויסן האָבּ איך, שיינע
טעזיסן ; דער קוג?-טאָפּ פוּן פאָרנט אוּן פוּן הינטן", .דער קדמון",
פנוקווע דעדוּכרע" אוּן דאָס לֿאָך פוּן טינטער", אָדער פאַרקערם;
.מענש, חית אוּן צוקערקאַנרל? ; שוואו איז מיין עלנבּויגן ?" =טראַנס
אוּן פּאָטענץ", פליגן אין נאָז", ,יוּקים בּעמבּע" אוּן אַנדערע.י.
בּין איך געזעסן אוּן האָבּ געווארט, בּיז אַו שטעטל, אָדער עפּעס
א נעזעלשאַפט, װעט זיך מרחם זיין אוּן מיך אויסשרייבּן אויף אַ
פארלעזונג. ערשט אין קול ואין עונה, קיינער רוּפט. זיך נישט אִבּ.
קיינער דאַרף מיך נישט. אַ מהוּמה אויף זיי. איך האָב שוין געהאַם
גאָר פאַרלוירן די האָפנוּנג אויף אַן איינלאַדוּנג.
שרשט דאָ-נישט-לאַנג צֹּאַקוּם איך אַ בריוו פוּן מיינעם אַ גוּטן
ברודער אוּן אַ פאַרערער פוּן מיין וטאלאַנט פוּן קאַלושין, דוד פמינ-
קעלשטיין, אַז הײת, ער וויילט יעצט צויב זיינע מעל-געשעפטן (ער
איז אַ מעל-סוחר, איז ער) אין קאַלושין, וויל ער זוערן מיין אים"
פּרעסאַריאָ אוּן מיר אײנאָרדנען דאָרטן אַן אַװונט, איך זאָל ליי-
ענען, הייסט עס, מיין לעקציע מיט די טעזיסן. היינטיקן
פרייטאָג זאָל איך קוּמען. דער זאָל איז שוין גערונגען, די פּלאַקאַטן
צעהאנגען.װעל איבּערלייענען מיין ?עקציע, אוּן מיר וועלן אי"ה
האָבּן אי דעם מאָראַלישן, אי דעם מאַטעריעלן דעהפאָלג...
צו מיין שמחה איז נישט געווען קיין עק. אַ גאַנצע וואָך האָבּ
איך זיך מכין געווען. אויסגעלערנט מיין ?עקציע אויפן נאָרל, עס
זאָל גיין גלאט, ווי א זװואסער; איינגעשטודיהט בּיים שפּיגל חי צלע
8
מאַניערן אוּן זשעסטן מיט דעם גאַנצן פּאַטאָס, וואָס זענען נויטיק
!פאַר אַן אמתן פּרעלענגענט.
דעם גליקלעכן פרייטאָג האָבּ איך אױיסנעפּרעסט מיין אֶנצוּג, .
גענומען די טעזיסן, אויסגעגעבּן די לעצטע פַּאָר גילדן אויף א בי
ילעט און היידאַ --- קיין קאַלושין ... . |
! איך בּין געזעסן אין װאַנאָן, און קיינער איז צוּ מיר ניישט נע-
ווען גלייך. איך האָבּ זיך נאָר געוואונדערט, װאָס די יידן, װאָס
זענען נעזעסן אזוי גלייכגילטיק אין וואגאָן, האָבּן גאָרנישט גערעהט
וועגן מיין לעקציע, זיי האָבּן גערעדט וועגן תבוּאה, וועגן וועקסלען,
שטייערן, שידוכים, קריזיס, אוּן דער שווארצער יאָר ווייסט, ווֹאם
נאָך ; אוּן קיינער האָט אַפילו נישט דערמאַנט מיט א װאָרט וועגן
ימיין לעקציע...
מאָלט אייך, אַז איך האָבּ זיך שוין בּאַמים, אַז עס זאָל יאָ
בּאַוואוסט ווערן ווענן װאָס איך פאָר, מחמת ווען דער קאָנדוקטאָר
איז אַריינגעקומען צוּ קאַנטראָלירן די בּילעטן, האָבּ איך אים נע-
פרענט אויפן קו?: א פּהאַשען פּאַנא, ווען קוּמט-אָן דער צוּג קיין .
קאַלושין, איך זאָל, חלילה, נישט פאַרשפּעטיקן, מחמת איך האָבּ
דאָך היינט אַ לעקציע אווענגן די סינטשטישע דיאַפראַנע פוּן דער
עראָטישער סוּבּסטאנץ מיט נאָך עפּעס". האָט דער קאַנדוּקטאָר אויס-
געשטעלט אויף מיר א פּאֶר גרויסע אוינן אוּן איך האָבּ נעזען, אַז
עס האָט אויף אים געמאַכט אַ שטאַרקן רושם. נאָכדעם האָבּ איך
זיך געווענדעט צוּ אַ יידן אוּן האָבּ געזאָגט :
--- זייט אַזױ נוּט, ר' ייד, אוּן פאַרמאַכט די פענסטער, מחמת
איך קאָן זיך נאָך צוּקילְן אוּן ווערן הייזעריק, אוּן איך דאַרף נאָך
היינט האַלטן אַ לעקציע אין קאַלישין אויף דער טעמע: ,די סינ-
טעטישע דיאפראַגע פוּן דער עראָטישער סוכּסטאַנץ אוּן נאָך עפּעס? ---
מוט טעזיסן,
האָבּ איך געזען, אַז אויך אויף אים האָט עס געמאַכט אַ שטאַרקן
איינדהוק,
נאָכדעם האָבּ איך מיך געווענדעט צוּ דעם גאַנצן װאַנאָז יידן
און געזאָנטט . הי
79
+ =--- זאָנט מיר, -- האָבּ איך געזאָנט, --- ליבּש יידן, װועט נישמ!.
דאָ געשען עפּעס א קאַטאַסטראָפע, חלילה... מחמת איך קאָן נאָך:.
חלילה, נישט קוּמען צוּ דער צייט קיין קאַלושין, אוּן איך דאַרף דאָרט
היינט אֶוונט האלטן אַ רעפעראט אויף דער טעמע: די סינוטעטיש
דיאַפראַגע פוּן דער עראָטישער סוּבּסטאַנץ אוּן נאָך עפּעס" --- מיטי
טעזיסן : ,דער קוּגל-טאָפּ פוּן פאָרנט אוּן פון הינטן", אנוקווע דש-י
דוכרע", אדאָס לאָך פון טינטער", אָדער פאַרקערט ; ,מענש, חיה אוּן
צוּקערקאַנדל", ,פלינן אין נאָז", תיוקים בּעמבּע" אוּן אַנדערע.
האָבּ איך געזען, אַז אויך אויף די אַלע פּאַסאַזשירן האָט עס נעיי
מאַכט אַ שטאַרקן איינהחוק, אוּן א גאַנצן וועג האָבּן זיי געהאַלטן};
אין איין קוּקן אויף מיר, שושקען זיך אוּן שמייכלען אוּן כייכידקעף.
מיר מיט אַ גרויס הרך-ארץ.
אויםן בּאַן אין קאלושין האָבּ איך מיין אימפּרעסאַריאָ נישט.
געטראָפן, איז מיר געװאָרן קשה, בּין איך אַהױס אויף דער גאַס,
האָב געזוכט אויף אַלע ווענט אַן אַפיש וועגן מיין דעפעראַט --- אוּף
נישט געפונען. וועגן אַלְץ זענען געווען אַפישן : וועגן אַ קינאַ-בּילך
מיט פאַקס לינדער און פּאַלאַ נענרי, אַה סאַניטארע פֿאַראָרדנונ.
פון סטאַראָסטע וועגן ריינקייט, אַ מעלרונג וועגן רעקרוטן צוּם נייעם.
פּריזיו, וועגן אַ פארזאמלונג אין ליי- אוּדשפּאָריקאַסע ; אָבּער וועגן
מיין פֿאַרלעזונג נישט קיין איין װואָרט! איז מיר געװאָרן שטאַרק;
אויפפאַלנד. בִּין איך אַװועק זוּכן מיין אימפּרעסאַריאָ, דוד פינקעלי
שטיין; האָב איך אים געטראָם; אין אַ חויז צוּ וועטשערע, װווי ער"
עסט לאָקשן.
| = גיב איך אים אַ פרעג:
ווייזט ער מפֿיר אויפן וואונק, אַז איך זאָל וואַרטן, בִּיז עה
וועט אַראָפּשלינגען די לאָקשן, מחמת ער קאָן זיך נאָך דערווערגן=
שליסליך שלינגט ער אַראָפּ דאָס לעצטע לעפל קאָקשן, װוישטי
! אָפּ האָס מויל מיטן טישטוּך אוּן זאָגט: , |
--- נישטאָ קיין לעקציע !
- +-- היתכן 4 --- פרעג איך, אוּן איך הער אַז עס פאַלן מיף
קגיין די דמים,
ערקפערט ער מיר :
--- מיט אייער לעקציע --- זאָנט ער --- איז אַ מיאוסע גע
שיכטע. איך בּין געגאַנגען --- זאָגט ער -- אין הרוקעריי ההוקן די .
אַפישן,האָבּ אויסגעשטעלט אַן אַפיש, אַז היינט, פרייטאָג, אַזױי אוּן
אַזױי... נשמט דער דרוקער אוּן פאַהדיכט: נישט ,פרייטאג", נאָף
זפֿרייטיק", נישט קיין ,נימ?", נאָר מיט אַ אקוף". זאָג איך:
נישט אפרייטיק" מיט אַ חקוף", נאָר ,פרייטאָג" מיט א ,,גימל", וי
אַלע יירן שרייבּן, זאגט ער : אמיך גייט נישט אָן, וי אַזױ אַלע יידן.
שרייבּן, אוּנזער דרוקעריי איז אַ בּגנדיסטישע דרוקעריי אוּן מיו
האָבּן אוּנזער אייגענע פּראַלעטאָרישע אָרטאָגראַפיע: .פרייטיק", מיט.
אַ ?קוה" ו ׂ
זאָג איך : די לעקציע איז פאַר אַלעמען, פאַר אַלע קלאַסן אוּן
שיכטן פוּן פאָלק. דער לֿעקטאָר, זאָג איך, איז העכער פוּן אַלע פּאַרײ
טייען אוּן אַלֶע שטרייטיגקייטן. אוּן די טעמע איז פאַר דער גאַנצעף
מענשהייט, און איך וויל, אַז אַלע זאָלן פאַרשטיין.
זאָגט עשר: אים גייט נישט אָן די אַלע בּירנערלעכע עלעמענטן,
אוּן ער װועט נישט אָפּלאָזן פוּן זיין אָרטאָגראַפיע; װואָס אין אויס"
געסעמפט מיט צּלוט אוּן שווייס פוּן פּראָלעטאַריאַט, אוּן ער וועט?
דרוּקן אפרייטיק" דוקא מים אַ חקוף".
אַ וואָרט פֿאַר א װואָרט, האָבּ איך אים אָנגערוּפן ,לאֲבּוז"
האָט ער מיך אָנגערופן ,בּוּרזשוי" ; האָבּ איך אים אָנגערוּפן יהאָי
לאַדראַנעץ" ; האָט ער סיך אָנגעהוּפן ,לאַכודרע". האָבּ איך אים:
אָנגערופן שבּאָד-יונג" ; האָט ער מיך אָנגערוּפן ,פּליאַסקעדריגע", ---.
בּיז מיר האָבּן זיך צופּאַטשט, אוּן פױּן דעם אַפיש איז גאָרנישט גע"
װואָרן. אוּן אַז קיין אַפישן זענען נישטא, פייענט מען נישט; אוּן אַז'
מען *ייענט נישט, ווייס מען נישט, קומט קיין עולם נישט; אוּן אַז'
עס איז נישטאָ קיין עולם, איז נישטאָ קיין לעקציע. אוּן --- אַ גוטן.
טאָג מיט דער קאַפּאָטע!
/
וואָס איז געווען דער סוף, ווי?ט איר וויסן ? דער סוף איז גע*'
ווען, אַז איך האָבּ געבּאָרגט בּיי אים אויף אַ בּילעָט און איך פאָר
איצט צוריס קיין וואַרשע, יד חסח
+
81
= אוּן ער האָט פאַרענדיקט מיט אַזאַ קול, װואָס האָט געקאַנט רירן
8 שטיין; וׂ
--- איבּער אַ זאַויעסקע פוּן אַ ראָד איז חרוּב געװאָרן די שטאָט
:בתר, אוּן איבּער אַ חקוף" אוּן אַ תנימל" איז חרוב נגעװאָרן פיין
קאָריערע פון אַ פּרעלעגענט... ויי אין מיר} ר
ר טוט וו 111 עטור 1111 ווע
עס האָט זיך אים פאַרװאָלט טרינקען וויין
בּונם קאַפּלאַנטשיק, דער לערער פוּן בּאכהאַלטעריע, האָט נע"
האַלטן פון שא טרונק וויין. נישטאָ קיין כבּעסערער אוּן איידעלערער
געטראַנק, וי וויין { -- האָט ער געזאָנט. אוּן ער איזן טאַקע געווען
דער גרויסער מבין אויך. |
דאָס הייסט, אין תוך נענומען, האָט ער קיין וויין נישט גע-
טרגנקען פּשוּט דערפאַר, װואָס א טרונק וויין איז זייער אַ טייערער
קיסן אוּן נישט נאָך זיין קעשענע, נאָר על-פי-שכ? האָט ער זייער גוט
פאַרשטאַנען דעם ענין פוּן טרינקען וויין.
דער שם, אַז בּוּנם קאַפּלאַנטשיק איז א גרויסער זוייןדטרינקער
אוּן מבין, האָט זיך גענומען דערפון, וואָס ער האָט ליב געהאַט צו
רעדן וועגן וויין און נעבן צו1 פארשטיין די טעאָריע פוּן טרינקען
זויין, געהאַלטן אַן עולם ומטאו פון די לענדער, וואוּ ,מען בּאָדט
זיך אין וויין", זוי, למש?, בּעסאַראַבּיע, הישפּאַניע אוּן בּידנאָשץ,
וואז, מען זאָנט, יעדער האָט אַ קעלערל מיט וויין, אוּן זואוּ אן וויין
גייט מען נאָר צום טיש נישט,
ער האָט אויך יב געהאט צצוּ דעדן ווענן בּאראָן ראָטשילדס
ווייןדקעלערן אין ראשון-לציון, זואו, זוי מ'זאָנט, מען ניט יעדן איי-
נעם, װאָס קומט אַהין אַריין, צוּ טרינקען וויין, וויפיל דאָס האַריץ
גלגסט אוּן טאַקע בחנם.
איצט האָט ער אַלץ געװאָרט, אַז גאָט זאָל אים צױשיקן רי גע-
לעגנחייט, ער זאָל קאַנען ערגעץ כאַפּן דעם אמתן טהונק וויין.
און דעריבּער, ווען ער האָט דערהערט, אַז זיין פריינט יוךל
בּיינוש האָט געעפנט אויף הייסטיקן ערב-פּסח אי וויין-קעלער אויף
83
דער פּשעכאָדנע גאַס, אוּן טאַקע דאָ הי אין װואַרשע, איז ער געװאָר}
טלא שמחה, |
--- איצט איז געקוּמען די צייט, איך זאָל מיך אָנטרינקען מיט
וויין, ווי אַ פאַס. אוּן זאָלן טאַקע אַלע זען, זוי-אַזוי מען דאַרף טריג-
קען וויין. |
װוּדעל-בּיינוש איז זיינער א גנוטער ידיר אוּן טאַקע אַ בּזדעיר'
אויך, אַ ליטואַק, אוּן ער װעט אים קיין וויין נישט זשאַלעוען.
אמת, דער יוּדעל-בּיינוש איז נישט דער נאַנצער בּעל-הבּית דאָרטי
אין קעלער, ער האָט אַ שותף אַ פּוילישן יידן. נאָר אַז איין שותף
וויל מכבּד זיין אַ פריינט, וועט דער צווייטער שוּתף דען שטערן ?
האָט זיך בּונם קאַפּלאַנטשיק. גענומען מבין-זיין מאַכן אַ וויזים
זיין ידיד יוּדעל-בּיינישן אין זיין זוייןדקעלער אַרײין,
ווען-זשע גייט מען ? |
אַמבּעסטן װאָלט געווען נאָכמיטאָק, ווייל? נאָכמיטאָק אין א
גלעזעלע וויין גאָר אַ בּחיר, |
אַזױ פאַרשטייט ער על-פּי טעאָריע. אוּן דער שכ?ל איז מחייב +
נאָכמיטאָק ווילט זיך איבּערהויפּט אַ טרונק וואַסער. היינט מה-דאָך,,
אַז װאַסער איז גוּט, א פּשיטא שוין וויין!
ער לאָזט זיך גיין אין קעלער אַריין, זיין כח-הדמיון צעשפּילם:
זיך בּיי אים אין זיין פאַנטאַזיע הויבּט-אָן באַצייטנס צוּ מאָלן אים'
איין תענוג נגרעסער פוּן צווייטן ; אָט זיצט ער שוין אינם זויין-קעײי
לער, די גאַנצע לופט איז אָנגעזאַפּט מיט די טייערע ווייןדריחות. אוּך
זיין פריינט, יאדעלבַּיינוּש, גיסט אים אָן איין נלעזל וויין נאָך דעם:
אַנדערן, און דוקא אַ טייגלאָז, מחמת אין א ווייןדקעלער טרינקט
מען דאָס רוב וויין פוּן אַ שיי-גלאָז, זיין פריינט האַלט אין איין. שעפּן
וויין פוּן פעסער, מען עפנט פלעשער, מען מישט, מען ניסט, מעך
מאַכט מזיגות, אוּן ער האַלט אין איין זוּפּן, ער גיסט וי נישט-איך-זיך.
אוּן ער רעדט אוּן זאָגט מבינות, אוּן אַלע קאַנען זיך גאַרנישט אָנ"
הערן פוּן זיינע קלונע מבינות אוּן הסברות, אוּן מ'וועט זיך ווּאונדערן :
ווי קומט עס צוּ אַזא פּשוּטן מענטשן אַזאַ געשמאַק אויף וויין 4
און אַזױי טראכטנדיק, קומט ער אין קעלער אַרײן, לאָזט זי
אויף די קרומע טוּנקעלע טרעפּלעך אַראָפּצוצג. א זויערעה שטאַרקעה
84
זוייןדגערוך גיט אים אַ זעץ אין די נאָזלעכער, קיצלט אים אין האַלז
און צוגייט אים אין אַלע אברים. דער גערוך פירט אים אין א צווייטן
טונקעלן קאָריהאָרל. ער איז שוין אין קעלער,
זיין פריינט, יודעל-ביינוש, אַ ייד מיט אַ בּלאָס פֿנים, וי אַ
רעטעך, מיט אַן אָפּגעשאָטענעם האפ קאַפּעלישל, מיט א שווארץ
בערדל, וי שוװואַקס, אוּן פוּן וועלכן עס האָט זיך געטראָגן א זוי-
'ערער ריח פוּן עסיג, רוקט אים אונטער אַ צוּבראָכן בּענקעלע:
--- זיץ, זיץ, בּוּנם.
--- אַ דאַנק, וואָס זאָלסטוּ זיך מטריח זיין ! --- ענטפעהרט בונם
זייער איירל,
בּיי אַן אַלט פאַרפלעקטן שרייב-טישל זיצט נאָך עפּעס א ייר
מיט אַן עקשנותדיקער קופּערנער באָרד און מיט אונטערגעשוירענע
יקמצנישע װאָנסען, אַ פּאַר גרויסע בּלעכערנע בּדילן אויפן שפּיץ נאָז,
דעכנט עפּעס אויף ביינדלעך און שרייבט אין אַ בּוך, אוּנטערברגמן-
דיק עפּעס אַ ניגון מוּן סליחות. קענטיס -- דער שנתף,
-- אָט, מען גייט פאַרבּיי, --- זאָגט בּונם ווייטער, --- האָב איך
מיר אַראָפּגעכאַפּט צוּ זען, װאָס חו מאַכסט אין דיין נייעם ווייך-
געשעפט. |
-- װאָס הייסט אדיין געשעפט" ? --- הויבט-אויף דער רויטער
זיר זיין קאָפּ פוּן בּוּך אזן קוקט מיט כעס א איבּער די בּרילן. --- ס'איז
אוּנזער געשעפט !
--- איך מיין טאַקע, א ייער נעשעפט,., --- פאַרריכט בּונם.
-- נישט צוּ פאַרזינדיקן, פאַראַן סחורה, --- ענטפערט יוּדעל-
ביינגש, --- פּרימאַ סחורה... . נאָר קיין טרינקער זענען נישטאָ. יידן
ווייסן דען, װוי צוּ טרינקען ? טרינקען וויין, מיין פריינט, אין אַ
חכמה, װוי אַלֶע חכמות !
--- אַ גאַאוקע, וי אַלע נאַאוקעס, --- גיט-צוּ בּוּנט. --- ס'אין
דען דאָ אַ גרגנט ?
=שי אש למשל, -- ציט ווייטער יורעלציינוש, --- מען גיסט
דיה אָ} ט כלעיל וויין. װאָסדזשע טוט אַ פּהאָסטער חיזקים? ער
גקערט-אושער גס גלעז? אין מויל אַריין אוּן פאַרטיק. אֶבּער פע!
5
נישט אַזױ טדינקט אַ מבין. דער אמתער טרינקער, דער אמתער פייג"
שמעקער בּאַשמעקט עס. הי
בּאַשמעקט עס, --- איז בּוּנם מסכים. --- געוויס, מירי
מבינים, פארשטייען דאָך, וי צוּ טרינקען וויין, נישט מיט אַמאָל, נאָר
בּיסלעכווייז : א קליין זוּפעלע אוּן נאָך אַ זופּעלע... |
--- נאָכדעם בּאַלעקט ער עס.
--- בּאַלעקט ער עס, --- איז בּוּנם מסכים,
-- נאָכדעם צורייבּט ער עס מיטן צונג אוּן גוּמען. נאָכדעם
שפּייט ער עס נאָר אויס ! פאַרשטײיסט, אױיסגעשפּיגן אוּן פאַרטיק. ער
דערשלינגט עס צױּמאָל נישט. כדי װאָס? כדי צוּ שפּירן דעם אמת}
טעם. {
בּוּנם בּאַלעקט זיך אוּן שפּייט-אויס.
--- געוויס,,. אױסגעשפּיגן אוּן פאַרטיק, '
--- אוּן איך מיין, אַז דער עיקר איז די נאָז אוּן נישט דעל
נאמען, --- זאָגט דער געלער שוּתפף פוּן בּוּך אַרױס, פאַרבּיסן מיט
נעציילטע וועחטלעך, װוי אַ קמצן, װאָס ציילט געלט --- דער אמתער
טרינקער דאַרפף דעם ווּמען אויף כפּרות... װװאָרוּם דער אמתער
טרינקער נעמט נאָר דעם וויין נישט אין מויל אַרין... ער נעמט
א טראָפּן וויין אוּן צוּריינּט עס אויף דער רלאַניע .. נאָכדעם טראָגט
ער אונטער די דלאַניע צוּ דער נאָז אוּן שמעקט... א יא, יונגערמאַן ?
--- געוויס, --- איז בּוּנם מסכים, --- צערייבּט עס אויף דער
דלאַניע,. טראַנט עס אונטער צוּ דער נאָז אוּן שמעקם.
--- אוּן איך זאָג, אַז נישט די נאָז שפּיפט דאָ א ראָליע, נאָר
רוקא דער נוּמען! -- שפּאַרט זיך דער ליטווישער שוּתף יוּרעל
בּיינוש. --- װוי זאָגסטא, בּוּנם?
--- מען קאָן נישט זאָגן, --- דער גוּמען שפּילט אויך א ראָליע-
מען פֿעקט. / : |
--- אוּן איך זאָנ, אַז נישט דער גוּמען, נאָר דוקא רי נאָזי --
זאָנט רער שוּתף, --- מען שמעקם.
---- אַוראי קאָן מען די נאָז נישט אַװעקמאַכן, -- שאָקלט כוּנם
אין דער זייט פוּן שותף, -- מען שמעקט. |
86
יי
= זאָלט איר מיר סוח? זיין, ר' וואָלף, איר פאַרשטייט נעבעך
נישט, װאָס איר רעדט! -- זאָגט ינרעל-בּיינוש,
--- א יך פאַרשטיי נישט, אוּן איר פאַרשטײיט ? בַּיי וועמען
האָט איר זיך געלערנט מבינות אויף וויין ? בּיי אייערע ליטװואַקעשס 4
--- א ליטװואַק האָט מער געשמאַק פוּן אייך.
--- אויף אַ רעטעך,
און איר זענט אַן עזותזמחוצפניק!
--- אוּן איר זענט א פּאַרך ! שׁוּתף מיינער ! געזען אַבּיסל ?!
--- געפעלט אייך נישט מיין שותפות, --- קאַנען מיר זי
צוגיין !
--- איז צוּניין? !
--- צוּניין!
-- אוים!
-- אַן עק!
י --- שא, שא!... -- מישט זיך אַריין בּוּנם אַ. דערשראָקענער.---
װאָס דאַרף מען זיך דאָ קרינן ? פע, א חרפה, בּנאמנות. עלטערע'
מענטשן, מיושבדיקע, זאָלן זיך אַזױי אַמפּערן . ,.. איך מיין, אַז בּיידע
אברים זענען טוט בּיי אַ גלעז? וויין : אי דער צונג, אי די נאָז, ארּ
צוּם לעקן, אי צוּם שמעקן... פאָלנגט מיך, מאַכט שלום אוּן זאָל מען
טרינקען לחיים.
--- האָסטוּ געהערט ? --- ניט זיך דער געלער שוּתף אַלץ נישט
אוּנטער. --- אַז דער שכ? איז מחייב, אז דער עיקר איז דאָ די נאָן.
װאָרום צוּ אַלעם ערשטן גייט דער חוש-הריח. אַזױי איז אין יעדן מאכלו
אַזױי איז אין יעדן געטראַנק, אַ ראיה האָט איר: אָט, נעמט דאָס
אמתע וויין-גלעזל, א בּאקאַל, הייסט עס. וי איז עס געמאַכט?
אוּנטטן שמאָל, אינמיטן בּרייט, און אויבּן ווידער שמאָל. כדי װאָס ?ָ'
דער אראַמאָט זאָל זיך נישט אויסװעפּן, אט קוּמטס נאָר אַהער,
דער געלער שוּתף נעמט א קיילעכדיק גלעזל, גיסט עס אָן פוּ?
מים וויין פון פעס? און טראָגטחאוּנטער לייזער-אליהן אוּנטערן נאָן
--- איר שמעקט ?4
-- אַװואַ! עס שמעקט א וריח גױ'עדן, -- זאָנט בּוּנם אוּן וויס
געמען דאָס גלעו / ה די
87
דער געלער שוּתף גיסט-אויס דאָס נלעזל וויין צוּריק אין טאַם
אַריין, שטעלט אַועק דאָס ליידיקע גלעז? אויפן שיש און זאָגט װויי-
טער: |
--- איצט זעט איר שוין, אַז גערעכט בּין איך. דער עיקר איּן
דאָ דער ריח, :
--- אוּן איך זאָג מיינס, --- עקשנט זיך יורעל-בּיינוּש,. --- אַז
:דער עיקר איז דער גומען. |
--- מילא, איר ווילט סיך איבּערשפּאַרן, איז דאָך נישט שייך.
זענט איר אַ פיטואַק, אַן עקשן, אַן אײינגעשפּאַתטער אָקם! } -
--- אוּן איר זענט אַ פערד, א פּוילישער פערר !
--- א פערד בִּין איך, אַז איך האָבּ מיט אַזא מנוב?, א ליטװאַק,
עעמאַכט שוּתפות !
--- איך קאָן אייך אַרױסלאָזן פוּן שוּתפות.
--- געמאַנט!.
- אויס! שליסן מיר צוּ דאָס געשעפט! .
--- שליסן ! יי
--- שליסן !
|--- און טאַקע זאַראַז! תיכף ומיד!
--- געפּועלט!
דער געלער ייד פאַרמאַכט האַסטיק דאָס בּוּך. ר' בּיינוש כאַפּט
זיך פאַרשפּילען די קנעפּלעך פוּן זיין קאַפּאָטע. נאָר בּוּנם מישט זיה
! :אַריין אַ. דשרשראָקענער :
--- שא, שאַ!... זעט נאָר, װואָס דאָ טוט זיך, --- רעדט ער
:מיט אַ פאַרטריקנט, פאַרשמאַכט קול. --- עלטערע מענשן זאָלן זיך
יקריגן ! אַ חרפּה, בּנאמנות. פע, נישט שיין... איך מיין, או אַ
יינגט בּיס? וויין דאַרף אי שמעקן, אי ס'חאַרף זיין בּעטעמט. אין פלוג
צענומען, זענט איר בּיידש גערעכט. אַזאַ יאָר אויף מיר, װוי איר זענט
גערעכט ! איך בּין אַפילו אַ זייטיקער מענש, נאָר מיין עצה -- מאַכט
ישלום אוּן נאָמיר טרינקען לחיים... :
--- אוּן אויב איר ווילט גאָר, --- זאָגט דער שוּתף אוּן קאָכט
זיך, --- שפּילט דאָ-אַ האָלע נישט די נאָז אוּן נישט דער גױּמען, נאָן
נאָר דאָס אויער, דער חוש-השמיעה. װאָרוּם דער אמתער וויין זיגנם
88
ו --- אוב אַזױ, איז נישט דער חושזהשמיעה, נאָר דער חוש-
הראיה. ימחמת דער אמתער וויין שפּילט, --- איז דער צווייטער שותף
מחולק. 2
--- אוּן איך זאָג, אַז שם זינסט. מחמת וויין, להבדי?, איז וי
מוזיק, נגינה, עם זינגט ווי אַן אָרגעל, מיט אויבּערשטע טענער אוּן
אונטערשטע טענער; עס קלאַפּט פוּן אויבּן, עס קלאַפּט פוּן אונטן.
! וי מיינט איר, יונגערמאַן ?
--- געוויס, עס קלאַפּט פוּן אױיבּן, עס קלאפּט פוּן אונטן, ---
"שאָקלט בּונם מיטן קאָפּ מיט גרויס הסבמת, .
--- אוּן איך זאָג מיינס, דער אמתער וויין נישט עס זינגט,
;נאָר עס שפּ ילט. אדרבא, קום אהער, בּונם.
יוּרעל-בּיינגש גיסט אים אן פוּן פאָס אַ גלעז? וויין, טראַנט-
;אונטער בונמן אוּנטער די אויגן.
-- דוּ זעסט 4 קוּק אויפן שיין, װוי עס שפּילט. האַי? עס חנדלט
זיך? עס קאַלירט זיך? האַ?
בּוּנם ציט-אויס דעם האַלז, קוקט דורכן גלעז? אוּן באַוואונ-
דערט : אִי, אִי, אִי!... פש, פש, פַּש!... -- אוּן ציטדאויס די
האַנט צוּם גלעול -
יאדעל-בּיינוּש גיסט צוּריק דאָס גלעזל וויין אין פאָס אַרײן אוּן
וטריאומפירט : + 0
--- זעסט שוין 4 עם שפּילט, האַ??
-- עם שפּילט, --- איז מודה בּוּנם אוּן גיט אַ זיפץ.
--- פאַר אייך שפּילט עס, ווייל איר האָט אַ פאַרשטאָפּטן חגש-
תשמיעה. פאַר דעם, װאָס האָט אַן איידעלן חוּש-השמיעה, זינגט
עס. עס זינגט מיט אַלערלײ ננוּנים. עס וויינט, עס קרעכצט, עס
! הוישט, עס זינגט זמירות... זי מיינט איר, יאנגערמאַן ?
--- געוויס, --- איז מסכים בּוּנם -- שס פרעכצט. עס הוישמג
עס וויינט, עס זינגט זמירות,
--- פאַרדרייט אייך אייער סאָפּ --- כעסט זיך יודעל-ביינגש. ---
-שרוישט", -אזינגט", ,טאַנצט". אַ וט ביסל וויין דאַרף ואַרימען,
און ווייטער נאָרנישט,
89
- := נישט ואַרימען, נאָר פרישן -- זאָנש הער שותן, אויף
צורלהכעיס. - | | |
-- נישט פרישן, נאָר וואַרימען אין בּויך. וי מיינסטוּ, בּוּ:ם א 1
--- געוויםס, ואַרימען אין בּויך, --- פּאַטאַקעוװועט בּוּנם,
-- אוּן איך זאָג: פרישן בּיים האַרצן, אֵיאָ, יונגערמאן+.
--- אַודאי,. עס דאַרף פרישן בּיים האַרצן אויך.
--- זעט איר שון ! -- ושריאומפירט יגּרעל-בּיינגש. --- ער כאַני
שטייט שוין מער פוּן אייך.
--- איער פריינט ווייס, זויפי? איר, אוּן איר, זי אייער פרייכט:!
איר זענט ביידע ליטװואַקעס. איר זענט מבינים אויף קאַרטאָפל+
אָבּער נישט אויף וויין!
--- אוּן איר זענט אַ חצוּף, אַז איר בּאַלייריקפֿ מיין נאַסט;
--- אוּן איר זענט אַ בּהמה בּצוּרת פערד !
--- אוּן איר זענט אַ פּוילישע הריפּקע!
--- אנן איר זענט אַ ליטוואַק-חזיר!
| --- אוּן איר זענט אַ גראָבּער יוּנג! אַ פּאַרך !
--- איר זענט אַליין אַ פּאַרך אוּן א לאַיראַק!
--- אַ לֿאידאַק זענט איר! 7
--- אַן אַלטער גנב ! אָנזעצער!
--- פאַר דעם װואָהט גנב וועט איר כאַפּן פּעטש!
--- אַנג, זאָלן מיר טאַקע זען !
--- ווייז איך טאַקע... בּאַץ !
--- פּוק! האַק! ליאַפּ!
עס פרעכט-אויס אַ מהוּמה... עס פליען פּעטש, פלעשער, גלעיי
זער, שטיקער בּאָהר, בּענקלעך, קאָרקעס. פדום ועמורה...
אַז בּונם איז בּשלום אַרױיס אויף דער גאַס, האָבּן אים געפעלמ:
צוויי פאָדערשטע ציין, די פינקע װאָנסע אוּן אַ שטיק אַרבּעל. דער"
פאַר אָבּער האָט ער געהאט צוויי ביילן אויפן קאָפּ, א געשװאָלענע?
נאָז אוּן אוּנטערגעשלאָגענע אויגן. ר
ער איז געגאַנגען, האָט געשפּײט אוּן געװאָרטשעט:.
---| וויין האָט זיך מיר פאַהװאָלט, צוּ אַלדע רוּחות !... אי
כאַלעריע!.,.. אַ פנירה, טפו!.46/ | |
90
1111 1 1111 1111 1111 1111
די רוּלעטקע
אָדער דער ייך מיט די טיסטעמען
(אַ צאָפּאָטער הוּמאָרעסקע)
צונויפגעפּרעסט אין אַ שפּאַליער פון צעמלאַמטע, צעפיבערטע,
זשעדנע אוּן צעקאַכטע מענשן, װואָס האָבּן זיך נעשטיקט ארוּם דעם
רולעטקערטיש אין צאָפּאָט, האָבּ איך זיך געשטיקט אויך אַ צע"
פלאַמטער, זשעדנער, צעפיבערטער און אַ צעקאָכטער.
איך האָבּ געהאלטן מיין לעצט איין - אוּן -איינציק פאַרבּליבן
צוויידגולדן-ביינדל אױן האַנט אוּן געטון דריי זאַכן מיטאַמאָל: גע"
טראַכט, געזאָרגט אוּן געקראַצט זיך אונטער דער צווייטער פּאה.
װואָס טוּט מען איצט ? זאָל איך אַװעקשטעלן דאָס לעצטע בּיינד?.
אױן יוצא, פאַרשפּילן אוּן אַראָפּ פוּן מארק.., און אפשר... ווער
ווייסט, װאָס פוּן דעמדאָזיקן איין-איינציקן לעצטן בּיינדל קאָן נאָך
ווערן.. עס װואָלט געווען שיין, ווען איך שטעל אָט אויף אַ נומעף
אױּן איך געווין, נאָכדעם כפ? איך די סטאַווקע אוּן געווין ווידער,
און אזוי כסדר. איינע 10 מינוטן. סער דאַרף מען דאָך נישט. איין
גליקליך פערטל? שעה ! אוּן איך ווער פּלנצלונג אַן עושר... בּיי ד ע ם
טיש איז אַלֵץ מענליך.., אָבּער אויף וועלכן נומער שטעלט מע!9
וי זוייסט מען 4 װי טרעפט מען ?
---שטעלט אויף נוּמער 9, --- גיט מיר עמיצער אַ ברום-אַריין
| אין אויער.
איך ניב אַ קוס, אַ געל ייד? מיט שיטערע געלע האָר, אַי נגעלן
וויזיט-ראָק מיט. געלע טאַשמעס, אַ פּנים מיט געלע זוּמער-שפּרענ"
קעלעך און געלע שיך.
1
--- שטעפט אויף נומער 9, -- סודעט ער מיר ווידער אַרין
אין אויער,
וי פאַרהפֿנאָטיזירט פוּן אַ געהיימניספוּלן מיסטישן שפּרוך,
זאָבּ איך מיין לעצט בּיינדל אַ װואָהף געטוּן אויף נוּמער 9 אוּן --
פאַרשפּילט !
איך האָבּ אַ וואָרף געטוּן אויף מיין ייה? אַ היתכ-בּליק. דאָס
ייר? האָט געגעבּן אַ ורייבּ זיין פאַרװואַקסענעם שטערן מיט זיין געל-
האָריקער האַנט אוּן געזאַנט ומיט זיין געלן קול, בּאַװייזנדיס אַ מויל
מיט געלע ציין :
--- איר האָט פאַרשפּיפֿט. ס'איז װאָר... דאָס סיסטעם אָבּער,
פּאָנימאַיעטע פי װוי, איז ריבטיג. קויט מיין סיסטעם, האָט דער גוּי
מער 9 געמוזט ערשט אַהױס... ווייל אויף וויפיל איך שטיי דאָ אוּן
צייל די אקופּסן", איז שוין דער נוּמער 9 נישט אַרױיס צוויי טעג
מיט 8 שעה; אוּן לויט מיין סיסטעם, זענען אַלע שאַנסן דערפאַר,
פּאַנימאַיעטע לי װוי, ער זאָל אַרױס,.. מעגלעך, אַו ער זאָל נישט
אַהױיס; אָבּער האָס סיסטעם איז ריכטיג... איך האָבּ אפילו, סאַבּ"
סטווענאָ גאַװואָריאַ, פויט דעם סיסטעם פֿאַרשפּילט אַי מאַיאָנטעק,
אָבּער אַ סיסטעם איז עס... אַלֵץ בּעסער, וויסן זי, איידער שפּילן
בּלינד, מעגלעך, אַז ווען איר וועט שפּילן בּלינד, סתם אין דער
וועלט אַרין, וועם איר דוקא געווינען, נאָר דאָס װעט זיין קעגן
סיסטעם. פּאָנימאַיעטע 5י4... קומט, נאָמיר זיך אַװועקזעצן אִט
-דאָ, אויף דער קאַנאַפּע, אוּן איך װעל אייך דערקלערן מיינע סיס-
טעמען, וועט איר וויסן, וידאַזױי צױ שפּילן. װאָרוּם שפּילן אַן סיס"
טעמען איז גאָר קיין סיסטעם נישט,
מיר האָבּן זיך אוועקנעזעצט אויף אַ זייטיקער קאַנאַפּע, אוּן
שַׂר האָט גענוּמען אין מיר אַריינרערן? .
--- װאָלן וויר זאַגן, צוּם בּיישפּיל: עס איז דאָ אַ סיסטעם
פוּן שפּילן גרויס אוּן אַ סיסטעם פוּן שפּילן קל יי ן. איך האַלט נוּר
- פוּן שפילן גהויס. איך, למשל, האָבּ געשפּילט גהיס, בּיז איך בִּין
רואינירט געװאָרן, האָבּ איך געשפּיפֿט קליין, בּין איך ווידער רואי-
נירם געװאָרן. פאַרוואָס ? װוייל עס איז אַ מזלזאַך. אָבּער זאָנוסט
איז דאָס סיסטעם אַ סיסטעם! אוּן נאָך אַ סיסטעם, מיין פריינט,
2
איז פאַראַן: פּראָגרעס-סיסטעם, רולעטקע האָט ליב פּראָגרעס, פּראי
גרעסירן. דאָפּלען די סטאווקע. וואָהום, אַז זיי וועלן נישט +פּאַ-
װוטאָרען" די סטאַווקע, וועלן זיי קיינמאָל נישט אַרױיס מיטן קרן,
מוזט איר זיך ראַטעװען, האַלטן אין איין שטעלן, בִּין אין אלף
השישי אַרין, און דאַן --- געווינט איר פאַר איין מאָל אִפּ אייער
גאַנצן פארלוסט מים ריוח. פאַרליהט איר,, איז טאַקע נישט גוט.
אוּן ס'איז טאַקע פּלאָכע... פּאָנימאַיעטע לי װוי?
ער האָט נערוועאיש אויסגעריבּן זיין נאַסן שטערן מיט דער
האַנט אוּן ווייטער גערעדט : |
-- איז װוידער דאַ אַן אַנדער סיסטעם : גלייכגעוויכט. אראַון"
נאָוויעסיע", נישט ריזיקירן, שפּילן איינגעהאַלטן, אָסטראָזשנאָ. וואָר
לען וויר זאַנען, איר שפּילט אויף גלייכע שאַנסן. +מאנק" --- פאס",
חרויט. --- ,שװואַרץ', ,אום" -- ,,גראד". דאַן האָט איר דיזעלבע
0 פּראָצענט שאַנסן, ?פיפטי --- פיופטי" ; דעמאָלט ראַרפט
איר זיך האַלטן מים דער בּאַנק אוּן נישט גיין תקעגן בּאַנק", פֿאַלט
אין בּאַנק, למשל, כסדר שרויטי, בּאַהאַרפט איר נאָר שטעלן אויף
=רויט". אִי, װאָס --- עס פאַלט אַרויס שווארץ אוּן איר האָט פאַר-
שפּיסט, איז קיינער נישט שופדיג. דערויף אין עס דאָך א שפיל,
איך, למשל, האָבּ אויף דעם סיסטעם פאַרשפּילט, אָבּער טאַקע מיאוס
פאַרשפּילט..,
ער האָט ווידער גענומען רייבּן דעם שטערן, וי ער װאלט
וועלן אויפרודערן אוּן אַרױסרוּפן פוּן דאָרט דעם גרויסן אױיסװאַל
סיסטעמען, װאָס ליגן דאָרט אויפן קאַגער, און האָט ווייטער גע-
זאָגט : ו
--- ווילט איר אָבּער אַ סיסטעם ,א נאַסטאָיאַשצי, אַ זיכע-
רעס, אן אױיסגעפּרוװוטס, װאָס מען זאָל זיכער געווינען -- אי ראָס
בּעסטע דאָס בַּא אָב א כט דנג סדסיסטעם. איר דאַרפט ,איזוטשאַ-
יען" דעם. קרוּפּיע, וי ער וואהפט דאָס שטיינדל, איינער האָט אַ
ווייטן קלאַפּ, קלאַפּט ער בּיז צוּ די הויכע נומערן; א צווייטער
האָט אַ מיטלסטן קלאַפּ, קלאַפּט ער, וויסן זי, בִּיז צוּ די מיטלסטע
נומערן, אוּן אַ דריטער האָט אַ נאענטן קלאַפּ, קלאַפּט ער בי צִוּ
די פאָרערשטע נומערן, אי. טאק דאַלשע, אי טאַס דאַלשע,,. שמגי
93
בירט איר אויס דעם קלאַפּ פון קהופּיע, מוּוט איר געווינען. דאָס
איז אַ גאָלרן פיסטעםא אַ הױנדעהט-פּראָצענטיג זיכער סיסטעם. איה
האָפ אַפילֿו בּיי דעס סיסטעם מיאוס אָפּנעשניטן, אַרױס נקי, װױ
די מאַמע האָט מיך געהאַט.. ; װוייסט איר פאַרװאָס? ווייל צו
זאמען מיטן שטיינדל דרייען זיך די ציפערן. מילא, קאָן אַמאָל אויס"
קוּמען, אַז אַ ווייטער קלאַפּ קאן אַמאָל טרעפן אויף אַ פאַָדערשטן
ציפער אוּן פאַרקערט, אוּן װױיבּאַלד אַז דאָס שטיינדל דרייט זיה
אוּן די ציפערן הרייען זיך אוּן דאָס רערל הרייט זיך, איז מען נישט
זיכער מיטן כעבּן אוּן מען דאַרף האָבּן רחמים.
סיידן, זעט איר, מען זאָל שפּילן מיטן סיסטעם פוּן ?אָפּנאַרן
נאָט". קענט איר דאָס סיסטעם? עס איז, וויסן זי, אַ װואוּנדערבּאַר
סיסטעם. נעמלעך, איר והאָט אין זינען איין נומער אוּן שטעלט זיך
בּהסח-הדעת, ווען עס הרייט זיך שוין, אויף אַן אַנדער נוּמער. איז דאָך
אָבּער גאָט אַ צו-פהבעיסניק, פאַלט אַרויס חוקא דער נוּמער, װאָס איר
האַלט בּכונה---אוּן דער נומער, אויף וועלכן איר האָט געשטעלט, פאַלט
דוקא נישט אַהױס. וואָסיזשע טוט איר אַ צווייט מאָל? האַלט איר
בּכוונה יענעם נוּמער אוּן שטעלט זיך בּהסח-הדעת הוקאו אויף דעם
נוּמער. דאָ מוּז שוין אַהױספאַלן אייער נוּמער. אִי, עם פאַלט נישט
אַהיס אוּן איר פאַרשפּילט --- דאָס איז שוין אַ גאָטיזאַך. אוּן װוי
זינגט מען אין טעאַטער: װאַקעגן גאָט קאָן מען קיין חכם נישט
זיין!"...
ער האָט אַרױסגענוּמען א געלע פאַטשײלע, אָפּנעװישט דעם.
שווייס, אויסגעשנייצט די נאָז אוּן ווייטער גערעהט:
--- וויפֿט איר זיך אָבּער נישט פאַרלֿאָזן אויפן מזל, נאָר איד
זוילט זיכער געווינען, דאַן איז ראַ נאָך אַ סיסטעם: דאָס סיספטעם
פוּן הוויסן ווען אוזעקצגגיין פוּן טיש אגּן אויפהערן שפּילן". דאס
איז זייער אַ װויכטיקע מעטאָדע. אוּן וועם איר זיך האַלטן בּיים
דאָזיקן סיסטעם, וועלן זי שטענדיק זיין אַ געוואונענער. ספּראַשי
װואַיעטסיאַ: וי ווייסט מען עס ? דשרויף איז פאַראַן דאָס סיסטעם
פון אינטוּאיציע. פוּן אניוך". דער שניוּך" וועט אייך שוין ריכטיג
אוינטערזאָגן, ווען איר זאָסט שפּילן אוּן ווען איר זאָפט אַװעקגײין.
מען דאַרף אָבּער נישט מאַרגעסן, אַז עס זענען פּאַראַן צווי אניובן":
244
א תניוך", וועלכן מען דאַרף פאָלגן, אוּן אַ שניוך", װאָס מען דאַרף
טוּן פּונקט פאַרקערט. ווייזשע ווייסט מען, וועלכן אניוּך" צוּ פאָלגן
אוּן וועלכן נישט 4 דערויף איז פאַראַן א דריטער אניור". --- --- ---
זיין פּנים איז שוין נישט געווען געל, נאָר גרין, ווי שפּינאַק,
ער האָט האַסטיק געריבּן דעם נאַסן שטערן אוּן פאַרענדיקט:
--- אַנטשוּלדיקן זי, בּיטע, עס האָט מיר, נישט פאַר אייך
געדאַכט, אויפגעריסן דער קאָפּ... קאָנט איר מיר פילייכט אויס-
בּאָרגן אַ צוויי גילדן... איך האַרף עס האָבּן, פּאָנימאַיעטע לי וו
אויף אַ סטאַווקע... ספּאַסיבּאָ!,. האַנקע!.
א א
-
ִ*
ווער איז ער, דער ייך?
מיינע כּאַקאַנטע האָבּן מיר רערקלערט;
דאָס איז א רוסישער עמינראנט. א בכבודינער וואלדיסוחף
אוּן אַ גחויסער גביר. נעקומען פוּן רוּסלאַנד, האָט ער זיך כּאַזעצט
אין דאַנציג. געקויפט צוויי הייזער אוּן אַ וויליע אין צאָפּאָט. האָט
אים פאַרטשעפּעט די רולעטקע, אוּן דער מענטש האָט אָנגעהויבּן
שוין פאַלן ומטהרסטה... עס האָט אים אַריינגנעשלעפט װוי עפעס א
כשוף. ער האָט פֿאַרשפּילט דאָס פאהמעגן, די הייזער, די װויליע
אוּן איז געװאָרן אַן אַרימאַן... איצט איז זיין בּאַשעפטיגונג: ער
דרייט זיך אין קאַסינאָ בּיי די רוּלעטקע-טישן צווישן רי שפילער
אוּן גיט עצות. טרעפט ער, שענקט אים דער געווינער א מטבּע;
אוּן טרעפט ער נישט, איז נישט געפידלט... בּאָרנט ער סתם אַ פּאָר
גילדן אוּן פאַרשפּילט עס תיכף, וי א שכור. מערסטנטיילס רעהט
שר פוּן שפּיל-מעטאָדן אוּן סיסטעמען. מענשן רוּפן אים .די נעלע
געפאַר" אוּן מען האָט מוחא מיט אים זיך צוּ טרעפן, מחמת וועמען
ער כאַפּט, פאַרנוּדיעם ער מיט זיינע שפּילזסיסטעמען, ,, זײיזיר
אַ קרבן פוּן דער רולעטקע. 7 ײח חרד דח |
צררפוצצ עו טוט טעוו ווע
קאָנפערענצן
קאָנפערענצן, קאַנפערענצן, -
אין די אַלֶע שטעט אוּן גרענצן,
קאָמפּעטענצן אוּן אַגענצן -=, =
קאָנפערענצן ! |
אין די צענטרומס, אויף די קרעסן,
גאָלע ,זיאַזדן" אוּן קאָנגרעסן, -
רס געישובט זיך, ענעזעסן: ==
קאָנפערענצן ! |
ווא א גלעק?, דאָרטן קלינגט עס +
וואז אַ צינג?, דאָהטן זינגט עס,
וואוּ אַ געמזע, דאָרטן טרינקט עם. =+
קאנפערענצן ! ' יי
| און די שטעטלעך, אין די כרמל.
אַלֶע בּראַנזשעם, אַלֶע פאַכן, :
אַלע. זאַכן, אַלע מאַכן --
קאָנפערענצן !
קינסטלער, קעלנער, פּאַציפיסטן.
בּייזע שוויגערס, ציוניסטן,
פּעסימיסטן, אַפּעריסטן -=
קאָנפערענצן !
שוּסטער, מאלער, וואִיאַזשאַרו,
דיפּלאַמאַטן, דיריזשאָרן, .
טוקערינס אוּן פּראָפּעסאָרן ---
פאָנפערענצן !
זאָקן-שטריקער, נאַסן-קערער,
בּאַנקע-שטעלער, פאהרשערער,
האַניגדקוועטשער, (טענצל-לערעה -=
קאָנפערענצן ! |
האמען-שניידעד אוּן חזנים,
פאַבּריקאַנטן אוּן קבּצנים,
וויצןדשרייבּער אוּן קבהנים -=
קאָנפערענצן !
מעצענאַטן, אַרהבעס-קלײבּער,
דענקער אוּן חחוסת-רייבּער,
פּליטהניקעס, בּערן-טרייבּער ---
קאַנפערענצן !
אַלע קלאַסן אוּן היעראַרכיעס,
שענע לייט אוּן גהויסע פּאַרכעס,
יעדערער מיט זיין הצטרכות. ---
קאנפערענצן {
דאָרטן זיצט מען, דאָרטן קלערט מען,
נהויסע פחכמות" דאָרטן הערט מען,
דאָהטן פּאַטשט מען, דאָרטן שטעהט מען --
קאַנפערענצן {
מזרח, מערב, הרום, צפון,
פוּן דער וועלט צוּנויפגעלאָפן,
טום מען גראַנערן אוּן בּלאָפן -
קאַנפערענצן !
87 :
רר+
פיעט
האַלט מען מויל אוּן אויער אֶפן, +
הערט מען זידלען, הערט מען שטראָפן,
העהט מען שנאָרבן, זעט מען שלאָפן ---
קאַנטערענצן ! :
און מען שלעפּט זיך מיט הי רענצלען,
אוּן מען האַלֿט אין קאָנפערענצלען,
טוט מען צייט אוּן געלט צוטרענצלען -=
פקאָנפערענצן !
קאנפערענצן, פּעהמאַנענצן,
קאָמפּעטענצן,, אינטערווענצן,
דיפערענצן, דאָסיאוּןדיענצן -=.
קאַנפערענצן 1
1111 1111 11 1 91 1 11 111
דער גראַפּאָמאַן
צוּ מיין בּאַנק, זאו איך כּין געזעסן אין דער אַלעיע פוּן קוּר-
פּאַרק אין טשעכאָטשינעק, האָט זיך צוגעהאָפּקעט אַי לאָמער, דאַרער;
בּלאַסער יוּננערמאַן, אויף צוויי קוליעס. אויף זיין דאַרער בּרוסט
האָט זיך געבאַמבלט אַ נהויסער אויסגעבונדענער שוואַרצער קרא-
זואַט, זוי אַ גרויסע פלערערמויז. ער האָט זיך אַראָפּגעלאָזן אויפן
צאַנק, אַװעקגעלעגט דוי קוליעס בּיי דער זייט אוּן שווער אָפּגעזימצט:
--- - אך, וכאָ, בי.... ר
+- װאָס זיפצט איר, יוּנגערמאַן 4 --- האָב איך געפרעגט,
== אָ, פון גליק זיפץ איך, פוּן נליסי
=--- פוּן גליק ? |
--- יאָ, פוּן גליק... אָבּער לַאָמִיר זיך פֿאַר אייך פאָרשטעלן..
:איך האָבּ דעם כבוד... |
ער האָט אָפּגעװישט זיין דאָרע האַנט אָן די הויזן (משמעות,
זי האָט נעשוויצט), מיר זי דערלאַננגט און געזאָנט:; |
--- מיכ? יוסף װאָראָבּייטשיק,,. שריפטשטעלער אוּן רעקאַ-
דענט, -
-- - זייער אָנגענעם, --- האָב איך נעענטפערט. --- אָבּער װואָס
פאַר אַ גליס האָט אייך נעטראָפן, װואָס איר זיפצט אַזױ ?
--- מיין נאָמען איז גערדרוקט,.. צום צווייטן מאָל איז מיין
נאָמען געהרוקט אין א זשורנאַל...
ער האָט אַהױסגענוּמען די קור-ליפטע און צווישן די געררוסטע
עעמען פוּן אַלע קוריגעסט האָט ער מיר נעוויון געדרגסט: מיב9
זןפף װאָראָבּיייטשיק, שריפטשטעלער אוּן דעקאַדענט, ומעבּלירטע צוהן
מערן שגאָלדענער שנאָבּל". :
-- איז דאָס אַ גליק? -- האָבּ איך אים אָננעקוּקט פֿאַר-
וואוינרערט.
--- אפשר פאַר אייך נישט, נאָר פאַר מיר, אַ שריפטשטעלער..
אַ דעקאַדענט, איז עס א גליק.אפשה פעלט בּיי אייך דער חוּש צוּ
וועלן זען אייער נאָמען נעדרוּקט. בּיי מיר אָבּער אין עס פאַראַן-
עס איז אַ שין זעקסטער חוש, אָבּער ער איז דאָ... אַ תאוח אַזאַ.
עס איז א נאַרישקײיט? אָבּער וועלכע תאוה איז א חכמה 9
אוּן װאָס איז קנאָה אוּן אייפערזוכט? זענען עס קלינערע לייחנד
שאַפטן ל
פאַרפאַלן, אַזױ איז שוין די נאַטוּר פוּן מענשן. יעדער האָטו
זיך זיין ליידנשאַפט, אוּן איך בִּין געבענשט אַדער פאַרשאָלטן מיט.
אָט אַזאַ ליידנשאַפט: איך װוי?ל זען מיין נאָמען געהרוקט. .
עם איז בּיי מיר אַזאַ הוּנגער, אַ פיזישער הונגער, אַ דראַנגע
א ברענענדער דורשט, אוּן מיט טויזנט וואַסערן װועט איר עס נישט:
פאַרלעשן. :
איך בּין שוין צוּלִיבּ דעם אפילו אַ שרייבּער געװאָרן.
איך האָבּ נעפּרוווט שיקן מיינע ווערק אין די רעראַקציעס. גאַנײ
צש פעק האָבּ איך זיי געשיסט: פּראָזע, פּאָעזיע, פּאֶעזיע אין פּראָזע.
אוּן פראזע אין פּאֶעזיע,. קאָרעספּאַנדענצן, ,שטימען פוּן פאָלק",
,בּריף אין רעראַקציע", וויצן, גראַמען. קיין זאַך האָט מען נישט גע
זואָלט דרוקן, ימח שמם !
איך האָבּ געשיקט פּראֶיעקטן אוּן פלענער, װוי צוּ ראַטעוען ראָם
יידישע פאָלק, װוי צוּ ?עזן די אַרבּעטער-פראַגע, װוי צוּ בּאַפעסטיקן
דעם וועלט-שלום, װווי צוּ פאַרלעשן די וואולקאַנישע בּערג, וי אויסד
צומיידן ערד-ציטערניש; ווענן הייראַט אוּן פאַמיליעױגלוק. --- מען;
האָט נישט געװאָלט דרוּקן;
איך האָבּ געפּרוּווט איבּערשרייבן פהעמרע ווערק פוּן. פרץ;
שפום-עליכם, רייזן, געמיינט, מען װעט זיך-נישט כאַפּן אוּן איךי
זועל. דורבשמונלען מיין נאַמען, --- האָט מען עס אויך גישט גנע"
דרוקט,. :
100
און בּיי אונז אין שטעט? אין קאַרטוז (איך בּין א קאַרטוּזער?
צין איך) לאַכן אַלע פון מיר מיט איראָניע אוּן סאַרקאַום:
--- מיכ? יוסף, פאַרװאָס דרוקט מען נישט ריינע זאַכן?ָ*
=-- שמיכ? יוסף, היינט האָסטג שוין געקריגן צוריקגעשיקט דיין
:מאַנוסקריפּט ?*
-- אמיכל יוסף, חיינט האָט מען דיר אַרױיסגעשיקט דיין האַָ-
גאָראַר ?יי |
דאָס לעבּן איז מיר נמאס געװאָרן.
איך בּין טרייט געווען צו בּאַניין זעלבסטמאָרר, בּאָדאי צִף
אזּנטערװואַרפן זיך אוּנטער אַ טראַמװײי, סמען זיך, אַבּי אַלעמען אויף
צוּפּיקעניש זאָל מיין נאָמען זיין געדרוּקט אין די בּלעטער. איך האָבּ
געװואָלט וואַרפן אַ בּאָמבּע און טאַקע אין ערגעץ אַ רעדאַקציע ; איך
האָבּ געװואָלט אַ קלויסטער אוּנטערצינדן, אַזוי װוי מיין קאָלעגע הע-
דאָסטאַט, וועלכער האָט אויך, מסתמא װוי איך, געהאט די גרויסע
מאַניע צוּ זען זיין נאָסמען נעדרוּקט אין די צייטוננסזנלעטער,
איך װעל אייך זאָגן דעם אמת : טיילמאָל האָט זיך אין מיך
דערוועקט אַ פאַרלאַנג צוּ דערשטיקן מיין אייגענע כלה (איך האָבּ
;אַ כלה, האָבּ איך), כדי מיין נאָמען זאָל דערזען די ליכטיגע וועלט.. -
צי איך האָבּ ליב מיין כלה ? געוויס האָבּ איך זי ליב ! ליבע איז
טאַקע אַ שטאַרק געפיה?, ,שטאַרקער װוי דער טויט איז די ליבע",
אַבֶּער נאָך שמאַרקער, װוי די ליבע, איז די ליבּע צוּ זען דעם איו-
נענעם נאָמען געדרוּקט, -י |
איך האָבּ געלאָזט פיל מאָל דרוקן וויזיט-קאהטן מיט מיין גע-
חרוקטן נאָמען : מיכ? יוסף וואָראָבּייטשיק, שריפטשטעלער אוּן דע-
יקאַדענט; געטיילט דידאָזיקע װיזיט-קאַרטן אויף רעכטס אוּן אויף
לינקסן נאָכדעם האָבּ איך אַרױסגעלאָזט אַ צווייטע אױפלאַגע מגן
מיינע וויזיט-קאַרטן אוּן װוידער געטיילט --- און אי הריטע, אַי פער-
טע... נאָכדעם האָבּ איך זיך געלאָזט מאַכן אי נומי-ישטעמפּל מיט
מיין נאָמען און געלעגט חתימות אויף אַלץ, װאָס איו נאָר גע-
קוּמען אוּנטערן האַנם -- אויף די טישן, אויף די ווענט, אויף די
ביכער. אָבּער װאָס איז עס דען פאַר אַ ובּאַפרידיגונג ? דאָס בּאַוואוסט-
זיין, אַז יעדער קאָן דרוקן אַזעלכע קאַרטן אוּן יעדער קאָן זיך בּאַר
11
שטעלן אַזאַ שטעמפּל, האָט מיר אפילגּ די אָרימע אילמיע אויך צַני
שטערט, |
מיינע כתבים האָבּ איך פיל מאָל גענעבּן איבערצושרייבן אויף
העקטאָגראַפן, אויף שרייבּ-מאַשינען, געגעבּן צוּ אַ סופר, ער זאָכֿ
זיי אױיסדרוּקן מיט געכתבטע אותיות. יאָ, עס איז געווען א שטיקפֿ
אילוזיע פוּן געדרוּקטן װאָרט און פוּן געדרוּקטן נאַמען, אָבּער טאַקעי
נישט מער וי אַן אילוזיע. די װוירקלעכקייט אָבּער איז געווען קעגן
מיר אוּן האָט מיין ליירנשאַפט נישט געשטילט,
די מאַניע האָט מיך געפּײניקט, געפּלאָנט; איך האָבּ פֿאַר-
פוירן דעם אַפּעטיט. דער שלאָף האָט זיך פוּן מיר אָפּנעטאָן; איף
בּין אויסגעגאַנגען, װוי אי ליכט, בִּיז איך בּין קראַנק געװאָרן.
אונזערע דאָקטוירים האָבּן נישט געקאָנט פארשטיין מיין קרענק. -
און פוּנוואַנען זאָלן זיי פארשטיין אַזאַ קרענק? אַז אין די מעדו"
צינישע בּיכער איז בַּיי זיי מסתמא אַזאַ קרענק נישט פאַראַן.
האָבּן זיי מיר, די דאָקטוירים, געהייסן פאָרן קיין װאַרשע צַב
8 פּראָפעסאָר, | |
בּין איך, פאַרשטייט זיך, געפאָרן קיין וואַרשע. נאַטירלעך:
נישט צוּ קיין פּראָפּעסאָר, --- וואָרום װאָס קאָן מיר א פּראָפעסאָר
העלפן 3 --- נאָר איך בּין געפאָרן צוּ די רעדאַקטאָרן אוּן צוּ די פאַר-
לענער, אַ פּאַהיבּעל אויף זיי !... זיי קאָנען מיר העלפן ; זיי קאָנען
מיך געזונט-מאַכן.. . :
נאָר די גזלנים האָבּן נישט געװאָלט מיך דרוּקן. װאָס זאָנן
זיי: איך זאָל צגערשט ווערן בּאַרימט, דערנאָך וועלן זיי מיך דרוקן.
טענה איך: אַז איר וועט מיך דרוּקן, װועל איך ווערן בּאַרימט.
האָבּן מיר זיך אט אַזױ געדוּנגען, װוי יענער מלמד מיט זיין קוֹ.
דער מלמד האָט געטענחהט: ניבּ מילך, װועל איך דיר געבּן היי --- און
די קו האָט געטענהט: גיב היי, װועל איך דיר געבּן מילך.
האָבּן זי זיך אַזױ לאַנג געדוּנגען, בּיז די קוּ האָט אויסנעצויגן
די פיס אוּן איז אַװעקנעפּגרט, אוּן עס איז געװאָרן אויס קוּ אוּן אויס!
מיקך.
איך האָבּ מורא, אַז מיט מיר װעט געשען דערועלבּער נורלג
דאָס יידישע פאָלק וועט פאַרליהן אי דעם דיכטער, אי זיינע ווערק.
102
גי איך אַזױי איבּער די ואַרשעווער נאָסן אַנטטוישט, ארי
בּיטערט אוּן פאַרטראַכט אין דיראָזיקע מחשבות.., ערשט פּֿל"
צלונג = == ==2 = יי |
און דאָ גיבּן מיר א שפּרוּננזאיבּער, כדי מיין דערציילונג זאָפֿ
טראָגן די שענע ליטערארישע פֿאָרם אוּן מאַכן דעם געהעריקן עפעקט:
אַז איך האָבּ זיך אװויפגעכאַפּט אין בּעט אין אַ ווייסן צימער.
איז נעבּן מיד געזעסן א קראַנקען-שוועסטער אוּן האָט געזאָנט:
שווען מען האָט אייך אַרױיסנעשלעפּט פוּן אונטערן אויטאַמאַי
בּיל, איז בּיי אייך געווען צוּבּראָכן צוויי זשעפרעס אוּן אַ פוּם., +
אָבּער עס איז שוין אויס סכנח. איר וועט בּלייבּן לעבּן, אַלע צייטגנגע1
האָבּן וועגן דעם געשריבּן, איר זעט ?*
זי האָט מיר דערלאַנגט אַ צייטונג אױּן עס האָט מיר געגעבן
8 זעץ אין קאָפּ אַריין פוּן שמחה. אין צייטונג איז געשטאַנען:
אויטאָ:וואַקנאַנאַליע
חנעכטן איז אַן אױטאַמאָבי? אַרױפגעפאָרן אויף אַי פּראָווינצערי -
יונגענמאן, װאָס איז געקומען פוּן קאַהטוּז-בּעריאָזע. לויט דער װויײי
זיט-קאַרטע, װואָס מען האָט בּיי אים געפגנען, הייסט ער מיכל יוסף'
װאָראָבּייטשיק, אַ שריפטשטעלער דעקאדענט, װואָס איז, װאַרשײינײ
לעך געקוּמען אַהער צוליב ליטעראַרישע ענינים. אין אַ באַוואגסט"
לאָזן צוּשטאַנד האָט מען אים אָפּנעפירט אין שטאָטישן שפּיטאָלֿײ..
מיינע אויגן האָבּן אויפנעטיכט. איך האָבּ געװאָלט אַראָפּײ
שפּרינגען פוּן בּעט אוּן כאַפּן די קראנקען-שוועסטער טאַנצן, נאָך
דער וויטאָג אין די אברים אוּן די פאַרגיפּסעועטע פוּם האָבּן מיףי
צגריקגעהאלטן אוּן כ'בּין געבליבן קיגן פאַרנאַפט פון יסוּריִם און ---
גליק. |
--- מיין נאָמען איז געדרוּקט! ענדלעך!
איך האָבּ געבּעטן די קראַנקען-שוועסטער אוּן פאַר די לעצטעי
געלט האָט זי מיר אויסגעקויפט הוּנדערט שטיק פוּן אַלע צייטוננען.
איך האָבּ זיי אַריינגענוּמען צוּ מיר אין בּעט, געלייענט און פוּן גרויס
6
103
פרייד בּין איך אינגיכן געקוּמען צוּ מיין געזונט און אחויס פוּן שפי-
שאָל געזוגנט אוּן פריש אויף --- קוליעס,
| אָט אַזױ בּין איך בּאַנליקט געװאָרן. אפש" ווילט איר עם-
לעכע פוּן די נאַזעטן, וואגּ מיין נאָמען אין געהרוּקט?.., איך קאָן.
אייך געבּן עטלעכע נוּמערן. . איר סאַנט עס טיילן צווישן אייערע
בּאַקאַנטע... נו, זייט מיר געזונט!... |
אל
, דער יוּנגערמאַן איז אױיפגעשטאַנען, אונטערנשפּאַרט זיין צוּ-
בראכענעם קערפּער מיט די צוויי קוליעס, און אַװעקגעהאָפּקעט מיט
;אַ פריילעך, גליקלעך גענגע?, /
104
ר 11 1111 רער
דער צייטונגס-פאַרקויפער
(אַ קאָמיש בּילדל)
איר קענט ראָס שטעטעלע װועמפּעלריזש? דאָס איז א קאר-
גאָרט, אַ קליינער קור-אָרט אין גאַליציע, אויף וועלכן מען זאָנט:
זער האָט 0 פּראָצענט יידן ; דאָם איבּעריקע --- יירענעס.
אָבּער אַלץ, װאָס מען דאַרף, איז דאָ ופאַראַן : פּענסיאַנאַטן, אַ
טייך, א באָר-אַנשטאַלט, שולעכל, להבדי? א קלויסטער, אַ װאַלד
;און אויך אַ שפּאַציר-זגעסל, אַ פּראָמינאַדע פאַר קור-געסט,
אויף דעמדאָזיקן פּראָמינאַדע-געסל געפינען זיך די געשעםטן,
ישטענדיקע, וי אויך צוּנערייזטע, ספּעציעל אויפן וומער-סעזאָן.
צווישן אַלע געשעפטן געפינט זיך אויך אַ צייטוננסרקרעמל
ימוט אַ לי--בּיבּליאָטעק צוּזאַמען.
אינװייניק אין דעם צייטוּנגס-געוועלבל שטייט דער צייטונגס-
יפאַרקויפער, בּענטצע דרייער, אַ ייר מיט אַ שװארץ-אָפּגנעסמאַליעט
בּערד? אוּן נאַקעטן קאָפּ, פלינקע אויגלעך. ער שטייט אָנגעשפּאַרט
ימים די הענט אויף דעם טיש מיט צייטונגען, װוי איינער, װאָס
קלויבט זיך האַלטן אַ שאַרפע רעדע, אוּן װאַרט אויף קוּנדן,
צווישן די אַלע צייטונגען זעען זיך אַהויס אַממייסטן ,דער
:נעכטינער טאָג", דער אספּאָדיק", ,די כאָליעווע", ,דער עגבער", /
נאַש דזװאַנעק" אוּן אַנד,
--- קאָן מען דאָ באַקוּמען בּיכער צוּ לעון ? --- האָבּ איך גע"
עפרעגט, אַריינקוּמענריק אין קרעמפֿ,
-- אֶך, וי דען ! געוויס. אט דאָ, זייט מוח?, גייט-צ} צוּ די
105
-פּאַליצעס, דאָ האָט איר, קיין עין-הרע, אַן אױיסװואַל פוּן בּיכער, אינ-
מערנאציאָנאַל, זאָג איך אוייך, פוּן פויגל-מיקך ! נאַטוּרװױסנשאַפט,
העכסט-אינטערעסאַנטע ראָמאַנען, קאַסמאָליטיזם אוּן אַנדערע קרוי
מיקעס אוּן דיאַגנאָון,
איך בּין צוּגעגאַנגען צוּ דער הינטערשטער װאַנט מיט אירע
צוויי פּאַליצעס בּיכלעך און האָבּ גענוּמען נישטערן,
דורך דער זוּמערדיק-אַָפענער גאַסײטיך איז אַריינגעקוּמען א
פּאַרשױן, אַ דיקלעכער ייד, אין אַן אַלפּאַגענער מאַרינאַרקע, אַ קיו"
לעכדיק קאַפּעליושל, אַן אױיסגעצװאָגן-פיערקאַנטיג בּערדל, גלייכע:
קיילעכדיקע פיס, מיט אַ היפּשן שירעם אוּנטער פּאַכוע. ער האָט
אַרויפגעזעצט אַ פּאָר בּרילן אויפן שפּיץ נאָז, בּאַטראַכט דעם טיש
מיט די צייטונגען אוּן געזאָגט; |
-- אַ ענעכטיקן טאָג".
-- אַ אנעכטיקן טאָג", --- האָט דער צייטוּנגס-פאַרקויפער זיה"
צעוויגט פֿאַר שמחה. --- אָט האָט איר עס... דערהער איך, אַז
עמיצער בּעט אַ ,נעכטיקן טאָנ", װוער איך ומלא-שמחה, װאָרוּם איף
װוייס, אַז איך האב צוּ טוּן מיט אַ מענשן, װאָס האָט אַ שטאַגד-
פּונקט מיט אַ דיאַגנאָז, איר זענט אַ ציוניסט 4
--- יאָ, איך בּין אַ ציוני..
--- איך בּין אויך אַ ציוני, א פאַרבּרענטער ציוניסט, אַ ,צינר
נלהב", וװואָס מען רופט, אוּן דערפאַר לייען איך נאָר דעם פנעכטיקן.
טאָג". וואָרוּם דאָס, פאַרשטײען זי מיך, איז אַ ריכטיקע בּלאַטײ
צייטונג מיט אַ שטעלונג אוּן מיט אַ דיאַגנאָז!... עס איז דאף
נישט דער .ספּאָדיק", װואָס איז אַבּסטינענט, ,אי נאַם אי וואַם. +++-
נעמט די אַרטיקלען פוּן אנעכטיקן טאָג" -- יעדעס אַרטוקל אין א
בּאָמבּע ! היינט דער גרינבּוים ! --- ס/איז שוין איינמאָל אַ פּאַטריאָט.
זיין שטאַנדפּונקט מיט זיין דיאַגנאָז ! דאָס איך נישט ד"ר רייך פוך.
;ספּאָריק". . . בּכלל האַלט איך נישט פוּן ;ספּאָריק", פוּן דער װבאָד.
לייעווע", זאָלט איר מיר אַנטשוּלדיקן, מיט איר גַמוּץ אוּן פּאַסקוד= '
סטווע... מען קאָן דאָך עס אין האַנט נישט נעמען!... אוּן פוּן
אַסימילאַטאָרישן .נאַש דזװואַנעק" .. זאָל איך עס אייך אייטוויקלען 9 '
אָדער איר װעט עס אַזױי נעמען? אַדיע ! להתואות בארץדישראל 3
. 106
דער ייד גייט אַרוס, |
בּאַלד קוּמט אַרין אַ פרישער פּאַרשוין, א לאַנגער דאָרער ייף
אין אַ קאַנגער קאַפּאָטע מיט אַ בּכבודיקן שפּאַלט פון הינטן, מיט
א חסיריש קליין היטעל אויפן קאָפּ. אַ לאַנגע שמאלע באָרד,
-- דעם אספּאָדיק"
--- דעם אספּאָדיק" ? שוין, די רנע, איר קריגט, --- צעטענצלט
זיך דער ציטונגס-פאַרקויפער אוּן רײיבּט פון שמחה די הענט, --- איר
לייענט, חייסט עס, דעם .ספּאָדיק" ?
--- יאָ, איך בִּין א ,ספּאָדיק"-לעזער, --- זאגט דער קונד מיט
א שטים, װװאָס איז אויך, דאַכטזיך, אינעװייניק פאַרװאַקסן, וי
זיין פּנים. |
-- האָט איר דאָך מײין געשמאַק, מיט מיין פּאליטישער
ליניע, מיט מיין דיאַגנאָז, איך בִּין אויך א לעזער פוּן .ספּאָדיק"
אוּן אַ שטאַרקער לעזער; מחמת איך אליין בּין א פארברענטער
אאומפּארטייאישער מענטש", די אמתע שרייבּער האָט דער יספּאַר
דיק". יעדער זאָגט זיך דאָרט אַרױס זיין שטאַנדפּונקט אוּן זיין דיאַ-
גנאָז. װוילסמוּ, האָסטו דאָרט אַ ז אַ דיאַגנאָז {; װוילסטו --- אַן אַנדערן
דיאַגנאָז. פרייע פיבע ! אוּן די אמתע ידיעות האָט אויך דער ,ספּא-
דיק". מעג איך, 5משל, איבּערלייענען אַלע צייטונגען, נאָר איך
האָב נאָך נישט געלייענט דעם אספּאָדיק", בּין איך עפּעס נישט-
דאָסיג. עפּעס בּין איך נישט זאָט,.. אַ ווערטעלע צוּ זאָגן, דעם
!ספּאָדיקם" שרייפער ! זיי צעקייען דאָך אייך יעדעס וואָרט און
| לעגן אייך אַריין אין מויל. ס'איז נישט דער פּאַרטייאישער ,נעם-
טיקער טאָנ" מים זיין ציוניסטיש קרעמעלע, מיט זיין הילצערנער
עברי, אָדער דער לאָבּוּזעוואַטער ,ענבער", אוּן נישט דער מאָשעס,
דער חנאַש דזװאָנעק", װאָס זייט אַסימילאציע ; אָרער אדי כאַליעווע"
מיט איר ניבול-פּה, מיט איר אמאַניקוזשיסטקע". פע!... זאָל איך
עס 'אייך איינװיקלען, אָדער איר וועט עס נעמען אַזי? נוּ, האָט
מיר אַ גוּטן אוּן גייט געזנטעההייט, אוּן זאָל זיין אַחדות בּיי יידן,
אמון סלה ! |
עס קוּמט אַריין אַ יוּנגערמאַן אָן אַ היט?, אין ווייסע הויזן,
מיט 8 לאַנגער נאָז, - | . יי
107
-- אַז דזיען דאָבּרי, פּאַניע שמענדריקאָן ! -- כאַפּט-זיך-אַן
אונזער צייטונגס-פאַרקויפער אוּן פויפט אים אַנטקעגן. -- ײנאַש -
'דזוואנעק" ? אָוושעם. פּאַן יעסט יעריני קולטוראַלני טשלאָװיעק זי
דיאַגנאָזעם ! פּאַן ניע טשימאַ אד זשאַרגאָנוּ? יאַ טיזש! פּאַן ניע
לוביע שמאַנצעטואָװ? יאַ טיזש.,. פּראָשען פּאַנאַ. יטען יּנאַש
: דזוואנעק" ניע יעסט דליאַ קאַפּאָטיאַזשעי, אַי דליאַ פּאָסטעמפּיע.
'טאָ דאַיע, פּראָשען פּאַנאַ, שװיאַטלאָ, אי ציװיליזאַציע, אי נאַר
ציאָנאַליזמוס טיזש. פּאַן כצע װויעריטש, קעדי בּענהושע שערעמר
;נאַסטיע אוב טאַטוז"? טוּ יעסט ; קעדי מאַמי ,אָדנאַװויט קזשענוי-
יצ" ? טו יעסט. טוּ פּישאָן ז',ראַבינאַטאַ". טאַקי קאַװאַלקי פּיערשאָ
קלאַסאַ !... פּהאָשען פֿאַנאַ, טען ,נאַש דװואַנעק" יעסט וויעלקי
פּאַטריאָטאַ; אי בּאַהדזאָ װויקסשטאַלצאַני אֶרגאַן,. טאַ גיע יעסט
'אווטשעראישי דזיען" אי ?ספּאָדיק"... טפו! זאַפּאַקאָוואַט, פּאַניע,
יצי פּאַן שעבּי טאַק וועושמיע+.. דאַװידזעניאַ ! מאַיע אוּשאַנאָ-
װאַניע!
דער יוּנגערמאַן איז אַרױס, אוּן עס קומט אַרײן אַ פרישער
פּאַרישוין מיט אַ בּיינערדיק, שלעכט-ראַזירט פּנים; אַ װװועלאָסיפּער-
היטל אויפן קאָפּ. בּפֿוי-אָדערדיקע, האַרטע הענט, מיט אַ סענקאָד
וואַטן שטעק? אוּן אַן אָפּגעטראַגענער בּעל-מלאכהשער מאַרינאַרקע.
ער פרעגט :
--- צי האָט איר אַן עגבּער" ?
--- אַן פענבּער" ! --- האָט דער צייטונגפדפאַרקויפער איבּער-
געחזרט, זוי מיט אַ פאַראיבּל. --- אַ שיינע שאלה, איך מוּז אייך
זאָגן, פּאַני חבר... איר זענט דאָך מסתמא אַ בּונדאָוועץ, א יאָ?
== יאָ.
== בּין איך טאַקע אויך אַ פאַרבּרענטער בּוּנדאָוועץ, --- זאָגט
דער צייטוּנגס ס-פאַרקויפער, --- אוּן רוּקט אַריין אַ יד! אָט אַזֹי...
חבריש, יאָ.. אַז ראָס איינציקע שטיקל נחמה איז דאָס, וואָס איך
האַלט דעם פענבּער", די איינציקע ערלעכע, נישט-פאַרקויפטע אַר-
בּעטער-צייטונג מיט דעם פּראָלעטאַרישן ריאַגנאָז. וואָרוּם די גאַנצע
פַּרעסע איז דאָך בּיי אוּנז אַ פארקויפטע. וועט איר דאָך פרעגן וי
קומט צוּ מיר דידאָזיקע בּירעגערלעכע פרעסע } דער בּלוי-שװואַרצער
108
פנעכטיקער טאָג" מיט זיין ציוניסטיש קרעמל, אוּן אָט דער געלער
ײספּאָדיק" מיט זיינע שונד-ראָמאַנען אוּן אָט דאָס גאַס-בּלעט? מיט
דעם אַסימילאַטאָרישן ,נאַש דזװואַנעק" מיט דער גאַס|הסמאַטע די
כאַליעווע" מיט איר ,מאַניקוזשיסטקע" ? איז, װאָס זאָל מען טוּן,
חבר? די בּיטערע פּרנסה... מיר ועלן זי אָבּער בּאַקעמפן ! נאַ-
פּליעװאַט ! ומיר פּאַדאַהפן נוּר היטן אונזער דיאַגנאָז : אקויפן, לעזן
אוּן פאַרשפּרײיטן דעם גענבּער" --- אוּן ווייטער גאָרנישט!... זאָל
איך אייך אים איינלעגן ? אָדער איר וועט עס נעמען אַזױ? אַדיע,
חבר. מיין סאַציאַליסטישן גרוס! אַדיע, עס לעבּע!
דער פּאַרשױן גייט אַרױיס, אוּן עס קומט אַריין אַ נייער פּאַר-
שוין, אַ פיער-קאַנטיק האַרט גוּפל אויף א שטייפן קוּרצן האַלז,
דאָס פּנים מיט קלייען { אַ פּלאַטשיק-געװענטענער קאשקעט, אַרוים-
גערוקם אויפן פּאַטילניצע; הויטע הענט, א רויטע נאָז, גראבּע,
קורצע, עטװואָס אויסגעדרייטע, פיס מיט דרי שפּיצן פיננער אינע-
װייניק. ער גיט אַ שטעק די האַנט אין דער הויזן-קעשענע, גיט ויה
א שטעל אוועק כּאָקוּם און טוט אַ פרעג ;
--- האָט עטץ ארי באָליעווע" : |
--- הע, הע, הע ! ,די כאָליעווע" 5 נאָך וי ! טאָמער איז פאַראַן
א ריכטיקע בּלאַט-צײיטונג מיט דער ריכטיקער סענסאַציע אוּן דיאַ-
גנאָז --- זאָל איך עס נישט האָבּן 4 עס איז שוין איינמאָל אַ אַ =קוריער",
וי זאָגט עטץ? | | |
--- זאָל יאַך שוין האָבּן אַזאַ יאער ! --- זאָגט דער קונה,
-- אַ קוריער דאַרף האָבּן נוטע שטיקעלעך אוּן וױיטער
גאָרניש. -- רעדט ווייטער דער צייטוננס-פאַרקויפער, --- צו
וואָס טויגן מיר די אַלע יאַָלדישע בלעטער, דער ,נעכטיקער
טאָנ", מיט דעם ,ספּאָריקײ, מוט דעם יענטיליגענטישן אנאַש דזוואָ-
נעק? --- אַ פייער זוכט זיי! דוּ גיב ומיר |דעם ריכטיקן דיאַגנאָז,
קורץ אוּן שאַרף, אוּן דריי מיר נישט קיין ספּאָדיק! אוּן דאָס אמתע
שטיקעלע נייעס געפינט מען טאַקע דאָ, בַּיי אונן, אן די כאָ-
ליעווע" ! וי זאַנט עמץ, ור' פעטער ? די זמאַניקוּזשיסטקע", חאַ?
איה ווייסט, ווער עס שרייבּט עםס?
109
= עס מוּז שוין זיין איינמאָ? אַ יאָט, אַ שרײיבּאָר!... אַ
פײיער זוכט אים!... י |
--- אוּן די מעשח מיט .רוזשקע די געלע"? הע, הע, הע! אַ
פעט שטיקעלע. 22
דער קונה בּאַצאָפט, באַפּט אַ אכאַכיעווע" אוּן פּאַרשװינדט.
| די בּאַװענונג אויף דער גאַס װאַקסט. די שפּאַציר-שעה דער"
נרייכט איר העכסטן פּוּנקט. דאָס צייטונגס-געװועלבּל ווערט אָנגע-
פילט מיט פּאַרשידענע קוּנדן. אוּן אָט שטייען שוין בּיים טיש אַ
ריי פּערזאָנען. מען פאָדערט : ווער --- אַ אנעכטיקן טאָג", װוער --
אַ ,ספּאָדיק", ווער -- א תנאַש דזװואָנעק", ער --- אַן פעגבּער",
ווער -- אַ חכאליעווע". דער צייטונגס-פאַרקויפער וואַרפט זיך אין
אע זייטן, וי אין אַן עפּילעפּטישע קרענק, צוּ דעם, צוּ יענעם, אוּן
רערט אָן אויפהער, שנע?, געדיכט. די צוּננ גייט, װוי אויף רעדלעך :
--- אספּאָדיק" ? זייער נוּט, די בּעסטע צייטונג... נישט קיין
פּאַרטיייקרעמעלע... איר לייענט אויך דעם ראָמאַן פוּן די דריי
שטערנדלעך ?4 איך אויך... װוי געפעלט אייך? מאַקס איז דאָך
אַ פּשוּטער פרויעןזהענדלער. הע! דאָס האָט ער פאַהפירם רעגי"
נען. ווא, װוא!... איך אויך, אַדיע... גייט געזונטערהייט:+.
אי חבר! כ'האַכּע די ערע!... איך מיט אייך לייענען נוּר רעם
.ענבּער". איך בּין |א פּראַלעטאַריאַט. איר האַלט נישט פוּן פּאַרטיי
קרעמלעך אוּן שונרזראָמאַנען ? --- איך אויך. ווי? אוּן אייך, מע"
טער, ואס געבן ? אַ .באָליעווע" ? עהע! איר ווילט אודאי וויסן,
זואָס הערט זיך מיט דעם ווייבּעלע. .ניין ? איר װוילט גאָר א זנעב-
טיקן טאָג" ?פּשעפּראַשאַם ! שאַלאָם! איר זענט א מענש מיט אַ
| שטאַנחפּוּנקט אוּן אַ דיאַגנאָז. --- איך אויך... איך בּין דער גרעס"
טער סימפּאַטיקער פוּן ציוניזם. װאָס, ואיר פיידט נישט די לאבּוזעס
פוּן .ענבער" ? מיין טענה... פֿהתחאות ! איין מינוטקעלע, יכ"
געהמאַן. איר בּאַקוּמט אייער יכאָליעווע". וי אַנג דעכנען זיי, אַלע
צייטוּנגען, בּיז זיי וועלן אָבּטאָקן אַזאַ שטיקל נייעס! לייענט, אויף
טשיקאַוועס, אָט דאָס שטיקעלע. ,דאָס וייבּעלע פוּן האַנסינג" אוּן
אט וועט מען אים פיצקען". הע, הע, הע!... אי אַ! קֹאמוּ יא .
ווידזע ? מאַיע אושאַנאָװאַניע ! .נאַש דזװאַנעק" ? האַלאָ! ראבושע,
110
זז'טעי כווילי.., טוּ פּאַן מאַ קוּלטור, אי ציװױיליזאַציע, אי דיאַגנאָז.
ניע פּראַװדאַ? דאָװידזעניאַ!... װאָס? אַ ,ספּאָדעק" ? בּלויז דעם
דאָמאַן איבערלייענען ? 80 גראָשן, איז היינט אַ קאַפֿיטל, רי פינ-
גער צוּ לעקן!... װי געפעלט אייך? רעגינע לאָזט זיך נאָך אַלץ
נישט שענרן... מאַקס שמייסט זי, אוּן זי לאָזט זיך נישט... איך
אויך... שאלאָם! זאשטשיט! מֹאִיע אוּשאַנאָװאַניע!...
זיין פּנים איז געווען רויט; דער פּליך -- נאַס פוּן שווייסי
דער האַלז האָט שוין געטריקנט, אוּן איך האָבּ געטראַכט:
צייטונגס-פארקויפעריי איז אויך נישט קיין לייכטע פּרנסה.
11
ואוו
אַ מיטל קעגן אַלע קרענק
(ס ק ע ט ש)
אַפּטײקער פּינולקע-מאַכ ער - אַ
פיערקאַנטיס מענשל, א שיינענר-ליכטיק פּנימל פוּן
א פּאַנאָפּטיקום, א קליין בּלאָנד-בּערד?, זי א ווייהל
פוּן אַ הערינג. כיטרע אויגעלעך, רויטע פערקאַטערטע
נאָז, װוי אַ פּאָמידאָר, טראָנט אַ ווייס כאַלאַט?, אויפן
קאָפּ אַ רוּנדער פּליך, אַרומגעזוימט מיט נעקרייזלטע
הערלעך.
רענינאַ -- זיין ווייבּ --- העלפט אים אין דער
אַרבּעט. :
ראָקטאָר קאַנעגיסער -- אַ פּליכעװאַ-
טער, בּייכלדיקער, סמיט צויי האַלבּע בעהדלעך.
טראָגט אַ פוטער מיט אַ קליינעם רענצל.
אַדװאָקאַט פיסקמלאכהטאַן| -- א
רירעוודיקער פּאַרשױן. א לענגלעך פּנים מיט אַ שמאָ-
| לער טרוקענער נאָז אָן נאָזזלעכער. א קמץ-בעררל. אין
קורצן מאַנטל, פוּן אוּנטערן מאַנט? זעט זיך אַ פראַק.
אין האַנט אַ טעקע. אויפן קאָפּ אַ הויכע שעװעלורע.
ר עד אס ט אָר טינטעלטינטלער -- אַ
לאַנגער, א דאָרער, לאַנגע פיס ומיט אַ טשופּרינע אויפן
קאָפּ. פּענסנעדגלעזער אויף א לאַנגער נאָז. אַן אָפּגעד
טראָגענער הבערבּער"-מאַנטל, פולע קעשענעם מיט צווּה
112
טונגען, אונטער דער פּאַכוע צייטוּנגע! אוּן אין האַנט
צייטוּנגען. רירעוודיק. כאַפּט זיך אַלע וויילע פאַר די
בּרילן, אינגאַנצן אָן האָר,
אין אַפּטײק-קראָם דער אפּטײיקער שטייט בּיים
קאַנטא רדטיש אוּן צוניסט עפּעס אין פלעשעלעך, מישט,
שטויסט, זייט, קאָרקעװװועט, קלעפּט עטיקעטן, וויקלט,
פּאַקט. רעגינאַ דינט אים צוּ דער האַנט. אויפן וואַנט.
אַ פּלאַקאַט: .קוקעריקאָן",
אַפּטײקער: נה אוּן איצט, רענינאַ, דערלאַנג מיר אַבּיסֿ
װאַקווארע-פּאָמפּע", - די =
ר עג ינ א: װאָס חייסט ראָס ?
אַ פּט ייקער: ס'הייסט, פּשׁוּט װואסער פוּן װאָראָטשאָנג,
רעג ינ אַ: גוט.
אפ טייק ער: און איצם אקיבּעביקום לאַקריציס",
רעגינאַ: װאָס הייסט דאָס ? |
- = אַשּטייקער: ווייסט נאָך אַלֵץ נישט? אַזױי לאַנג װוי דוּ אַרײ
בּעטסט אין פאַרמאַקאַָלאַניע? אַבּיס? זאַלץ הייסט עס. אוּן איצט
צוויי גראַם , קאַ?ֿכטשעמעריפּעריקוּם", :
ר עג ינ אַ:; װאָס אין עס ?
אַפּטײקער: אַבּיסל קאַלך... נוּ, אויסגעצייכנט. איך מיין,
אַז מיט מיין נייער ערפינדונג ,קוקעריקאָן" וועלן מיר אייננעמען
אַ װעלט... מען דאַרף נור בּעטן גאָט אויף, אַ שלעכט װועטער.
מענטשן זאָלן זיך פאַרקילן אוּן עס זאָל װוערן א גריפּע-עפּידעמיע אוּן
אינפלוענציע, אַ כאָלערע...
רעגינאַ: געליבט צוּ גאָט, אַ הינטיש װעטער! אַלע זענען
פאַרקאַטערט, ואוּ אַ נאָז -- דאָרט אַ קאַטאר; דאָס וועטער זאָל
ור אַזױ אֶנהאַלטן... ' |
אַפּטײקער: װוער דאַרף דען קאַטאַר! אַבּי עס זאָל נור
זיין קרענק. מיין מיט? איז גוּט צוּ אַלע קרענק און חוֹלֹאתן...
(ניסט), דערוויי? האָבּ איך נאָר אַלֵיין דעם בּעסטן קאַטאַר. שוין צװויי
טעג, אַז ער מאטערט מיך, פפוי, צוּם טייזול! -- אָפּטשי!...
העגינאש: אַ מצוה אויף דיר. האָסטו נישט געזאָלט שמעקן
113
פון דאָזיקן מיטל דיינעם ; אַ געזוּנטער קאָן דערפוּן קריגן אַ קאַטאַר.
אַ פּטײיקער: אַ פּאַסקודנער קאַטאַר! גיב אַ נאָן-טיב?,
(רעגינא: ואו זאָל איך דיר נעמען נאַזיטיכלעך? אַלע צױ
מערן זענען דאָך פוּ? מיט דיינע נאַסע נאָזדטיכלעך...
אַ פּט ייקער: גיב מיר אַ האַנט-טוך, אַ ליילעך; גִיבּ מיך,
װואָס דוּ ווילסט, --- אַפּטשי,.,
(עס לויפט אַריין אַ פּערסאַפּעטער דאָקטאָר מיט א רענצ?),
(ראַָקסטאָר: אַפּיטשי!... גוּטץמאָהגן. א שיינע געשיכטע:
גיי הייל יענעם, אוּן אַליין גיסט דיר פוּן דער נאָז, וי פוּן אַ רינע.
אַפּטשי.,. דער פּאציענט קאָן צוּ דיר האָבּן דעם אמתן צוטהי, אַז
ער זעט, וי דוּ אַליין קאָנסט אַפילוּ דיין איינגענעם קאַטאַר נישט
אויסהיילן, אפשר האָט איר, פּאַניע אַפּטײיקער, פאָרט עפּעט אַ מיטל
צוּם קאַטאַר ?
אַ פּט ייק ער: עך, פּאַניע דאָקטאָזשע! מיר ווייסן דאָך, אַז
עס איז קיין דופק נישטאָ. אַז אי איך, דער אַפּטײיקער, אוּן אי איר,
דער דאָקטאָר, קאָנען דעם קראַנקען נוּר העעפן קרעכצן...
ד אָקטאָר (בּאַמערקט אויף דער װאַנט דעם פּלאַקאַט מיט
זדער אויפשריפט ,קוקעריקאָן") : ,קוּקעריקאָן" ! װאָס איז דאָם ?
אַ פּט יק ער: דאָס אין מיינס אַן ערפינדונג טאַקע געגן נאָזי
קאַטאַר,. העזהע-הע...
דאָקטאָר: העלפט עס טאַקע?
אַפּטײקער: ווייס איך? בעזבע ! איר ווייסט דאָך, װוי מען
זאָגט אַ ווערט?ל: אָן אַ מיט? נעדויערט אַ קאַטאַר דריי וואָכן, אוּן
מיט א מיטל געדויערט ער 21 טענג... מיר װועט עס אפשר יא
העלפן... אוּן אויבּ איר וויכט, פּאַניע דאָקטאָזשע .. קאָן עס אייך
אויך העלפן...
ד אַ קט אָר: כחומח נאַפּשיקלאַד ?
אַפּטײקער: פּשוּט, אויב איר װאָלט נוּר געװאָלט, קאָנען
מיר בּיידע געהאָלפן ווערן... װי זאָנט מען בּיי אגנז אַ ווערטל:
;לעבן אוּן שטערבען לאַסען".,.. זאָל אונז אַזױ גאָט צושיקן בּיירע
די גוטע פרענק, װווי מיר קאָנען געהאלפן װוערן.
דאָקט אָר; אַהאַ... איז װאָס בּאַדאַרףה איך טון }
114
אַ פּט יי קער: איר בּאַדאַרפט טוּן דאָס, װאָס איך טוּ פאַר
אייך. איך רעקאַָמענדיר אייך פּאַציענטען, בּאַדאַהפט איר אייערע
פּאַציענטן רעקאמענרירן מיין מיטל,
דאָקטאָר: אַהאַ! -- נוּ, אוּן... כמה? (ווייזט, װי מען
ציילט געלט).
אַ פּט יי קער: וויפי? ווילט איר? א הונדערטער איז גענונ?
דאַקטאָר: אַבּיס? ווייניגלעך. נוּ, מילא... משעועט שוין..-
װוייזשע וחייסט ראָס מיטל4. =
זאַפּטײקער: אקוקע-רי-קאָן", |
ד אָ ק ט אָר: איז װאָס בּאַדאַרף איך טוּן?
אַ פּט ייק ער: קודם-כ? באַדאַרפט איר מיר אַנשרייבּן א באַ-
שטעטיקונגס-בריוו, אַז איר אָנערקענט מיין ומיטל, אָט נאָט אייך אַ
טונט-אוּןדפעדער אוּן גייט אַהין צוּ יענעם טישל אוּן שרייבּט מיר
אָן דעמדאָזיקן דאָקוּמענט, -ו
דאָקטאָר: איז װאָס זאָל איך שרייבן ?
אַפּטײקער: איך דאַרף אֵייך לערנען, װאָס צוּ שרייבּן?
שרייבּט: אאיך, דאָקטאָר קאַנעניסער, האָבּ צוואנציג יאָר געפּרװוט
דעם מיט? ,קאטאָהאַטיקאָן", װואָס איז נאָר-װואָס ערפונדן געװאָרן
דורך דעם מאַניסטער-פאַהמאַציע פּינוּלקע-מאַכער אוּן דערנרייכט די
גלענצנדסטע רעזוּלטאַטן אויף דעם געבּיט פוּן אַלע קרענק, װוי, למשל,
פקלעראָז, היפּנאָז, דיאַגנאָז, אַפּלאָז, סאַכאַרמיני מאָראָז,,.,. און
שרייבט-אוּנטער אייער נאָמען, ווען איר װועט מיר פאַרטיגנזמאכן
דעם דאָקומענט, בּאַקומט אים דעם שיינעם האָנאָראָוון האָנאָראַר..,
צאָר גערענסט --- קיינער זאָל נישט וויסן, אַז איר קריגט פון מיף
פּראָצענטער מיט געצאָלט,.. שאַ...
ד אַ קט אָר: נוּ, געווים. חס וחלילה!.., אַפּטשי!
אַפּטײקער: צו געזונט! -- אַפּטשי!.,, .
דאָקטאָר: צוּ לעבּן! אַפּטשי! -
אַפּטײקער: צוּ לאַנגע יאָר. אוּן זאָל זיין מיט מ5,
(דער דאָקטאָר נייט אַװעק צוּ אַ זייטיקן טישל
און זעצט זיך שרייבּן. עס לויפט אַריין דער אַדװאָקאָט),
אַדװאַקטט: צו אַלדי שװאַרץדיאָר, גוטזמאָרגן ! איך דאַרף
115
לויפן איבער די געריכטן, פּראָצעסן, דעפּאַהטאַמענטן, אוּן דאָ האָסטפֿ
אין מיטן-דרינען הינער-אויגן ! ניי, זיי אַן אַהוואָקאַט, ה האַלט אַ דערע:
מיט הינער-אויגן ! מאַך אַן אײינדרוּק אויף די ריכטער אוּן די געד
שוואוירענע אוּן אויפן פּראַקוראָר,, מיט הינעראויגן -- טפו}!..
אפשר האָט איר עפּעס אַ שטיקל מיט? געגן הינעראויגן, פּאַניע
פּיגולקעמאַכער? אַ פּראַשעק, אַ ישמירעכץ? דער רוח ווייסט, װואָס!...
אַ פּטײקער; פאַראַן, פּאַניע מעצענאַזשע פּיסקמקאכהמאַן.
געוויס איז פאַראַן, איר זעט אָט דאָס ? ,קוקעריקאָן", אַ וואוּנדער-
צּשרער מיט?. אין ומשך פוּן דריי װואָכן זאָלט איר געבּן פוּן רעמדאָ-
זיק! וואַסער איין שמעק, העכסטנס צוויי שמעק --- אוּן אין איין מעת-
לעת האָט איה פוּן אייערע והינער-אויגן קיין זכר נישט. אָט האָם
איינער בּיי מיר יענע וואָך געקויפט אַ פלעשל ,קוּקעריקאָן", האָט
ער מיט איין טראָפּן גענצלעך אויסגעהיילט זיין שלעפּע קישקע, אוּן
יעצט האָט ער בּאַשטעלט גאַנצע 0 פלעשלעך. װוי מיינט אירע
הערר דאָקטאָר ? | |
אַדװואָקאט: װאָס פאַר אַ שלעפּע קישקע? איך רער ופון
הינער-אויגן, |
דאָ ק טאָר (רייסט זיך אִפּ פוּן זיין שרייבּן, קוּמט צוּ) : װואָס4.
הינער-אויגן ? נו, דאָס איז דאָך קלאָר, צוּ וואָס איז אַזױינס הינער-.
אוינן ? דער מאָגן לינט בּיי אייך אַ בּיס? צוּ-טיף, די לעבּער צוּדקרוּם,
אוּן די מילץ צוּ-הויך. מילא, זוירקט עס אויף די הריזן אוּן עס רוּפם.
שרויס הינער-אויגן. נעמט איר אָבּער פוּן דעם װאַסער...
אַפּטײקער: איין שמעק, אוּן שוין, אויס קאַטאַר! װאָס.
דאַרפט איר מער? נעכטן איז בּיי מיר געווען אַ פּאַציענט מיט אַזאַ
בּויך אוּן מיט אַזאַ גוז, האָט ער געגעבּן איין שמעק --- אוּן דער בּויך
איז אַזױי אַראָפּנעפאַלן, אַז מען האָט אים בּאַדאַרפט אויפהויבּן.
אדװאָקאט: װאָס פאַר אַ בּויך, ווען בּויך ? איך רעה פו}
הינער-אויגן.
אַפּטײקער: פּשעפּראַשאַם, איך מיין | הינער-אויגן. אַוודאי
הינער-אויגן, אהטשיסקעס.
אַדװואָ ק אט : אוּן איך גלויבּ נישט אין אייערע מיטלען, עס
װועט נישט העלפן! /
116
אַפּט יק עער: און אַז נישט העלפן, איז װאָס ? אָבּער קאַליע-
שאַכן װעט עס נישט. /
אַ דוװואָקאַ ט: מיטל-שמיטל... אייערע אַלֶע מיטלען זענען
א בּלאָף! ס'איז אַ שווינד?, אַ שאַנטאַזש!... איר בּאַשװינדלט די
גאַאיוע געזעלשאַפט ! מ'דאַרף אייך אַלעמען איבּערגעבן צוּם פּראָ-
קוּראָר, אין סיבּיר דאַרף מען אייך פאַרשיקן !
דאָ ק ט אָר: װאָס רעדט איר } דערדאָזיקער פּרעפּאַראַט (בּוינט
זיך אָן צוּם אַפּטייקער, אוּנטערשטעלנדיק דאָס אויער)... וי הייסט
עס ? (דער אַפּטײיקער ענטפערט: ,קוּקעריקאָן")... ע... ע.::---
וקעריקאָן" איז פּרעפּאַרירט גאָר אויף אַנדערע פּרינציפּן ; װאָרוּם
קויט די לעצטע מעדיצינישע אויספאָרשונגען, װאָס זענען געמאַכט
געװאָרן פאַר די לעצטע צוויי טעג, איז איצט קלאָר, אַז דער פּרינציםּ
פוּן אַ הינער-אויג איז די דיאַפהאַגמעס פוּן דער קאַטאַרפּלאַזמע ; אוּן
אַזױי װווי די מילץ ליגט בּיי אייך אַ בּיס? קרוּם, די לעבער צוּ-הויך,
דער מאָגן צוּ סיף, איז אָט מיט דעם פּרעפּאַראַט... װאָס... ע--ע..;
אאַדאַפּ'טשין...
אדװאַקאַט: אָט זע איך דאָך, אַז איר האָט א װאַזשנעם
קאַטאַר! אוּן איר קאָנט פוּן אים אַליין נישט פּטור ווערן, טאָ װאָס
האַקט איך אַ טשייניק! ? איר זענט אַ שווינדלער, צוּם פּראָקוּראָר !
אויף קאַטאָרגע דאַהף מען אייך פאַרשיקן ! טויט-שטראָף דארף מען
אַייך געבּן!... הענגען ! שיסן דאַרף מען אייך!
אַפּטײקער: ווייס איך, עט... מע. .. (שטופּט אַװעק רעם
דאַקטאָר, וועלכער גייט צוריק אין ווינקל שרייבּן). פּאַניע מעצענאַר
'שע, קוּרץ אוּן בּינדיג. װאָס טויג אייך טויט-שטראָף, הענגען, שיסן...
אַדמער הערט זיך איין : איר ווילט, אַז דאָס מיט? זאָל אייך העלפן
וועט עס אייך זיכער העלפן, אויבּ נישט צוּ הינער-אויגן, איז צוּ
דער קעשענע... אויף די הינער-אויגן קאָנט איר אייך אָנטוּן אַ
פּאַר ברילן .. מיר װעלן שמוּעסן געשעפט. איך דאַרף דאָך אייך
נישט אַריינלעגן קיין מיננער ! און מויל.... איר זענט דאָך עפּעס
אי פּראַווניק ! י
א 7 וו אְ ק אַ ט; איך פאַרשטיי נישט 5 5 6
117
אַפּטיי קער: װאָס פאַרשטייט איר דאָ נישט? איר שרייבּם
מיר נוּר אָן אַ בּריוועלע, אוּן איר וועט צוּ דעם עסק נישט דערלענן. .4
אדװאָ קאָט: װאָס פאַר א בריוועלע4
אַ פּטײיקער: אַ דאנק-בריוועלע; אַז איר האָט געהאָט הינער"
אויגן, און מיין פּרעפּאַראַט האָט אייך געהאָלפן.
אַדװאָקאַט: אַהאַ... נוּ, אוּן וויפיל?
אַפּטײקער: אַ פופציקער אין גענוג?
אַדרװאַקאַט: אַבּיס? ווייניגלעך... נוּ, מיטא... ,
אַ פּט יק ע ר: טאָ נאָט אייך אַ פעדער מיט פּאַפּיר אוּן שרייבט.
(זעצט אים אַועק בּיי אַ זייטיקן טישט.
אַדװאָ קאַט: איז װאָס זאָל איך שרייבּן?
אפּטייק ער: שרייבּט, אַז איך, געשוואוירענער אַדװאָקאַט
פּיסקמלאכהמאַן, האָבּ יאָרן לאַנג געליטן פוּן מיינע כראָנישע הי-
נער-אויגן אוּן ופוּן בּראָנכיט-גרוטשאָלן, שווערע קרענק ,אָרטשיסקעם,
הארץ-קוועטשעניש, בויךזחרייעניש, שלעפּע-קישקע, קלעפּטאַמאַניע:
פּערפּעטום מאָבּילי א. ד. גל,, פוּן װאָס איך בּין אַריינגעפאַלן אין
אַ שטאַרקן פעסימיזם ; נאָר זינט איך האָבּ אָנגעהױבּן צו בּאַנוּצן
דאָס גלענצנדע פּאַטענטירטע מיט? פוּן בּאַרימטן מאַניסטרפאַר-
מאַציע פּיגוּלקין, װואָס איז אָנערקענט געװאָרן דוּרך דער וואַרישע-
ווער קאַנסעחװאַטאָריע אוּן פּאַטענטירט געװאָרן דוּרוך דעם דע"
פּאַרטאַמענט פוּן צאָל-אַמט, זענען די הינער-אויגן פוּן די פיס אָב
גענוּמען ומיט די הענד... אוּן איך האָבּ צוּריק בּאַקױמען מיין לעבּנס-
הוּמאָר אוּן מיין גלייכגעוויכט אין די פיס... נאָר געדענקט -- דאָס
בּלייבט אַ סעקרעט. קיינער טאָר דערפוּן נישט װויסן. אוּן איבּער-
הױיפּט יענער (ווייזט אוקפן דאָקטאָר) טאָר נישט וויס, אַז איר
קריגט בּאַצאָלט,
אַדװאָקאַט: נוּ געוויס. פאַר וועמען האַלט איר מיך? איף
בּין דאָך עפּעס א פּראַווניק. |
| אַפּטײקער: נו איז גוּט. אַפּטשי! (טרעט אים אָן אויפן
הינער-אויג).. |
אַ דװאָקאַט: אי אִי! גייט שין אַװעק; איר האָט דאָף
מיר אָנגעטראָטן אויפן גרעסטן הינער-אויג. . . /
118
(עס פויפט אַריין דער רעדאַקטאָר טינטעל-טינטעלמאַן).
אַפּטײקער: אַ, טשעשטץ, פּאַנוּ רעדאַקטאָראָװי!
ר עדאַק טאָר: איך פאַרשטיי נישט! איז דאָ אַ מעדיצו"
| נישע וויסנשאַפט, צי איז נישטאָ קיין מעדיצינישע וויסנשאַפט 5
עפּעס זענען דאָך דאָ, צוּ אַלְדי שװאַרץ יאָר, אוּניווערזיטעטן מיט
קליניסם, מיט פריזירער, מיט כיראַמאַנטן, מיט קאַליגראַפן, מיט
אפּטײייקן, מיט קליזמעס, מיט באַנקעס, מיט שטראלן, מיט בּרוכײ
גאַרטלען, און קיין פּיצ? מיט? צוּ האָר/װאַקסן אין נישטאָ און
נישטאָ... עס איז שוין דער קאָפּ בּיי מיר גאָלע, זוי אַ קני, אַז איך
ווייס שוין נישט באַלד, בּיז ואַנען איינצוװואַשן זיך ; אַז איך ווייס
נישט, וואוּ עס ענדינט זיך דאָס פּנים אוּן וואוּ עס הויבּט-זיך-אָן דעף.
קאָפּ.,, אוּן דאָ בּין איך נאָך געװאָרן אַ חתן... אוּן מיין כסה וויל
נוּר, איך זאָל האָבּן לאָקאָנעס -- א שרייבּער, זאָנט זי, מוּז האָבּן
האָר. זי װוי?, זאָגט זי, נלעטן מיינע לאָקאָנעס. גיב איר לאַָקאָנעס,
אַן בּיי מיר איז אַ קאָפּ, װי אַ לבנח. שוין"-זשע איז נישטאָ קיין
מיטל צוּ האָר'װואַקסן ?4 נישט קיין סך, נאָר אַבּיסעלע האָר מעג דאָף
אַ מענש האָבּן.
אַ פּטײקער: סמאָלט אייך, פּאַניע רעדאַקטאָר, אַז מיר האָבּן
יאָ אַ מיטל צוּ האָר-װאַקסן. קוּמט אַהער, איר זעט דאָס? אט פון
דאָזיקן פלעשעלע נעמט איר אַ פַּאֶר טראָפּן און רייבּט-איין דעם
קאָפּ, אוּן --- נפִיוּט! אויס מיט די הינער-אויגן! געווען הינער"
אויגן, נישטאָ קיין הינער-אוינן! |
רעדאַקטאָר: װאָס פאַר אַ הינעראוינן. איך רעד ועגן
האָר, רער איך !
אַ פּטײקער: אָטיאָט-אָט! טאַקע וועגן די האָר! איר האָט
דען אַ בּעסער מיט? צוּ פאַרניכטן דאָס האָריקע געוויקס ? עס פֿאַר"
ניכטעט דאָך צוזאמען מיט די וואַרצלען. אָט איז פּיי מיר נעכטן
געווען אַ יידענע, האָט זי געהאָט אַזש אַ בערדל. האָט זי, אַדאַנק
דעמראָזיקן מיטל, געקרינן אַ גלאַטיק פּנים, וי א שפּיגל, קיין פּיצל
האָר, |
רעדא קטאָר: װאָס דערציילט איר מיר פאַר א מעשיות
119
מיט אַ יידענע! איך דארף יאָ האָר, איך האָב אַ פּליך, האָב איך,
אַ באָרוועסן קאָפּ. |
!= אַפּטײקער: אָטאָט-אָט! דערדאָזיקער פּרעפּאראַט װעט
אייך מאַכן, אַז עס זאָל װאַקסן האָר. וואָרוּם אַזאַ דערפינדונג איז
עכ: בּיי אַ פאַרואַקסענעם מאַכט עס אויסקריכן די האָר, אוּן בּיי
אַ פּליכעװואַטן מאַכט עס װואַקסן די האָר... אָט, איר זעט בּיי מיר;
דער גאַנצער קאָפּ איז בּיי סיר געווען איין גהויסער פּליך, האָבּ
איך אט דאָ מיט מיין פּרעפּאַראַט אָנגעשמירט, איז בּיי סיר רי
גרויע חאָר געװאָרן שווארץ, אַזאַ פּרעפּאַראַט איז עס: איר האָט
גרויע האָר, ווערן זיי בּיי אייך מאַמענטאַל שװאַרץ.
רעדאקטאָר: אָבער װאָס פּלוידערט איר -- שװואַרץ, גרוי,
אַז איך האָבּ נאָר קיין האָר נישט!
אַפּטײקער: זאָג איך דאָך, איר וועט שוין קריגן האָר,
איר וועט קריגן... שאַט, לָאָמִיר הערן, װאָס וועט זאָגן אוּנזער
בּאַרימטער אַהװאָקאַט פּיסקמלאכהמאַן אוּן אונזער גרויסער פּראָפע-
סאָר ד"ר קאַנעגיסער, בּיטע, פּאַנאָװיע! (זיי קוּמען צו).
ד אָקט אָר: װאָס, אַ פּליך? נוּ, דאָס איז דאָך קלאָר. דער
פרינציפ איז פּשוּט, די מילץ לינט בּיי אייך צוּדקרוּם, די לעבּער
צוּדטיף, דער פאָגן צו-חויך, ממילא װוירקט עס אויף דער דיאַ-
פּראַגמע פוּן די הריזן פוּן דער קאטערפּליאַזמע, אוּן וּפוּן דער קאטער-
פּליאַזמע אויף די האָר, איז אַ--אַפּטשי!... (טרעט-אָן דעם אַד-
װואָקאט אויפן הינער-אויג), |
א דװואַָ קאַט: אי, אִי, אי!... גאַנץ געוויס. דער קאָרפּוס
דעליקטי, װואָס רופט אַריין דעם פאַרס מאַזשאָר, וז ווירקן, אַז
די האָר זאָלן װאַקסן. | -י
אַפּטײקער: אַלץ הייסט װאַקסן! אין צויי טעג בּאַקוּמט
איר אַ טשוּפּרינע, לאַקאָנעס, אַ שמשון-הגפּור װעט איר ווערן,. איר
ווייסט דען, װאָס פאַר אַ מיט? דאָס איז? יענע װאָך האָט בּײ
אוּנז איינער געקויפט אָט דעם אקוקעריקאָן", איז בּײינאַכט
האָט ער, באַגיסנדיק דעם קאָפּ, אַבּיס? פאַרגאָסן אויף זיין העמר,
איז דאָס העמד אויף מאָרגן געװאָרן -- אַ פּעלץ! ווי װאָר איך
לעבּ, אַפּטשי!
120
אָד װ אָק אָט: װאָס דאַרפט איר מער, נעמט אַן אױיסנעקראַײ
זכענע בּאַרשט אוּן בּאַגיסט מיט אָט דעם וװואַסערל --- אוּן איר האָט
צוריק אַ נייע בּאַרשט מיט חזיר-האָר! / |
דאָקטאָר: אַפּטשי! דעריבער איז אָט דער פּרעפּאַראַט (צוּם
אָפּטײיקער: - װוי הייסט עס 4 דער אַפּטײקער ענטפערט אים אויפן
אויער: אקוקעריקאָן") ,קוּקעריקאָן"... אַפּטשי!.
אַפּטײקער: אמת גענאָסן!... װאָס אין באַשטעטיקט גע"
װואָרן דוּרך דער קאָמיסיע אַפּעלאַצינע און פּאַטענטירט פוּן דעפּאַר-
יטאַמענט.,. אַפּטשי! |
אַ ד װאָקאַט: פון פענדזשע סליעדטשי אוּן אֶקסילַיוִם אַקאַ-
;/דעמיקום יודאַאיקום.., אַפּטשי...
ר עדאַקטאָר: אָבֹּער װאָס האָט איר זיך צעניסט אוּן צע-
פירכעט ! עט, לאָזט געמאַך. די גאַנצע מעשה איז אַ שווינדל! איר
בּאַשווינדלט דאָס פאָלק!... מען דאַרף אַלעמען בּאַשרייבּן אויפן
בּלאַט, אַזױי בּאַשרייבן, אַז איר זאָלט פאַרזאָנן א צענטן -- נישט
צוּ באַשװינדלען די אָרימע מאַסן.. איר זענט אַ בּאַנדע מאַרעװי-
כערס ! שאַנטאַזשיסטן !
אַפּטײקער: אָבּער לאָזט געמאַך.. (שטופּט דעם דאָקטאָר
אוּן אַהװאָקאַט צוּ זייערע טישלעך). עך, פּאַניע טינטעל-טינטעלמאַן!
װאָס גייט אייך אָן: פאָלק, שמאָלק... אַמער, איר זענט דאָך עפּעס
אַ גנוטער בּרוּדער און אַ שרייבּער דערצו אוּן אַן אינטעליגענטער
ימענש! בּאַדאַרפט איר דאָך שטיצן די װיסנשאַפט.,. טאָ זענט נישט
קיין יאֶלְד אין קאַפּעלײש... איר ווילט אַ האַלבּ-טוץ פּולס-זייף ?..
ר עדאַקטאָר; זייף? ספ'נע.. ווער זאָגט זיך עס אִפּ מון
זייף?4...
אַ פּטײקער: אוו א הלאש קעלניש וואסער ווילט איר?
ור ע דאַ קטאָד; סהיכי-תיתי! וֶוער זאָגט זיך עס אֶפּ פוּן
קעלניש װאַסער ?
א פּטײקער: קבאַשפּריצט טינטעלמאַנען מיט קעלניש װאַ-
יסער) : איר הערט, װוי ס'שמעקט? טאָ זענט אַזױ גוּט, גוּטער בֹּרוּ-
דער, אוּן שרייכּט-אָן אַ קנאַקעדיגע נאָטיץ פאַר די צייטונגען װועגן =
מיין נייער דערפינדונג.
רעדאַקטאָר: נה נוה מילא.. װאָס טוט מען נישט פאַב
בער וויסנשאַפט... |
(אַפּטײקער: איז װאָס וועט איר שרייבּן?
ר עדאַקטאָר : איך וועל שוין וויסן, װאָס צוּ שרייבן ; איף
דאַרפט מיך נישט לערנען. איך בּין אַן אַלטער צייטגנגסזמענטש. איך
| וועל שרייבן... (דעקלאַמירט): אַז קיין איין וויסנשאַפּט האָט לעצטנס
גישט געמאַכט אַזעלכע פאָרשריט, װוי די מעדיצין, יעדן טאָג בּאַ=
ווייזט זי וואונדער. מען היילט שוין שװינדזוכט, קרעבס, ציין-
װוייטאָג, מערידן, גריפּע, שלעפּעדקישקע. דאָס אַלץ ווערט בּאַקעמפט,.
אוּן אַפילו אַזאַ שרעקלעכע בּייטש פוּן דער מענשהייט, וי אַ פּליך,.
איז שוין אויך בּאַקעמפט נעװאָרן אַדאַנק דעם נייעם פּאַטענטירטן מיטפ9י
פוּן באַוואוסטן אַפּטײיקער ראָקטאָר פּיגוּלקין, וואָס הייסט מיטן נאי
מען... װוי הייסט עס 4....
אַפּטײקער: .קוקעריקאָן"..
ר עדאַקטאָר: ,קוקעריקאָן". |
= אַפּטייקער: װאָס מען בּאַקוּמט אין אַלע אַפּטייקן אוּן איף
אַלע אַפּטעטשנע סקלאַדעס, שפּייז-געוועלבּער אוּן צייטוּנגס-פאַר-י
קויפער, | |
ר עדאַקטאָר : װאָס מען בּאַקױמט אין אַלע אַפּטײיקן אוּך
אין אַלע אַפּטעטשנע סקלאַרעס, שפּייזיגעװעלבּער אוּן צייטונגס-
פאַרקויפער, אוּן פוּן װואָס די האָר װאַקסן, וי אויף חויוון, אוּן
קריכן-אויס, וי בּיי אַן אלטע קליאטשע, אוּן װאָס מאַכט פוּן ווייסע"
האר --- שװאַרץ, פוּן שווארץ --- ווייס, געל, גרין, בּטוי...
אַפּטײקער: אָט אַזױ זענט איר אַ לייט!... אוּן איצטל
נעמט אַ טינט-אודפעדער אוּן שרייבּט מיר אָן די נאָטיץ... נאָרי
זעט, אַז קיינער זאָל דערמפון נישט געוואויר ווערן, אַז איר נעמט'
דערפאַר אַ מתנה, שא, שטיל.. |
רעדאַקטאָר: נשויס; פאַר וועמען האַלט איר מיך? איך'
בּין דאָך עפּעס אַ רעדאַקטאָר... .
== אַ פּטײקער: איז נוּט. גייט שרייבּטדאַן רי נאָטיץ. איך װעל
שוין דאָס בּאַזאָרגן אין די צייטונגען, (שטוּפּט אים אַװעק צו א
ײריטי טישל), |
122
(אַלע רריי זענען ופאַרטיפט בּיי די טישלעך אין זייער שרייבן,
דער אַפּטײיקער שטייט הינטערן קאַנטאָר-טיש אוּן רייבּט די הענט
פאַר פאַרגעניגן. די דריי פּאַרשױינען שטייען-אויף פוּן זייערע טישן
אוּן טראָגןזאוּנטער דעם אַפּטײיקער זייערע אָנגעשריבּענע שריפטן),
דאָקטאָר: בּיטע!
אַדלװאָקאַט: ביטע!
רעדאַקטאָר:; בּיטע!
אַפּטײקער: איך דאַנק אייך זײיער, מיינע הערן, פאר דעם
גהויסן אינטערעס, װאָס איך האָט אַהױסגעװיזן צוּ דער װיסנשאַפט
אוּן צוּ מיין אַנטדעקונג, איך האָף, אַזן איר האָט עס געטון אויס
קויטער איידעלע אוּן חוּמאַניטאַרע מאָטיוון. איך וויל אייך אפיל
נישט פאָרלעגן קיין מאַטעריעלן האָנאָראַר, אָט דעם אומווירדיגן
מעטאַל, װואָס מען רוּפט געלט, ווייל דאָס װאָלט אייך בּאליידיגט
בּיז אין די טיפענישן פוּן איער נשמה. נישט וואר?
אַלע: געויס, געוויס... חלילה, חלילה, מיר האָבּן עס נישט
געטון פאַר געלט.
אַפּטײקער: איך האָבּ געוואוסט. נאָר לַאָמיך האָבן דאָס.
גליק צוּ מאַכן אַ קליינע מחנה. לאָזט מיר אייך שענקען טאקע מיין
דאָזיקן פּרעפּאראַט, מיין רערפינדונג קוקעריקאָן", די פרוכט פון
מיין דערפינדונגס-גייסט, זאָל יעדער פון אייך האָבּן א פלעשל , קוקע-
ריקאָן", זאָל עס בַּיי אייך שטיין אויפן טיש, אוּן זאָל עס זיין אַ
רעקלאַמע פאַר דער מענשהייט צוּם גוּנסטן פאַר איר געזונט אוּן
זואוילשטאַנד. שהאמאַ סאנא אוּן קאַרפּאָרא סאנא".
(די דריי נעמעךצוּ די פלעשלעך, דאַנקען אוּן גייען ארויס
טרויעריק), | |
אַ פ ט יי ק ע ר (אויפנעלעבט, נעסמט זיך צו דער אַרבּעט מיט
קוּראַזש, ראפט דאָס ווייבּ): רעגינא! רעגינאַ! אַהער, צוּ דער אַרבּעט!
(רעגינא לויפט אַריין). נוּ, גיכער! קאלכעמערעפעריקום, אַקוואידע-
װאַדאַטשאַנגוס! לאַקריץ-קייבּעבּיקוּם!...
(פאָרהאַנג),
123
: :
י
יי
אַ זעלטענע בּיבּליאָטעק
איך האָב דאָך שוין געזען עפּעס בּיבּליאָטעקן אין מיין לעבּן,
איך האָבּ געזען דרי גרויסע בּיבּליאָטעק אין לעווען, די נאַציאָנאַל-
בּיבּליאָטעק אין פּאַריז, װואָס מ'זאָגט אויף איר, אַז אויבּ מ'זאָל
אויסלעגן די ביכער אין איין שוהה, װועט עס פאַרנעמען פוּן פּאַריז
בּיז מאַרסעל, איך האָבּ געזען די קעניגלעכע בּיבּליאָטעק אין בּערלין,
וואג בּלויז די איינע קאַטאַלאָגן בּילדן אַ בּאַזונדערע בּיבּליאָטעק;
די בּיבּליאָטעק בּיים בּריטישן מוּזעאוּם --- הכלל, איך האָבּ געזען
א סך בּיבליאָטעקן, נאָר אַזאַ בּיבּליאָטעק, װי אינם שטעטל הוּשע-
נאָווקע, והאָבּ איך נאָך איןדערגעץ נישט געזען.
איגמאָל, ווען איך בּין געווען אויף אַ פאָרלעזונג אין דער-
דאָזיקער הוּשענאָווקע, האָט מען מיך אַריינגעפירט אין דער אָרטי
גער פאַלקסבּיבּליאָטעק --- אוּן שוין בּיים ערשטן אַריבּערטרעטן די
שוועל בּין איך געבּליבּן שטיין פאַרחדושט אוּן געפּלעפט, װוי פאַר
דעם גרעסטן בּייזזוואונדער.
אַרגם די ווענט האָבּן זיך, זוי אין יעדער בּיבּליאָטעק, געצויגן
עטלעכע שטאָק לֿאַנגע רייען פּאַליצעס, נאָר אויף די פּאַליצעס איז
יין איין בּוך נישט געווען, אָבּער לחלוּטין נישט. זאָלט איר זאָגן--
אַ זכרפפוּן א בּוּך. גאָלע לעדיגע פּאַליצעס, וי אין אַ שניט-קראָם .
נאָך א באַנקראָט. פאַרשטױבּטע מיט שפּינװעבּס, ואוּ איינציגע
פליגן האָבּן זיך געצאַפּלט אינדעהמיט.
בּיי דער בּיבּליאָטעק איז אויך געווען אַ לעזעזאַל מיט אַ
גרויסן, לאַנגן טיש פאַר צייטוּנגען אוּן זשוּרנאַלן, נאָר אויך ראָ
אין קיין איין צייטונג אוּן קיין סימן פון אַ זשורנאַל אויפן טיש
124
נישט געווען. אַ לאַנגער, לעדיגער, מיט טינט-בּאַפלעקטער טיש און
ווייטער גאָרנישט,
(דיזעלבּע לעדיגקייט און װיסטע פּוסטקייט איז אויך געווען
אויף דרי ווענט, קיין איין בּילד, קיין איין פּאָרטרעט אוּן קיין איין
פאַטאָגראַפיע פוּן וועלכןדעס-איז שרייבּער אָדער דיכטער אָדער אפיל
פאַלקסיפירער, וי עס פירט זיך אין אַנדערע בּיבּליאָטעקן, איז נישט
געווען צוּ געפינען. נאַקעטע, באָרוועסע װענט!
איך האָבּ געקוועטשט מיט די פּלײיצעס,
בּיים טיש איז געשטאַנען אַ דאַרער אויסגעצויגענער יונגער-
מאַן מיט אַ פּאַר גהויסע בּרילן. ער האָט מיך בּאַמערקט אוּן גע-
ואָגט ;
-- איך זע, איר בּאַוואונדערט אונזער זעלטענע קולטור-אַנ-
שטאַלט, וז איך אייך דערציילן אוּן אויפקלערן די סבּות, פאַר-
װאָס אוּנזער בּיבּליאָטעק האָםט אַזאַ פּעסימיסטיש אויסזען, אָבּער
צודערשט לאָמיך זיך פאַר אייך פאָרשטעלן: זרחאו ציפּקין, קוּל-
טוּר-פריינט אוּן בּיבּליאָטעקאַר פוּן דער היגער בּיבליאָטעק,
-- זייער אָנגענעם. איך בּין טשעקאַװע צוּ הערן.
--- שוין לֿאַנג --- האָט ער אָנגעהױיבּן מיט א הויך לשון --
אַז אונזער שטעטל האָט זיך גענויטיגט אין א קוּלטור-פאַקטאָר אין
דער געשטאַלט פוּן אַ טאָלקס-בּיבּליאָטעק, דאָס האָבּן פאַרשטאַנען
אַלע אונזערע טוּער, פּאַרטײען אוּן אַנדערע שיכטן פוּן פאלק. װואָרוּם
אונזער שטעטל איז געזונקען אוּן טובלט זיך אין אַ פינסטערער
קאַניונקטור ; אוּן כדי אַריינצוּברענגען אַ שטראַל פוּן ליבטיגקייט אין
אונזער פינסטערער קאַניוּנקטוּר, האָבּן אַלע איינשטימיג בּאַשלאָסן.
צוּ עפענען אַ קולטור-פאַקטאָר, ד ד. ה. אַ פאַלקס-בּיבּליאָטעק, .
איז ער אוּנזער שטעט? קליין אוּן אוּנזערע פּאַרטײען זענען
קליין, און קיין איין פּאַרטײ איז נישט אין געגנשטאַנד אַליין צוּ
עפענען * אויף אירע אחריות אַן אייגן ליטעראַטור-צענטער,
נאָר אַזױי װוי אַלע זענען אין דער טעפסטער איבּערצייגונגם".
קראפט, אַז די עלעמענטן פוּן ליכטיגקייט אוּן קוּלטור זענען אַ נויט-
וועטריגקייט . אין אונזער פינסטערער קאָניוּנקטור, זענען אַלע אוּנ=.
זערע פּאַרטייען איינגעגאַנגען אויף אַ קאַמפּראָמיטאַציע און בֹאַ-
45
-
שלאָסן מיט נעמיינזאַמען אַנטאַגאַניזם צוּ גרינדן א בּיבּליאָטעק, מיט
אַן אויסװאַל פוּן כּיכער, צייטונגען אוּן פּעריאָדן, װאָס זאָל בּאַפרוײ
דיסן די פּסיכאָלאָגישע הצטרכות פוּן אונזער גייסטיקן אויסזען, -
| האָט מען צונויפגעזאַמלט געלט אוּן מען והאָט אויסגעשריבּן פוײ
כער, זשוּרנאַלן, צייטונגען אוּן פּעריאָדן פוּן אַלַע אונזערע וועלט"
אַנשויאונגען אוּן פּראָגראַמען,
אוּן פּאַרטרעטן מיט פאַטאָנראַפיעס האָבּן מיר צוּהאָנגען אויף
די ווענט. אַלערלײ פּאָרטרעטן אוּן בּילדער, יעדע פּאַרטײ מיט אירע
פירער אוּן אידעאָלאַניע, און עס איז נגעשאפן געװאָרן א גאָר שיינע
בּיבּליאָטעק, אַ רייבע בּיבּליאָטעק, מען קאָן זאָגן, פוּן אַלװעלטלעכן
מאַסשטאַבּ. און אַ שילד האָבּן מיר אָנגעשלאָנן אויף דער טיר:
,די בּיבּליאָטעק פוּן אליכטיגן שטראַל" אין הושענאָווקע? -- און
פאַרטיג. זאָל דאָס פאָלק גיין אוּן װוערן בּאַלעזן אוּן זיך אָננעמען
מיט קוּלטור אוּן אינטעליגענץ, אוּן זאָל די מענשהייט ווערן פֹּאַ-
ליטיש רייף. | |
אַ קורצע צייט איז געווען נאָר נישט שלעכט. אוּנזער שטאָט
איז געווען נגרויס אויף איך קולטור-פאַקטאָר און איר אליכטיגן
שטראַל", יי
נאָר פּלוצלינג האָבּן מיר אָנגעהויבּן צו בּאַמערקן, אַז די קוּל-
טור-אוצרות פוּן דער ביבליאָטעק הויבּדאָן צו פאַרשווינדן, זיי הויבּן-
אָן צזּ זינקען, זי אין וואַסער אַרין, די פּאָליצעס ווערן לויזער אוּן
שיטערער, פוּן די טישן ווערן נעלם צייטונגען אוּן זשוּרנאַלן און
ווערן ערגעץ איינגעזונקען. מיט איין װואָרט, עס ווערט אַ רעזיגנאַ-
ציע פון אוּנזער גאַנצער בּיבּליאָטעק, אוּן דער ,ליכטיגער שטראַל"
ווערט אוױיסגעלאָשן.
מיר האָבּן געפּרוװוט אָנקלעפּן אַ װואָרנוּנג אויף די ווענט, אַז
מיר בּעטן די חשובע חברים-גנבים, װאָס האָכּן צוּפעליג אַװעקגע-
גנבעט די בּיכער אוּן די זשורנאלן, זיי זאָלן עס צוריק בּרענגען.
מיר האָבּן געפּרוווט אויף יעדן בּיכ? אוּן אױיסגאַבּע אַװעקלעגן אַ
שטעמפּל: אדאָס דאָזיגע בּוּך איז נעגנבעט אין בּיבּליאָטעק דעה
;ליכטיגער שטראַל", נאָר עס האָט נישט געהאַלפן. די בּיכער אוּן
די זשגרנאַלן און הי צייטונגען האָבּן געהאַלטן אין איין פאַרשװוינדן,
126
ופונקט וי געשפּענסטער װאָלטן דאָ געאַרבּעט. דאָס, װאָס אייעף
;אויג זעט, איז געװאָרן פוּן אוּנזער בּיבּליאָטעק.
-- וואָס-זשע איז פאָרט אַזױינס נעשען?
--- װואָס איז דאָס פאָרט אַזװוינס געווען, װוילט איר װויסן9
"עס איז געשען פּראָסט-פּשוט אַזאַ געשעעניש:
אונזערע פּאַרטײען, הגם זיי זענען סאַָלידאַריש אוּן קאָסמאַי
פּאָליטיש אין גרינדן דעם קולטוּרזפאַקטאָר, ד. ה, אונזער בּיבליאי
-טעק, האָבּן זיי דאָך אויף דער ארענע פוּן דעם באָדן פון אוּנזער
בּיבּליאָטעק געפירט זייער אומאויפהערלעכן קלאַסןדקאַמף אוּן פּאַר-
זטוידשטרייטיגקייטן, נעמלעך, יעדע פּאַרטײ האָט נישט געקאַנט פאַרי
טראָגן די אָנוועזנחהייט פוּן די בּיכער אוּן זשורנאַלן ופוּן איר געגנער,
;אוּן אַזױ האָט יעדע פּאַרטײ בּשתיקה גענוּמען אויסרוימען די ליטעײ
דאַטוּר פוּן דער אַנדערער פּאַרטײ,
--- הדהיינו ?
| = ההיינוּ, דער חבּונה" האָט נישט געקאַנט פאַרטראָגן דרי
יבּיכער פוּן די ציוניסטן, --- האָנבּן די ציוניסטן נישט געקאַנט פֿאַר"
יטראָגן די בּיכער פון אבּונד"; דער פבּונד" האָט, למשל, אַװעקי
;געלקחנט די בּיכער פוּן הערצל, ליליענבּלוּם, אחדההעם, װאָס פאַרי
יפינסטערן דאָס בּאַוואוסטזיין פוּן די אַרבּײיטער-מאַסן, --- זע;ען גע-
קוּמען די ציוניסטן אוּן האָבּן בּשתיקה אַוועקנעגנבעט די בּונריסטישע
-בּיכער מיט דער גאַנצער סאַציאַליסטישער אַגיטאַציאַנס-ל-שעראַטוּד
יפון מאַרקס, לאַסאַל, בּאַקוּנין, אָסיפּ דימאָוו, קאַזשדאַן, א. ליטװאַק,
יקויטסקי, וואָס {פאַרלייקענען די נאַציאָנאַלע געפיהלן. זענען געקוּמען
זדי יידישיסטן אוּן האָבּן אַװועקנעגנבעט די העבּרעאישע ביכער, זענען
וגעקוּמען די העברעאיסטן אוּן אַװועקגעגנבעט די יידישיסטישע בי
כער. זענען געקוּמען די אָרטאָדאָקסן מיט דער פאאגוחה" אין דער
"שפּיץ אוּן האָבּן אַװעקנעננבעט זייערע ביידנס בּיכער, צוּלעגט אַ
פייער אוּן פאַרבּרענט זיי אויף אַ שייטערזהויפן פוּן דער אינקווו-
זיציאָן, אַזואַרוּם זענען מיר געבליבן אָן איין בּוּך, בּלויז מיט לעז
דינע פּאָליצעס.
דאָסזעלבּע אין מיט די צייטונגען: האָט אַ ציוניסט אַװעקגע-
ישלעפּט פוּן טיש הו ,פאָלקס-צייטונג", אין געקומען אַ בּונדיסט אוּן
127
צוּגעלקחנט פוּן טיש די ,ציוניסטישע בּלעטער"; זענען זיי בּיירע
געקומען אוּן אַװעקגעשלעפּט דאָס ,יודישע טאַגעבּלאַט", זענען גע-
קוּמען די ,פּעצעקעס" אוּן צוּגעשלעפּט דעם אָרגאַן פוּן אַרבּעטער-
יוגנט ,פרייהייט", זענען געקוּמען די מיטגלידער פוּן אַרבּעטער-יגגנט
און אָפּגערוימט דעם אָרגאַן -פוּן די צעירי-צין אדער נייער וועג".
זענען געקוּמען די חברים פוּן ?יוגנט-בּונד" אוּן בּאַזייטיגט ,די
יירישע שטימע" --- דעם אָרנאַן פוּן די ,פּועלי אַגוּדתדישראל". זענען
געקוּמען די רעװויזיאָניסטן אוּן אַװעקגעשלעפּט דעם בּוּנדיסטישן
פוועקער", זענען געקוּמען די קאָמוּניסטן אוּן אַװעקגענוּמען אַלע
זשורנאַלן מיט אַלֶע צייטונגען -- אוּן אַ סוף, אַן עק! אַזױדאַרום
האָבּן מיר געהאָט דעם אמתן. חד-גדיא. ומען האָט אַזױ לאַנג גע-
שלעפּט איינער בּיים אַנדערן זיין אָרגאַן, בּיז מיר אַלע זענען גע-
בּליבּן גאָר אָן אָרגאַנען. |
דאָסזעלבּע אויך מיט די ווענט:
אויך דאַ האָט זיך אָפּנעשפּילט די הינטער-קוּליסן-רעמאַגאָגיע+
גנבעט אַראָפּ דער יידישיסט ביאליקס פּאָרטרעט, קוּמט אַ העבּרע"
איסט אוּן גנבעט אַראָפּ פּרצן מיט אַשן, קומט אַ דריטער אוּג
שלעפּט אַראָפּ זיי בּיידן אוּן הענגט אויף מעדעמען מיט מאַרקסן;
קוּמט אַ פּועל-ציון אוּן גנבעט אַראָפּ אַלע פּאָרטרעטן אוּן הענגט-
אויף זרוּבּבלן מיט לעוון, קומט אַן אַלגעמײינער ציוניסט אוּן שלעפּט
אַראָפּ זרוּבּבלן אוּן הענגט-אויף בּאַלְפוּרן מיט חיים ווייצמאַן, קוּמם
אַן עת-לבנותניק אוּן הענגט-אויף פואי מאַרשאַל; קוּמט אַן עלזהמש-
מרניק אוּן רייסט אַראָפּ כואי מאַרשאַל אוּן הענגט אויף פּאָדלי-
שעווסק ין; קוּמט אַ רעװיזיאַניסט און רייסט אַראָפּ בּאַלפוּרן מיט
חיים װוייצמאַנען אוּן הענגט-אויף זשאַבּאָטינסקין מיט טרוּמפּעלדאָרן;
קאמט א קאָמוּניסט, רייסט זיי אַלעמען אַראָפּ אוּן הענגט-אויף ליט-
װאַקאָווס שװעסטער; קוּמט אַ פאָלקיסט אוּן רייסט אַראָפּ ליטוואַד
קאָווס שוועסטער אוּן הענגט אויף בּיבּערן מיט ווערימקרויטן.
אָט אַזױ האָט מען געהאַלטן אין איין רייסן פּאַרטרעטן, ביל
אויך די ווענט זענען געבּליבּן חרוּב אוּן װויסט
אוּן איצט האָבּן מיר דאָס, װואָס איר זעט -- אַן שלאַכט -םעלד.
אפילו קיין סימן נישט געלאָון.
128
אַן אויסטערלישע בּיבּליאָטעק!..:
ער האָט אָפּנעװישט זיין נאַסן שטערן (אוּן געענדיקט:
--- אַז מען װווי?, מיין פריינט, אין עס אַ סימבּאליזם אויף
דעם גאַנצן יידישן פאָלק, אויף זיין לעבן אוּן שאפן בּבלל,., אֶך?
כאָכאָ!... |
ער אי, אַנטשװיגן געװאָרן. אין קליינעם שטיב? מיט די לע-
ליגנע פּאַליצעס איז געשטאַנען א טויטש שטילקייט, בּקויז א גהויסע:
פליג האָט געהודזשעט אין ווינק? פוּן אַ (בּרוּבינער שויב.+ף
יי יט
: ווווו? 1
: וו
5 טינ
=
אַלטער װיין
איך געדענק נישט גענוי, צי דאָס איז געווען עהערנעכטן,
מאָדער אויפן פערטן שטאָק --- ומיר זענען געווען אויף אַ שמחר
אונזער פריינט לייזער-אליה דער וואַלדדסוחר האָט געפּראַװועט
יזיין גאָלדענע חתונה.
מיר האָבּן זיך פאַרזאַמעלט, קיין-עין הרע, אַ היבּשער עולם
;פון איינגעלאַדענע געסט. עס זענען געווען חשובע פגעסט", אוּן
:אינטעליגענטן, אוּן איידעלע לייט, אוּן ואִיאַזשאָרן, אוּן סוחרים,
;אוּן פאַבּריקאַנטן, אוּן טאַקע פאַרמעגלעכע מענשן אויך.
צווישן די געסט איז געווען אויך דער צייטוּנגס-שרייבּער ה'
יפלידערמאַן, װאָס מיט זיין טיעפער אינטוּאיציע אוּן זיין גייסטיגער
,נאָז" דערשמעקט ער שטענדיק אַ סעוחה אוּן קוּמט צוּ בּאשרייבּן
;און צוּ שפאַרזוכן".
אויף אים זאָגט מען טאַקע, אַז ער אין בּיי אַ טיש גאָר אַ
;וואַזשנער -- עסער, : |
דער טיש איז געווען אויסגעשטעלט, װי די שענסטע פּאַנאָד
ראמע. כל-טוב --- אייגענע, װוי אויך מיטגעבּרעננטע פוּן די געסט.
יקאַלט און װאַרים עסנוואַרג פוּן כל המינים. גהויסע אַרכיטעקטאָ-
:נישע טאָרטן מיט כלערליי אָרנאַמענטן פוּן אַלערלײ סטילן בַּיי די
יזייטן אוּן מיט געשניצטע ,שטיל-לעבּענס" פוּן אױיבּן. אַ פאַרשייטע
;און אוממאָראַלישע גאנז איז געלענן מיטן בּויך אַרױף. אויף שמאָלע
יפּאָלומיסקעס, וװואָס אויף יעדן פוּן זיי איז געווען בּולט אױיסגעמאָלט
יאַ פיש? אָדער אַ הערינג, זענען געלעגן אמת'ע נאַטור-טרײע הערינג
;באַפּוצט מיט עסיג און ציבּעלעס. דאָ און באָרט זענען געשטאַנען
130
לאַנגע אויסגעצויגענע פלעשער אוּן בַּיי די זייטן בּייכינע קורצע
קאַראַפקעס פּאַטזאון-פּאַטאַשאָנט,
דער בּעל-שמחה אַליין, לייזער-אליה, אַן אויפגעראמטער, שיי"
גענדיגער ייד סיט אַ פאַרשװויצטן שטערן, האָט זיך בּנלופין מתעסק
געווען אַרום די געסט אוּן געהאלטן אין איין מינטערן:
--- נאָר נישט אָפּלאָזן זיך, רבּותי! נאָר נישט אָפּלאָזן זיך.
איר, ר' חיים, נעמט נאָך אַ החריט שטיקעלע פיש, אוּן איר, פּאַניע,
נאָך אַ פערטן עפל, אוּן איר, הער פינקעלשטיין, גיסט אייך אָן
אַ זעקסט נלעזעלע וויין..
ענדלעך, ווען דער גאַנצער עולם איז שוין געווען דערװואַרימט
אוּן צעוויגט פוּן גרויס נחת אוּן זאַטקײט, איז אויפגעשטאַנען דער
לאָדזער רייזנדער משת לייב טומאַרקין, אַן עלטערער מאַן, װאָס
צוּליבּ זיין גרויקייט האָט מען שוין נישט געקאַנט דערקענען, אַז
ער אין אַמאָל געווען אַ געלער, אוּן אָננעמענדיג א חשוּבע פּאָזע,
האָט ער אויסגערופן מיט גרויס פייערלעבקייט:
--- און איצט, מיין ליבּער פריינט לייזער-אליה און אַלֶע מיינע
טייערע אָנוועזנדע, על איך אייך אוּנטערטראָגן אַ מערקװוירדיקן
סיורפּריז.
דערניי האָט ער אַהױיסגעשלעפּט פון זיין אוּנטער-פּאָלע-בּאַ-
העלטעניש א קיטיגגרויע אוּן שטאַרק פאַרבּלאָטיגטע פלאַש אוּן
אַװעקגעשטעפֿט אויפן סאַמע מיטן טיש מיט אַזאַ װוירדע, וי מען
שטעלט אַועק אַ געהויבענעם דרשח-געשאַנק פוּן אַ גאָר ירייכן מחוּתן.
--- דאָס, מיינע טייערע פריינט, --- האָט ער ווייטער געזאָגט,---
איז אַן אַלט פלעש? וויין, װאָס איך האָבּ עס בּירוּשה פון מיין
זיידן, עליו השלום, וועלכער האָט זיינער צייט בּאַקוּמען עס בּמתנה
פון די אַלטע ראַדזיװוילס, מיט וועלכע מיין זיידע האָט געפירט די
גרויסע געשעפטן, אויף וויפי?ל איך געדענק, האָט מיין זיידע דער-
ציילט אַז דעמדאָזיקן וויין האָבּן די ראַדזיווילס בּאַקומען אַלס גער
שאַנק פון די שפּאַנישע קעלערן פוּן קאָרדאָװאַ פוּן איינעם א קאַר-
דינאַל, וװואָס האָט געלעבּט אין 17-טן יאָר-חוּנדערט. אוּן ווער ווייסט,
צי שוין דעמאָלט איז דער וויין נישט אַלט געווען אַ פּאֶר הוּנדערט
יאָר. און ווען אַזאַ פלעשעלע וויין שטייט זיך אִטּ פּאַמעלעכל אַ
131
4--6 הונדערט יאָרלעך, מוּז עם זיין א וויין, װאָס ב/מיין עפעס..,
אוּן איצט, צוּ דעם גהויסן יוםדטוב פוּן מיין טייערן פריינט לייזער-
אליה, ווי? איך אַוועקשענקען אָט דאָס פלעשעלע אוּן זאָלן מיה
טאַקע אַלע פאַרזוּכן דעם טעם גדעדן.
צוּ אַלעם ערשטן וועלן מיר געבּן ופאַרזוּכן אַ גלעזעלע אוּנזעה
חת|זחשמחה, (דעם בּעל-הבּית אַליין. יעמוד!...
-מען האָט אָנגעגאָסן אַ גלעזעלע דעם בּעלזחבּית. דער בּעל-.
בּית האָט דערלאַננט אַ קליינעם זליוק, פאַרגלאָצט אַן אױגל, אוים-
נעהויבן אַ פינגער אין-דער-לופטן אוּן זיך פאַהגאַנגען :
|-- אִי, אִי, אִי! אַ בּחור! אִי, הפלא! דאָס איז דאָס בּים?
וויין! זו תורה ווה שבהה! פֹּש. פש, פּש!...
--- אוּן איצט --- האָט דער לאָדזער רייזנדער אױסגערופן, װי
אַ גבּאי, װאָס טיילט פּסוּקים פוּן .אתה החאית" --- איצט וועלן
מיר אָנגיסן אַ גלעזעלע אונזער ליבּן גאַסט דעם פּאַן הענריק. אוּנ"
זער פּאַן הענריק גייט אַרײן צוּ פּריצים, ער וועט אוּנז שוין זאָגן רי
אמתע מבינות. |
פּאַן הענריק, אַ סוחר מיט אַן אויסזען פוּן אַ פּוילישן שלאַכ-
טשיץ,. האָט אָנגעשטעלט דאָס גכעזל געגן דער שיין אוּן געזאָגטל
--- נוּ, יאָ, ומען זעט גלייך, אַז עס איז נישט קיין געוויינלעכער
זויין. רער קאליר! אט דער געבּראַכענער רעגנבּוינדקאָליר ווייזט
אונז, דאָס מיר האָבּן פאַר זיך נאָר אַן אַלטן וויין, זא צוּ זאַגען --
פּראָזהיסטאָרישן וויין. |
ער האָט פאַרזוּכט, בּאַלעקט זיך אוּן שטאַרק זיך פּאָסטאַ-
קעוועט. |
--- אוּן איצט -- האָט דער רייזנדער ווייטער גערעדט --
וועלן מיר אָנגיסן אַ גלעזעלע אוּנזער גאַסט סאַלאָמאָן קלאָץ. איר,
פּאניע סאַלאָמאָן, זענט דאָך אַן אפטער אַרינגײער אין די ווייך
קעלערלעך, --- זאָגט זיי, אַדרבּה, װאָס דאָס איז פאַר אַ זויין.
הער סאַלאָמאָן האָט מיט גרויס פאָרזיבטיגקייט צוּנעטראָגן דאָס
נלעזעלע צוּם מויל, אַ לעק געטוּן מיט דער צוּנג, צעריבּן עס אָן
גומען אוּן געזאָגט מיט געציילטע ווערטער: |
-| = -- איר ווייסט, מיינע פריינט, -- װאָס איך װעל אייך זאָגן+
132
דערדאָזיקער וויין דערמאַנט דעם אַלטן פּאָרטוגעזישן פּאָרטאָ, אוּן
| אוב איר ווילט, איז עס גְענוי װי דער אַלט-פראַנצויזישער בּאָרדאָ
און אפשר טאַקע דער סאַמע ,שאַטאָ פּעליקאַנט" אָדער ,שאַטאָ
באַנאַטעל? פוּן די געגנדן פוּן קאַסטיליע, אָדער, לכלחחפּחות, פוּן
די קאָרסיקװענער קעלערן, אויף דער אינזל ליסאַבאָן,
--- אוּן איצט וועלן מיר הערן, װאָס עס וועט זאָגן די פּרעסע.
אַנוּ, פּאַניע קאָרעספּאַנדענט !
דער שרייבּער האָט אויסגעטרונקען דאָס גאַנצע גלעזל, געבּעטן,
מען זאָל אים אָנגיסן נאָך אַ גלעז?, מחמת פוּן איין נלעו? קאָן מען
נישט בּאַשטימען דעם טעם. איבּערקערנדיג דאָס צווייטע גלעזפ,
האָט דער צייטונגס-שרייבער געזאַנט :
--- איך מיין, אַז עס איז אַ גוּט בּיס? וויין, פּונקט אַזא וויין
האָבּ איך דאָדנישט-לאַנג געטרונקען אויף א ראַאוט אין מלוּכה-פּאַ-
קאַץ, װאָס איז געגעבּן געװאָרן לכבוד דעם אַפּגאַניסטאַנישן קעניג
אַמאַנוּלאָה, אויך דאָרט האָט מען אונז מכבד געווען מיט אט אַואַ
צויין, װאָס האָט געשמעקט ומיט דורות אוּן מיט יאָר-חונדערטער,
מען קאָן זאָגן, מיט דער רענעסאנס-עפּאַכע.
דער בּוּנהאַלטער טעמקין האָט אַריינגעקערט א גלעז? און איז
יתיכף אַריינגעפאַלן אין גרויס התפּעלות :
--- אט דאָס הייסט אַ קאַפּעטשקע ! אִי, אִי, אִי, װוי עס ווא"
רדימט! טע, טע, טען...
--- אֵיאָ, עס וואריסט 4 -- גיטדצו דער לאָדזער רייזנדער היץ
אוּן פינקלט מיט זיינע יונגע אויגעלעך, --- אַלץ הייסט, עס ווא"
דימט! עס צונעמט דאָך אַלע גלידער, בּנאמנות !
-- עס לאָזט זיך טרינקען? -- כאַפּט-אונטער נאָך איינער.
--- אוּן נאָקיעם קאָן מען זיך פוּן אָרט נישט אויפהויבן, כע,
כע, כע, --- זאָגט אַ צווייטער,
-- עס איז נישט קיין וויין, נאָר אַ גנב !
-- אַ ממזר פוּן אַ װויין ! 7
--- אַוואַ! אֶווא}..,
מען האָט געטשמאַקעט מיט די צינגער, געריבּן אין די רלאָ-
ניעם, געמיניקעט, אוּן געאַכצעט, געשמעקט, אוּן איינער דעם אַנדערן
133
האָט נעזוכט איבּערצושטייגן מיט מבינות, התפּעלות אוּן עקסטאַז.
ענדלעך, ווען די התפּעלות איז געשטאַנען אין דער לופט אַזױי.
געדיבט, כאָטש נעם אוּן שנייד עס מיט אַ מעסער, האָט פּלוצלינג
דער קליינער שמואליק? אויסנעשריגן אויפן קול:
--- טאַטע, גיבּ מיר אָט דאָס פּאַפּיר?, װאָס איז אָנגעקלעפּט
אונטער דער קויטיגער פלאַש.
אַלעמענס אויגן האָבּן אַ שאָס געטוּן צוּם עטיקעטל, װאָס איז,
וי פאַרגעסענערהייט, פאַרבּליבּן אָנגעקלעפּט אויפן דנאָ פוּן דער
היסטאָרישער פלאַש, אוּן איינער האָט תיכף איבּערגעלייענט בּקול
דם :
;וויין-האַנד? וָפוּן געגרידער ראָסעלבּוראַק עט זין, װאַרשע, פראַני
צישקאַנסקאַ 77".
האָט איר אַמאָל געזען די בּאַרימטע קאָמעדיע ,רעװויזאָר" 5
געדענקט איר די שטוּמע סצענע פוּן לעצטן אַקט, װען די אַלע
העלדן בּלייבּן שטיין איבּערראַשט אוּן פאַרגאַפּיעט פוּן דער פּלוּצ-
לינגער בּשורח: ,דער דעװויזאָר פאָרט!"?
אָט אַזױ אומגעפער זענען די אַכֵּע געסט געבּליבּן זיצן געפּלעמם
אוּן מריטשמעפיעט. בּפויז דעד װואִיאזשאָר איז געלם געװאָרן..
134
3 : : :
יי : 6
: 0
8 ט 8 גי
משציאוון
: : 4 ט
: : צ 6
5 5 4
ט 1 8 8
דער טוּנקעלער פאַרן ריכטעף-טריבּוּנאַל
דאָס לעצטע װאַרט פוּן בּאַשולדיקטן
דעם 27 כסלין 1929 איז דער טונקעלער געשטאַנען פאַר א
טריבּונאַל פון קרימינאַל-ריכטער, וי אַן אָנגעקלאַנטער אין דער"
מאָרדן אַ מענש.
דער בּאַשוּלדיגונגס-אַקט האָט געלױיטעט; ,דעם 158 יולי פוך
יאָר 1999 האָט דער טוּנקעלער, פאָרנדיג פון אָטוואָצק קיין ווארשע,.
אָנגעבאַפּט אַ מענשן מאַרן גאָרג?ל און אַהױיסגעװאָרפן אים דוּרכן
פענסטער פון לויפנדיגן צוּנ, דער מענש איז אַרונטערנעפאַלן אוּנ"
טער די רעדער. די רעדער האָבּן דעם מענש אָפּנעשניטן דעם קאָפּ.
פון װאָס דער מענש איז געשטאָרבּן אויף טויט", '
און אָט, װואָס דער טונקעלער האָט געזאָגט אין זיין לעצט:
װאָרט;
הויכווירדיגער טריבונאַל !
איך האָבּ דערמאַרדעט אַ מענש. איך האָבּ אוּמגעבּראַכט א
לעבעדינג מענשלעך לעבן פוּן דער וועלט. יאָ, ס'איז אמת, איך בִּיך
אַ מערדער! איך בִּין באַנאַנגען אַ נישט-עטישע טאַט. אָבּער ציּ
בּין איך א מערדער? אָ, ניין, ניין, ניין!!! (אַזױ האָט דער טוּנ=
קעלער געזאָגט --- דריי מאָל? ,ניין"). איך בּין דאָך אַזױי ווייט פון
מערדערישע אינסטינקטן. צי פיח? איך דען נישט מיט אַלֶע מיינע
הוּשים דעם הייליגן ווערט פוּן אַ מענשלעך לעבּן, אפילו וּן אַ פאַר"
קענער4 בּין איך נישט דער ערשטער, װאָס אַנטלויפט מיט גרויס:
אימפּעט פֿאַר אַן אָנקוּמענדיגן קוריער-צוג? איך, װאָס איך ציטעף'
5
1533
פּאַר אַ צוּקערנע-,בּאָמבּע" אוּן האָבּ מורא צוּ עסן אַ שאַקאָלאַדאָוון
דעװאָכוער, איך, װואָס ווען איך בּין אַ יון מיט אַ בּיקס, װאָלט איך
אַליין פאַר זיך מורא געהאַט; איך, װאָס איך האָס אַזױי בֹּלוּט, װאָס
אַנטלויף, וואוּ דער פעפער װאַקסט, פאַר אַ בלוּטיגן קרוב, אויבּ
ער איז אַ בּלוטיגער אַרימאַן, --- איך האָבּ דערמאָרדעט אַ מענש!
מיט מיינע צאַרטע, בּלאַסע, בּלוט-אָרעמע הענט האָבּ איך בּלוּט
פאַרגאָסן !... | |
דער פּראָקוּראָר האָט דאָ געזאָגט, אַז איך האָבּ געההגעט נישט
איין מענש, נאָר אַ נאַנצן טיפּ, אַ קאַטעגאָריע. יאָ, ס'איז אמת. איך
האָב געהרגעט א מענש, װאָס זיין נאָמען איז לעגיאָן!...
איך האָבּ דערמאָרדעט איין מענש. אָבּער אין זיין פּערזאָן
האָבּ איך דערמאַרדעט אַ גאַנצן קלאָס חוּצפּחדיגע נוּדניקעס, אוּמ-
טאַקטיש-באַנאַלע בּאַשעפענישן. איך האָבּ דעההרגעט די פאַרקער-
פּערונג פוּן בּטול-פאַמיליאָרישע אוּן קנעפּל-שבּקנעפּלדיגע פּאַרשו-
צען, וואָר דערקוטשען דעם אָרימען יידישן שרייבּער בּיזן בּיין אַרײן.
יאָ. דאָס איז געווען דער לעצטער טראָפּן, װאָס האָט אָנגעפילט
די מאָס. אוּן דאַן, אין יענער פאַטאַלער רגע, האָט מיין געדוּלד
געפּלאַצט. אוּן עס איז געשען האָס, װאָס האָט בּאַדאַרפט געשען".
דער טוּנקעלער האָט אַראָפּנעלאָזן זיין איידעלן קאָפּ, פאַרבּראָכן
זיינע צאַרטע, באָטישעלי-פינגער, אַבּיסל געשוויגן אוּן ווייטער גע-
ידעדט ; |
,יענער טאָג איז בּיי מיר געווען אַ פאַטאַלער טאָג. אין יענעם
טאָג האָט מיך דער פּאַרשױין פאַרפאָלגט, פאַרפאָלגט, וי אַ בּייזער
שאָטטן. . -
== אין יענעם טאָג בּין איך אַנטלאָפן פוּן יענעם נוּרניק, אוּן בּין
-אַװעקגעפאָרן אין אַ הינטערשטאָטישן פּענסיאָנאַט. נאָר שוין בּיי
מיין ערשטן אַריבּערטרעטן די שוועל פוּן וואַגאָן, האָט ער מיך באַ-
געגנט, דערדאָזיקער פּאַרשױן, אוּן אַ זאָג געטוּן+.
--- הע, פּאַניע טוּנקעלער, איר פאָרט שוין װוידער אויף דאַ-
;טשע צוּ קלויבּן מאַטעריאַל צוּ כּאַשרײבן... עס װעט שוין ווידער
טיין אַ קריטיקע... הע,
136
איך האָפּ געמאַכט האַרץ אוּן געשוויגן. בּין אַריבעד אין אַ צווייטן
װאַגאָן און מיט נסים דערפאָרן צוּ מיין דאַטשע-אָרט,
!= איך בִּין געגאַנגען מיט דער בּרייטער אַלײע, אויף אַ בּאַנק אין
געזעסן אַ פריילעכע קאָמפּאַניע, בּחוּדים מיט מיידלעך, די בּחוּרים
האָבן דערציילט וויצן, אוּן די מיידלעך האָבּן קוויטשיג געלאַכט, אוּן
פלוצלינג האָט איינער, אַ בַּחוּר, וואָס והייסט מאָניק, אויסגעשריגן :
--- פּאַנאַװיע! אָסטראָזשניע! פאָרגן װועלן מיר זיין אויפן
פקוריער",
--- ניעך פּאַן מניע אָפּישע, --- ווענדעט זיך צוּ מיר אַ מייר?,
וװאָס הייסט סטלטשע. |
: --- ניעך אָן לעפּיעי מ ניע אָפּישע; יאַ יעסטעם טשעקאַוי
טים! --- זאָנט אַ בֹּחוּר, װאָס הייסט מיעטשיסלאַו.
--- אָן נאָס וושיסטקיך אָפּישע! --- כאַפּט-אונטער אַ מיידל,
זואָס הייסט פראנטשע,
--- האָ, האָ, האָ!... הא, האַ, האַ!...
איך האָבּ אַ קוק געטוּן. דאָס אין געזעסן יענער פּאַרשױײן
אין פאַרשידענע געשטאַלטן, איך האָבּ מיך געלאָזט קויפן אוּן בּין
אַרײנגעפאַלן אין פּענסיאַנאַט ,די געלע פיש".
עס איז געווען מיטאָג-צייט. איך זעץ מיך צוּם טיש. נעבּן ומיר
זיצט אַ יידל, ואָס זעט-אויס, וו אַ געלער, ער איז זייער אוים-
געלענט, דאָס יידל. ער זיצט בּיי אַ טעלער גענזנס. די כּעקלעך
פלאַמען. : :
--- גאַספּאָדאַ! --- זאָנט דער ייד, קייענדיק אַ גענזענע פּוּל-
קע. --- מאָרגן וועט מען אוּנז אָפּיסעװען אין די גאַזעטן, |
-- לאַצאַפ זאָל ער מיר ניסט אָפּיסעװוען, -- ענטפערט אים
-זיין צוייב, אַ שװאַרצע. ליטווישע יידענע מיט אַ בּעררל.
בּאַסרייבּט, בּאַסרײבּט זי, פּאַניע טוּנקעלער, מיין ווייב!
איך האָב װוידער דערקענט יענעם פּאַרשױן. איך גיב זיך אַ ריס
פון טיש און גיי אַרױיס אין דרויסן, איך שפּאַציר איבּער אַן אָפּגע-
/לענטער סטעזשקע. איך רויכער האַסטיג, נערוועז. אַקעגן קוּמט-אָן
יאַן אינטעלינענטע פריילין, מחמת זי טראָנט פּרילן אוּן אַ חװאָלני
יזששרט",
137
איך בּאַנריס זי, זי בּאַגריסט מיך אוּן זאָגט:
--- הי, זיי זענען שוין וידער געקומען אוּנז צוּ בּאַשרײבּן.
זי שרייבן דאָמאַנען אויך ? שטעלן זי מיך אַריין אין אינס ראָמאן
אַלס אבּאְהאַטערקע". מיינע בּאַקאַנטע זאָגן, אַז איך בּין אַ װאַמפּיר.
יאָ, דאָס איז ווידער יענער פּאַרשױן. איצט איז ער אַן אינ"
טעליגענטע פריילין אוּן טראָגט בּרילן, איך האָבּ מיר געלאָזן לויפן
און פאַרלאָפן אין אַ צוּקערניע.
בּיים צווייטן טיש? זענען געזעסן דריי פּאַרשױין בּיי טיי מים:
טשאַסטעס, הי יי
דער יונגערמאַן ווענדעט זיך צוּ מיר פוּן צווייטן טישל:
--- איר האָט שוין עפּעס אױסגעטראַכט אַ גוּט שטיקעלע אויף'
שאָרגן, האַ? מיר וועלן שוין האָבּן מאָרגן צוּ לייענען.
--- זאָל אוּנז דער טוּנקעלער איבּערלייענען איצט, װאָס עה
וועט מאָרגן דרוקן, וועט אוּנז זיין פארשפּאָרט צוּ קויפן אַ צייטונגו---. =
זאָגט אַ גרויסע, מגוּשמדיגע דאַמע, װואָס איז געבּויט וי אַ קאַזיאַנע:
געבּיידע מיט בּאַלקאָנען..
--- װואָס רעדט איר, פּאַני בּאַלבּינא, --- ענטפערט איר אי
צווייטע דאַר-:הויכע דאַמע, װאָס איז אין קעגנזאַץ געבּויט, װי אי
הימ?-קראַצער מיט פראַמוּנעס, --- אַז דער פּאַן טונקעלער װעט דיר'
יעצט איבּערלייענען, וועסטוּ האָך מאָרגן נישט קויפן רי צייטוּנג, טאָי
פונוואנען וועט דער רעדאַקטאָר לעבּן ?
--- טאָ לֿאָמִיר זיך צוּנויפלעגן אוּן אָפּצאָלן דעם טוּנקעלן פאַה"
דער צייטונג, --- כאַפּט-אוּנטער דער יוּנגעהמאַן.
דאָס איז ער --- מיין פּאַרשױין. איך דערקען אים. איך לויף'
אַרױיס אויף דער גאַס. עס פאַרהאַלט מיך אַ ייד מיט צוויי צעקעמטע
האַלבע בּערד, װוי בּיי אַ מעפֿ-קרעמער. ער גיט אַ פּאַטש אין פּלײצע.
אוּן זאָנט:
-- אַך, אַ שאָד! האָבּ איך געהאַט פאַר אייך אַ שטיקעלעי.
הערט איר, טאַקע נאָר צוּ בּאַשרײבּן... שטייט נאָר... אַהױסגעלאָפְן
פוּן קאָפּ... אַ שאָד, װאָס איר געפינט זיך נישט שטענדיג בּיי מיה'
אזנטער דער האַנט. אָפּט פאַלן מיר איין אַזעלכע נוּטע שטיקעלעך!..
נאָר איך פאַרגעס... דער קאָפּ אין פאַרדרייט... מען איז דאָך נישמ:
138/
אַזעלכע קעדיג-נייער, וי איר, שטייט נאָר,.. איך וועל מיך דער-
מאָנען...
איך לאָז אים שטיין אוּן לויף װוייטער. עס קוּמט מיר אַנטקעגן
אַ פּליכעװואַטער בויכיגער ייד מיט אַ גוידער אוּן פירט אונטערן האַנט
אַ נידעריגע דיקע יידענע, װוי אַן איבּערגעבּוּנדן קישן,
--- אוי, אַרנאָלד, ער װעט אוּנז באַשרײבּן ! --- זאַנט זי מיט
אַ פאלצעט, יי
--- אוּן איך האָבּ נישט מורא,---זאָגט דער מאַן מיט אַ בּאַס,---
אַדרבּה, האַקט מיך אריין אין אַייער בּלאַט. האַקט מיך אַריין, איך
האָבּ, גאָט צוּ דאַנקען, געענדיגט מיין נאַדבודאַווקע אויף זשימנע 9,
האַקט מיך אַריין אַמאָל אוּן זאָלן לאקאַטאָרן וויסן, אוּן האַקט אַריין
די לאַָסאַטאָרן אויך. אַ פּאהיבּע? אויף זיי!
איך לויף צוּריק אין פּענסיאַנאט אַרײן,
אושפן שוועל פאַההאַלט מיך אַ יוּנגערמאַן מיט אַ פליישיגער
נאָז, ער גיט מיר אַ שטיפערישן קיצל אוּנטערן בּויך און מאַכט:
-- איך זע, עס אין מיר טוּנקל געװאָרן פאר די אויגן.
הי, הי, הי !... היינט װועט איר מוזן פריילעך מאַכן. היינט װועט איר
אונז מוּזן לייענען אייערע שמאַנצעס
--- כ'לעבּן, אודאי! אַבּי מיר האָבּן געמיינט, אַז דער טונ-
קעלער וועםט זיין דאָ, זועט ער אוּנז פּראַווען די ,קאָמעדיע". כ'לעבּן,
דאָ איז אַזױ נוּדנע. עס קאָסט 22 זלאָטעס אַ טאָג --- אוּן גאָרנישט!
איך האָבּ זיי געװאָלט װאַרפן עפּעס אין קאָפּ אַריין, נאָר איך
האָבּ אוּנטערן האַנט נישט געפוּנען קיין קליין קישעלע, האָבּ איך
מיך איינגעהאַלטן אוּן זיך געלאָזן לויפן צום בּאַן.
קיין טיי האָבּ איך נישט געטרונקען, קיין אַװונטבּרױיט נישט
געגעסן, איך האָבּ דערפיהלט אַ שטאַרקן דורשט, בּין איך אויפן ווענ
אַרײינגעלאָפן אין אַ דעסטאָראַציע אוּן געבּעטן געבּן מיר אַ גלאָן
בּיר. .
--- אַוּדאי ט ונק עלן בִּיר װוילט איר דאָך. װאָס? הי, הי,
הי ! --- מאַכט דער קעלנער מיט אַ קלוג אויג?. --- דער טונקעלער
דאַרף טרינקען טוג קעלן בִּיר. הע, הע, הע!
139
ער איז ווידער דאָ, דער פּאַרשױין מיינער, איצט אין ער נאָף
אַ קעלנער, איך האָב אים געװאָלט ווארפן דאָס גלאָז כּיר, נאָר איך
האָבּ מורא געהאט, עס זאָל אים נישט שאטן, אוּן כ'בּין אַרויס-
געלאָפן אוּן געקוּמען צוּם באַן,
איך האָב מיר אַרײינגעכאַפּט אין ואַגאָן, אין אַ בּאַזונדער קוּפּע,
אין װאַגאָן איז געווען פינסטער. איננאנצן אָפּנעשלאָסן. פוּן בּיידע
זייטן זענען קיין טירן נישט געווען. איצט בּין איך זיכער, מיין
;פאַרשוין" וועט מיך דאָ נישט פאַרפאָלגן, :
| נאָר פּלוצלינג, אויף דער נאָענטסטער סטאַציע, רוקט זיך אַריין
עפּעס אַ ייד? אין אַ קליין היטעלע אוּן מיט אַ שװאַרץ בּערד?, קוקט-
זיך-איין מיר אין פּנים אוּן זאָנט:
--- חי, הי, חי. איך זע פאָראויס, דאָ איז אַזױ טוּנק? -- דער
טוּנקעלער איז דאָ. זימש חושך... טונק? איז נישט העל, אוּן העל
איז נישט טונקל. דער טונקעלער דאַרף פאָרן אין אַ טונקעלן װאַנאָן,
חי, הי, הי... מען דאַרף זיי בּאַשרײבּן, חי בּאן-אַדמיניסטראַציע. זי
זאָלן געבּן ליבט... שטעלט זיי, פּאַניע טוּנקעלער, אַרױף אויפן בלאַט,..
זאָל טאַקע זיין אורות מאופ? אמר ויחי... עס אין סיר בּאַשערט
צו האָבּן אַ פריילעכן וועג... הע, הע, הע.,. איר זעט, איר זאָנט
גאָרנישט אוּן איך לאך שוין,,. זאָגט עפּעס, כ'לעבּן... נאָר מאַכט
נישט פון מיר קיין חוזק. נאָר בּאַשרײיבּט מיך נישט; אוּן טאָמער
וועט איר מיך בּאַשרײבּן, בּאַדאַרפט איר מיר צאָלן אַ והעלפט האָנאָ-
ראַר, הי, הי, הי!... |
דאָס איז ער, אין דער פינסטער האָבּ איך אים דערקענט. דאָס -
איז ער! איך ווייס נישט, פוּן װאַנען האָבּן זיך צוּ מיר גענוּמען
כחות. איך האָבּ אָנגעכאַפּט מיין פּאַרשױין פאַרן נאָרג? אוּן אַרוים"
געוואָהפן דוּרכן פענסטער..." /
| = דער טוּנקעלער איז אַנטשװיגן געװאָרן. עס איז געווען קענ-
טינ, אַז אַ ים פייד אוּן פאַרצווייפלונג האָט געפּייניגט זיין ריינע
נשמת, +ײ / |
10
אין זאָל האָט זיך געהערט אַ שטי?ל כליפּעו יי. דער פּראַקוראָר
און אפיל די פּאַליציאַנטן האָבּן געװישט די אויגן,
אוּן דער טונקעלער פאַרענדיגט:
,מיינע הערן, איך האָבּ דערמאָרדעט א מענש, יענעם ,{מענש"
האָבּ איך דערמאָרדעט, איצט טוט מיט מיר, װאָס איר ווילט. מיין
נורל איז אין אייערע הענט.., איך האָבּ געענדיגט"
4אאונוענ פאצוצטאמפט פסהונכעסא מיפטאפצהגאט פאוואומ יי 2 אילדלדיי = = יט
דער טריבונא? האָט אים פריינעשפּראַכן,
141
=
47 11111111:111:1111166 1111 רערט ערע
142
גנבה, גנבה איבּעראַלעס!
8 הימ )
זואוּ 'אַ פאָלק אוּן אַ מרינה,
ווא: אַ חבחח און אַ גמינע,
אַ סאַלאָן, צי אַ מליטה --
גנבה! '
אין די אַמטן, אין די בּיוראָס;
אויף די בּוידעמס אוּן קאָנוּרעס,
צרות צרורות פוּן די שצוּרעס --
גנבה!
גנבעט סטאַשעק,
גנבעט 'חיים,
גנבעט יאַנעק.
און אפרים . ..
אך, די קלעפיגע
ידים ?'
ס'איז אַ גזה
מן השמים --'
אוּן איך גנבע,
אוּן דוּ גנבעסט,
אוּן ער גנבעט,
און זי גנבעט -=
גנבח ג.
פינאַנסיסטן אוּן בּאַנקירער,
יפערער-שמירער, רעדלזפירער,
רעוועדירער אוּן קאַסירער ----
גנבח!
וואו אַ נבאי, א בעל-טובה,
צי א מלווה, צי אַ קווה,
צי אַ זכר, אַ נקבה, --
גנבה !
גנבעט זאַשע,
גנבעט בּיילע,
גנבעט װואַנדע,
גנבעט קיילע,
פוּן דער פּוּשקע,
פוּן פאַטשיילע,
אַז עס גנבעט זיך
בּמילט...
אוּן איך גנבע,
און דוּ גנבעסט,
אוּן ער גנבעט,
אוּן זי גנבעט, --
גנבה !
אוּן די חברות אוּן פּאַרטײיען,
אויף די בּאַנען און טראַמוואיען,
בּיי די קאַסעס, אין די רייען, ---
גנבה !
רעכטע, לינקע, פרייע, פהגמע,
דוּקנס גלייכע, רוקנס קרומע,
צי מיט קרגשה, צי מיט טומאה, --
גנבח !
143(
דעפּוטאַטן, דיפּלאָמאַטן,
דעמאַקראַטן, קאָנסוּלאַטן, .
זאָל אַ רוח אין זייער טאַטן =.
גנבה ! '
גנבעט זיגמונד,
גנבעט ניסעל,
גנבעט װאַצלאַוו,
גנבעט זיסעל,
ווער אַ סך '
און ווער אַבּיס?...
אַלש פוּן דער
קהל'שער שיסל,
אוּן דג גנבעסט,
אוּן ער גנבעט,
אוּן איך ננבע, |
אוּן זי גנבעט, --=
גנבה !
144
דררררדרט 1 1111 גב 1 רוט ווע
װײפּער קענען שווייגן
א סצענע אין איין אַקט)
כאושוינען:
מ ג שׂה.
, ציפע - זײן װײב.
8 שטילער ווינק? אין אַַ ווילע אויף אַ דאַטשע:אָרט. פרייטאַניצג"
נאַכטס ; פוּנדערווייטנס, צװוישן די בוימער, זעט זיך אַ שטיק? הויז
מיט בּאַלויכטענע פענסטער. אַן אויסגעשטערנטער, ריינער הימל.
פולע לבנה. קיין פיצ?ל װינט, די בוימער טונקלען זיךף שטיל אוּן
זאַפטיק, אַ בּאַנק. עס קומט מנשה, אַ פאַרחושכט יידל, 8 גאלאַנטע"
ריייסרעמער פוּן די נאַלעװװקעס, נאָרװואָס אָפּנענגעסן וועטשערע. קוקט"
זידריאַרוםי שמעקט די לגפט.
מנשה: אַא! אַ מחיה! עס שמעקט.. אַזױ שטיל, אַװי
דואיק... װאַזשנע!,.. מ'עט זיך דאָ כאַפּן טאַקע אַ הו-אָפּעט... יט/מען
באַפּן... ס'פּאַסט צוּ זאָגן... אַ גאַנצע וואָך איז מען דאָך, װוי דער רשע,
אין ניהנום... װועקסלען, פּאָדאַטקעם, , זאיענטשעס" מיט צאָלוּנגען...
צהות וי האָלץ. ט'מען רוען, אַ פּאַר מינוט ט'מען... (זעצט זיך אַװעק
אוּן איז זיך מכין צו רוען). מיין ציפּה זאָל נוּר נישט אַרויסקומען...
באָטש פינף מינוט זאָל זי מיך לֿאָזן אַלֵיין... (פּויזע). זי איז א פֹּאַ-
עטניצע, סמיין ווייב ציפה. זי האָט אנאשפאָדן" פון פּאָעזיע... זי איך
אַ יענטעליגענטקע... פאַרנעמט זיך מיט װאָלקענעס אוּן כמאַרעס...
אין אַוט נאַכט מיט אַזאַ נאַטוּר, --- ווער ווייסט, װאָס פאַר א
גאַפּאַר" זי קאָן נאָך קריגן... ס'קאַצל קומט! זי אין דאָ... /
ציפּה (באַווייזט זיך, קגקט זיך אַרוּם, רעהט פאַרחלומט) :
145
עואָס פאַר א געטלעכע נאַטור... װאָס פֿאַר אַן אַנטציקנדע חפּשױ
ראָדע"... | ,
מנ שה (פאַר זיך): עס האָט מיך שוין געטראָפן.
ציפּה: אין אַזאַ נאכט איז דאָך אַזױי גוּט צו זיצן אויף דער
שויס פוּן דער נאַטוּר אוּן שווייגן, שווייגן... אַ יאָ, מנשהניו-לעבּן ?
מנשה: געוויס, טייבּעלע מיינס, שווייגן...
צ יפּה: זעסטו, מנשהניו, דוּ זאָגסט אויך דאָסזעלבּע: שווייגן.
אין אַזאַ אָוונט איז נאָר גוּט צוּ שווייגן אוּן שמעקן די מעלאַנבאָלישע
צאַטוּר, חלומען אוּן שווייגן, א יאָ, הו בּיזט מיט מיר איינשטימיג ?
מנשה: געויס, טייבּעלע מיינס. ;געוויס, ציפּהניז+ קרוין, נאָר
שווייגן... | |
ציפה: זעסטוּ שין, אַז דיין ווייבּעלע איז נישט אַבּי ווער.
דיין ווייבּעלע איז גענליכן צוּ אַ צאַרטער מאַנדאָלינע מיט סטהוּנעס;
זי פאַרשטייט, אַז אין אַזאַ אָװונט בּאַדאַרף מען שװוייגן... װי זאָגט
מיין בּאַקאַנטער פּאֶעט כאַטשעדרייקין: חדי שטערן רעדן אי
נער צוּם אַנדערן אוּן שווייגן,. די פּוימער רוישן אוּן שוייגן
די זשאַבּעס קװאָקען אוּן שווייגן, די הינט בּילן אוּן שווייגן, רי
פערד הירזשען אוּן שווייגן", טאָ בּאַדאַרפן דאָך מיר, מענשן, אודאי
שווייגן. נישט אַזױ?. |
מנשחה: נעוויס, טייערינקע מיינע. שװיינן, נאָר שוייגן.
ישווייג טאַקע אַ בּיסעלע,.. שווייג. |
ציפּה: איך שווייג דאָך. װאָדען ? איך װועל אפשר רעדן, אין
אזא מעפאַנכאָלישער זוּמער-לאַנדסמאַנשאַפּט? געלויבּט צוּ גאָט, רוּ
:האָסט א ווייבעלע, װאָס וואוּ דוּ זאָלסט זי נישט אָנרירן, קלינגט
ביי איר אַ פּאעטישע סטרונקע. קאָנסט זיך אויף איר פאַרלאָזן. זי
;פיהלט-מיט איר מעלאַנכאָליע; אַז מען דאַרף שווייגן, שווייגם זיייי
מענסט דאַנקען גאָט, זוֹאָם ער האָט דיר צוּגעשיקט אַזאַ װוייבּ, װאָס
שװוייגט. אַן אַנדער ווייב װאָלט ד"ר איצט אָנגערעדט אַ פולן קאָפּ,
זועגן טואַלעטן, וועגן קליידער מיט מערעושקעס, מייט רזשאָמפּערס,
מיט קרינאָלינעס, אָדער זי װאָלט דיר דערציילט פּליאָטקעס וועגן
אונזער שכנה פּאַני קלעקמאַן, װאָס װוערט פאַרפאַלן אַלע וויילע
יט דעם אידיאָט' טאַנץדפיס? אין װאַלד... זי זאָגט.. +
146
מנשה: נאט! אָבער שויינג; אדרבּה, דו זאָגסט, אַו דן
שווייגסט --- אוּן הו טאַראקאָטשעסט, וי 8 גאַנז.
ציפּה: ווער, איך? טאַראַקאָטשע, וי א גאַנז? אוי, קהויײ
געלעך מיינע! סך-הב? בִּיזטוּ דאָך איינשטימיג מיט מיר: איה
זאָג, אַז אין אַזאַ אַװונט בּאַדאַרף מען שווייגן, אוּן הו זאגסט אויך,
אַז אין אַזאַ אָװונט בּאַדארף מען צוּ שווייגן, דאָס הייסט, מיר בּיידע
זאָגן, אַז מען דאַרף שװיינן; טא הערשט דאָך צווישן אוּנז די גאַנצע
פילהאַרמאַניע אוּן פאַמיליעןצליק, טאָ וואָס-זשע רערסטא ?
מנשה: איך רעד נישט. דג רעדסט!
ציפּה: ווער רעהט? איך רער?.
מנשה: נין. איך רעד?
|ציפּה: אוי, קהוינעלעך מיינע! איך רעד! איך וועל רעדן
אין אַזאַ מעלאַנכאָלישער נאַטוריװױיסנשאַפּט! סך-הכל בִּין איך גע"
ווען די ערשטע, װאָס האָט אַרױסגעזאָגט דעם פּאָעטישן געדאַנק,
אַז איז אַזאַ אַװונט בּאַדאַרף מען צוּ שווייגן, שמעקן די אַטמאָספער
מיט דעם קלימאַט אוּן שווייגן... אַחרבּה, זאָג הוּ שוין אַלין, ער
האָט דער שרשטער געזאָגט, אַו מען דאַרף שווייגן? איך, צי דוּ?
מנ שה: דו, דוּ. אָבּער ווער שוין אַבּיס? אַנטשוױיגן, נעם-איין
אַ ביסעלע שטומעניש.
ציפּה: נעם דוּ איין שטומעניש! האָכט געהערט אַבּיס??
ר ביוט א כאַם! אַ גראָבע בּריאָה. בּיי דיר איז רעכט צוּ רעדן
אין אזא מעלאַנכאָלישן אָװונט אוּן צושטערן די געטלעכע אידילע..,
אומגליקלעכש פרוי, װואָס איך בִּין ! איך, אַ צאַהט װועזן, בּאַדאַרף
איינשטיין בּיי אַ מאַן אַזאַ כאַם, אַן אויסוואורף, װאָס האָט נישט
קיין בּרעק? סטרונע פאַר אַן אידיליע... הלואי. װאָלט איך בּעסער
חתוטה געהאַט מיט מיין בּאַקאַנטן פּאָעט כאַטשעדרייקין, װאַלט
איך אַ סך גליקלעכער געווען. ער האָט דאָך מיך געליבּט מיט דער
ליבּע פוּן קאָנוואוּ?סיע! יאַ ספּינסק", יא ספינסק", --- האָט ער
געזאַנט, --- בין איך. דוּ ווייסט דאָך אפילו נישט, װאָס דאָס איו
א ספּינסקי...
מנ שה: פאַרװאָס זאָל איך נישט וויסן? דאָס איז, רוכט זיך,
א מאַרקע פוּן הויזן-קנעפּלעך, צי פון שעלקעס. //
147
ציפּה: הוזױקנעפּלעך! מער וייסטג נישט. /ספינסס ---
דאָס אין אַ רעטענישי. אַ געהיימניש... איך בִּין אַ סוד! פאַר-'
שטייסט1...
מנ שה: ווער? דוּ, הייסט עס, קענסט האלטן אַ סור?! נ
נעוויס, אַ יידענע מיט אַ סוד!
ציפּה: אוּן נאָך האָט ער מיך גערופן : ,פּעריפעריע". נישט
אַנדערש, ווי אַ ,פּעֶריפעריע", --- זאָנט ער, -- בּין איך, אייף רי
הענט װאָלט ער דאָך מיך געטראָגן, אויף דער שוים פוּן די האָריי
זאָנטן װאָלט איך מיט אים געשװעבֿט... (וויינט),
מנשה: הער שוין אויף, בּהמה דוּ! װאָס האָסטוּ זיך צוּ-
פּלאַנכעט, הו ,פּעריפעריע", וי דוּ הייסט דאָרטן. / |
| = ציפּה: וי זאָל איך נישט וויינען, אַז גאָט האָט מיר צוּנֶעד
שיקט אַ מאַן אַ געשפּענסט, אָן א ווידער-קול, אַ מענש אָן אַ בּרעקפ
סטרונע. אַ קרעמער, װאָס ווייסט נישט מער, װי זיינע העמדער,
סקאַרפּעטן אוּן וועקסלען... װאָס ווייסט אַפילו נישט, וי מען מאָכט
אַן אידיליע. :
מנשה: פע, הוּ רעדסט שוין געמיינע רייר.., מיר האָבּן נאָך
אַזאַ לאַנגע נאַכט...
ציפּה: נישט קיין געמיינע רייר. איריליע איז אַ פּאַעַטישע
זאך. אַ מעלאַנכאָלישע זאַך.
מנשה: װאָס פאַר אַן אידיליע, שמיליע! פוּן װאַנען זאָל איך
וויסן, װי מען מאַכט אַן אידיליע? גענוג, אַז איך מאַך מיט דער
נשמה, מאַך איך אַ גאַנצע װאָך... שאַ, אַדרבּה. זאָג מיר, װוי מאַכט
מען אַן אידיליע, וועל איך מאַכן... לאָמיך פּרווון, אַדרבּח... נוּ,
זוייז, וי ?
ציפּח {נאָך אַלץ פאַחוויינט) : אָט אַזױ אִ זעץ ז זיך. לען"זיך-
צוּ אָן מיר.... טוליע-זיך-צוּ צוּ מיר, אָט אַזױ אָ... נה, איצט קוק
אויף דער לבנה. אוּן זיפץ. : 2
מנשה: {זיפצט)),
| ציפּה: שוּ, אוּן איצט נעם-אָן מעלאַנכאַליע אויפן / פּנים און
זאָג...
מנשה: כהא לחמא עניא...
1 יצ
521
148
צ יִפֵּה:. װאָס פאַר אַ הנדה אויף דיין קאָפּ ... זאָג, װאָס
אִיך זאָג: די בּלאַסע לבנה, זי קיצלט די פאַרחלומטע װאָלקענעס...
מנשה: דוּ בּלאַסש לבנה, זי קיצלט די פאַרחלומטע װאָלקע-
נעס אוּנטערן פּאַכװע...
ציפּה: איך זוױּפּ דעם זוים פון דעם הימלגעצעלט..
מנשה: װאָס זוּפּסטו!.,, הער נאָר אַ מאכפ. ---
ציפּה: זאָלן אונזערע הערצער קלאַפן מיט מעלאַנבאָליע פוּן
לבנה-בלאַסקייט אוּן שווייגן.
מנשה: אָבּער אַ סוף זאָל עס נעמען! שווייגן! שווייגן! רערט
פוּן שווייגן --- אוּן האַלט אין איין רעדן!... -- פאַרמאך דיין
;פאָנטאַן . מיט דיינע פּאָעזיעס, פּעריפעריע, ספּינסק, קאַנטראַבאַס !
ימאַנדאָלינא מיט סטרונעס, :
ציפּה: אַ מכה! אַ קרענק! דג װילסט נישט אַנדערש נאָר
ימיך פּראַװואָצירן, איך זאָל רעדן, װויל איך דוקא נישט! דוּ ווילסט,
אַז בּיי דיין ווייבּ זאָלן פּלאַצן אירע מעלאַנכאָלישע סטרוּנקעס אוּן
זי זאָל רעדן. -- הוקא נישט! --- איך וועל אײינהאַלטן מיין אָטעם-
צוג אוּן װעל שווייגן!... פּנר! נעםהאיין אַ מיתה-משונה, אָבּער איף
זועל שווייגן, די נכפּה װועסטו בּאקוּמען, אָבּער איך וועל שווייגן! ---
דיר אויף צוזעצעניש! דיר אויף צוּפיקעניש, על איך שוייגן!
שווייגן, שווייגן אוּן שווייגן !!... װי זינגט מיין טייערער פּאֶעט
באַטשעדרייקין :
(דעקלאַמירט פּאָעטיש, צוערשט שטילער, שטיל, נאכדעם אַלץ
ישטורמישער אוּן שמורמישער) :
= עס ליגט זיך די וועלט אינם דרוייי
אין דרימ? אוּן רג,
עס פלינדערן, בּלינדערן שטערן,
מען ווייסט נישט אַוואוּ.
עס קוּקט די לבנה פאַריאַכמערט
אַוהערצו-צו-צו.
מען הערט נישט פוּן בלימל קיין חירזשען,
קיין אנו" אוּן קיין ,טפּרו",
קיין שמיו" אוּן קיין הו" אוּן קיין אטפּרג",
14
אוּן קיין מפּרו" און קיין אנו" און קיין יבו"...
מנשחה (אױפגעבּראַכט): הג! נו! ספּהו! געװאַלד!... יירן?
ראַטעוװעט ! רא---טע--וועט! גע--וואַ--אַלד!...
(עס קומען צולויפן פוּן אַלע זייטן סטרוזשעס מיט בּעוימער,
דאַטשניקעס מיט שטעקנס, פייערלעשער; א מהגמה, קולות):
| ווא בּרענט ?!
ווער בּרענט ? !
בּאַנדיטן ? !
ווא בּאַנדיטן ?!
ווא? װאָס ? ווער? האַ?
|ו|וו||
(אַ סומאַטאַכע. --- מאָרהאַנג).
:
: , 1
י
דער פּרוּמער רעדאַקטאָר, זיין טרייער
סעקרעטאַר אַוּּ דאס רעאַגירטע ליד
| אין רעדאַקציע פוֹן , פּאָפּוליאַטער קאַפּעליוש" אין אַנגעקומען
אַ ליר פוּן דיכטער בּיבּוּלקע. דאָס אין געווען אַ שטימונגס-ליד, װאָס
האָט זיך געלייענט אַזױי: - |
אין אָווגט:שיין
געדענקסטו, גאָלדן מיידל מיין,
וי מיר געטגליעט זענען שטיפ
געזעסן זיך בּיים אַלְטן מיל,
אין טוּנקעל-ראָזן אַוונוט-שיין |
געקושט האָבּ איך דאַן הייס אוּן לאנג /
די אויגן דיינע צוויי,
אוּן עפּעס האָט גענאָנט א וויי,
אוּן עפּעס איז געוועון באַנג...
געקלונגען האָט דער אַװנט-גלאָק
זיין אוונטזתפלה פאַנגזאַם, מיד,
אוּן איך געשעפּטשעט האָבּ דיר שטי5,
מיט בענקשאַפט מוּל, מיין לעבנס-ליר,
דוּ האָסט געקלאַמעהט צוּ מיין בּרוּסט
זיך זינדיג הייס, -
אוּן איך געטוליעט האָבּ מיין קאָפּ
בּיי דיר אין שויס,
* , *
151
דער שעף-רעדאַקטאָר אין אין רעדאַקציע דאַמאָלס גראָר נישט
פעווען. דיער סעקרעטאַר, הערר פּהאָפּנציער, האָט איבּעהגעלייענט דאָס
ליר, אוּן אַ יטיפע זאָרג האָט אַרוּמגעכאַפּט זיין גאַנץ וועזן. ער האָט
נאָכאַמאָל איבּערגעלייענט דאָס ליד, אוּן ווידער אַמאָל --- אוּן ענד-
לד, אַ פאַרצווייפלטער, אַ פאַרלוירענער אוּן אַן אומגליקלעכער, אַ
באַפּ געטון דאָס טעלעפאַןזרער?ל אוּן אָנגעקלונגען ;
-- האַלאַ ! צענטראַלע ?, ביטע 8/-123 האַלאָ! איז דאָס נגמער
8 ? בּיטע צוּ בּעטן דעם רעדאַקטאָר! האַלאָ! דאָס זענט איר,
רעראַקטאָר? דאָס רעד איך, אייער פעקרעטאַר פּאַן פּראָפּנציער.
ס'איז ראָ אַ ליר! / |
| = --- וואוּע ?. איך הער נישט.
--- אַ ליד ! אַ געדיכט פאַר אוּנזער צייטונג אַדער פּאָפּוּליאַטער
קאַפּעלװיש",
-- אַ ליד? ס'אַר'א ליד ?
-- אי ליד. אַ פּאעזיערליר פוּן פּאָעט בּיבּוּלקע.
--- וועגן שטייערן 9
--- ציין,
--- װועגן חמשהח-עשר בּשבט ?
--- ניין, | |
--- וועגן דער גמילת-חסדים"קאַסעי אין פּוליאַװע?
-- ניין, |
--- טאָ װואָס פאַר אַ ליד ?
--- אַ ליד וועגן אַ ליבּע,
--- ליבּע נאָר ג.., װאָס פאַר אַ ליובּקע? .
--- אַ ליבּע צווישן אַ בֹּחוּר מיט אַי מיֹרל-
--- פע! נישט רהוקן ! |
--- אָבּער, הער רעדאַקטאָר, דער פּאַסקוּרניאַק האָט שוין אָבּער
צעכאַפּט צוויי אַװאַנסן. מען מוז אים אֶפּהרוּקן. |
--- טאָ זאָל מען אים אָפּדהוקן, דֶעם אַװאַנסןדכאַפּער, אַז פאַרי
באַפּט זאָל ער ווערן ! נאָר ימען מוּז דאָס ליד אַבּיסעֶלֶע רעדאַגירן,
פּאָפּראַווען.
-- ער וועט דאָך זיין בייז; רער פּאַסקודניאַק. ער אין דאָך
+ ן צ {
152
שׁ משוגענער. אַז מען פאַחריכט זיינס אַ לירל, פּאַכט ער גװאַלטן,
יזוי מען װאָלט אים געקוילעט די קאַפּאָטע..
-- א קליין-בּיסעלע וועלן מיר אים פאַהריכטן. ס'שאַרט נישט.
נישט קיין סך. װאָס זענען מיר --- בּאָנדערס ? מיר פאַרשטײען זיך
;אוויך אויף פּאֶעזִי, נוּ, לייענט סיר איבער.
--- דוּרכן טעלעפאָן ?
= יא דוּרכן טעלעפאָן. נאָר דייטלעך, װיראַזשנע ! װאָרם ביי
וווארט,
|| -- גוּט, הערר רעדאַקטאָר, איך לייען. +אוונטשיין...
--- וואוּע? איך הער נישט.
--- ?אַוונטשיין". דאָס אין א קאָפּ אַזאַ צום פיר.
-- שׁר פוז אַוהאי מיינען פאַרנאַכטלעך, בּין-השמשות. טא
ישרייבּט-צו אין קלאַמערן ײבּין מנחה למעריב"! אויכגעשריבן?
קעזט ווייטער, | |
--- איצט חױבּטיזיך-אָן דאָס ליד נופא, ,געדענקסטו, נאָלדן
נמייר?ל מיין"...
--- וואָס מיידפ ?ָ
--- ,גאָלרן מייהל".
--- ווער זאָגט עס ?
--- דער בֹּחור זאָגט עס.
--- װאָס טוּט דער בֹּחוּר
--- ער טוּט גאַרנישט. ער זאָגט,
--- װואָס זאָגט ער ?
--- ,גאָלדן מייד? מיין".
--- מעקט אויס. שרייבּט בּעסער אכלה". װאָס פאַר אַ פּנים האָט
| עס --- מיידלדשמייד? !... אוּן אפשר זאָלן מיר אינגאַנצן פאַרבּייטן
ידי נקבה אויף אַַ זכר !. שרייבּט אשװואָגער". יגאָלדן שװאָגער מיין"..
:אויפגעשריבן ? הרדט אש יא ע ביס סח
58 ואָ. -
-= אוּן גיט-צוֿ ,נפתלי", זאָל ער הייסן נפתלי, דער שװװואָגער.
א קלינגענדער נאָמען... אויפגעשריבן 1 ייי, לעזט ווייטער. |
-- שווי סיר געטגליעט. ,ג
153
--- געטגליעט -- װאָס ? װאָס הייסט געטוליעט ? ווער צוּ ווע"
מען האָט זיך געטוּליעט? א שװאַנער מיט אָ אָ שװאָגער זאָלן זיך 30"
לײען ? חלשות ! מעקט-אויס,
--- װואָס הען-זשע זאָלן זיי מו?
--- שרייבּט עזיי זענען געזעסן"'; טאָטשקאַזאַפּיטאַיא..+
ווייטער,
--- ,געזעסן אין אֶוונט-קיל בּיים אַלטן מיכ....
= קיין אַנדער אֶָהט האָבּן זיי שוין נישט געפוּנען וואג צִו
זיצן? אוּן וועלכער משוגענער זיצט עס אין אַװונט-קיל בּיי אַן אַלי
טער מיל? מען קאָן דאָך נאָך, חלילה ו וחם, כאַפּן אי פאַרקיטנג, אַ
קדחת.
- טא וואוּ דען זאָלן זיי זיצן?. .
-- זאָלן זיי זיצן אויפן סמאַָטשע-סטי!י. אויפגעשריבןפִי
טאָטשקאַ-זאַפּיטאַיאַ... ווייטער. 6
-- עאיך האָבּ געקוּשט...
--- וואַרטס נאָר. ווער געקוּשט ? אוּן וואו. געקושט ?
! --- /,אין דיינע אויגן".
--- אין די אויגן נאָר ? פע, חלשות ! װאָס וועלן עפּעס מלוצלונ
צוויי שװואָגערס זיך אַװעקזעצןקוצעניוּ-מוצעניג אויף סמאָטשע-סקוועתּ
אוּן פהאַנק-אוּןדפריי זיך נעמען שמאָצקען ?
--- וויזדעןדזשע זאָל איך דאָ שרייבּן?
--- שרייבט, אַז זיי האָבּן געקוּשט די מזוזה.
--- ווא האָט איר דאָ אויף סמאַטשע-סקווער מזוזות .
--- טאָ זאָלן זיי מחדש זיין די לבנה... ווייטער.
---. ,געקלונגען האָט דער קלויסטערגגלאָק" . ..
- װאָס גלאָק" ?
| --- דער ,קלויסטערגלאָק. ...
! --- װאָס טוּט דער קטויסטער-גלאָק ?
--- װאָס זאָל טוּן אַ קטיסטערגלאָק ? ער קלינגם.
| | --- מעקט-אויס. װוי. קוּמט אַ. קלויסטער-גלאָק אין ,פּאֶמּוליאַ
טער קאַפּעליגש" ֿ
--- װאָסזדעןדזשע זאָל קלינגען ? 2
154
8
| -- נעמט בּעסער אַ יידישע זאַך... לאָמיר זאָגן...,. מען האָט
געבּלאָזן שופר, עס האָט געגראַנערט דער גראַגער, ס'איז יידישלעך,
--- אָבּער, פּאַניע רעדאַקטאָרזשע, עס איז דאָך נישט אוּם
פּוּרים אוּן נישט אום האש-השנה --- עס איז דאָך אין אַ פּשוּטן פּראָסטן
מיטוואָך-פארנאכט.
--- טאָי ווייסט איר װאָס ? שרייבּט, אַז עס האָט נעקלונגען דאָט
נלעקן פוּן פּענסיאָנאַט אוּן געהופן צוּ מיטאָג, מנאָנאָטאָטשיע..,
הריי פּינטעלעך.
-- עס איז דאָך פאַרנאַכט!
--- טאָ זאָל זיין צוּ קאַלאַציע, אוּן שרייבּט-צוּ אין קלאַמערן
"וויעטשערע". --- אויפנעשריבן .... טאָטשקאַרזאַפּיטאַיאַ.... װויי-
טער. יאָ, מחשבותן, אַז איר דערמאַנט שוין אי אפּענסיאָנאט", טאָ
גיט-צו ,פּענסיאָנאַט ווענעציאַ", פוּן לייבּע זאַלקינד, אוּן זאָל זאַלײ
קינד האָבּן א שאַנס, און שרייבט-צוּ די גאָס --- צינל-גאָס נוּמער 17,
--- עס איז דאָך נישט צום גראם ? פאַרגעסט נישט, אַז דאָם
ליה איז געשריבּן אין גראַמען, אוּן דער פּאַסקודניאַק, דער דיכטער,
איז קאַפּאַבּעל והרגענען אַ טאַטן פאַר אַ גראַם,
--- גראם-שטראם, אַ נהויס אומנליק ! מעג זיין אָן גראַמען, לא"
מיר זאָגן --- ווייסע פערזן,... ווייטער!
--- אגעסלאַמערט זיך צוּם בּרוסט"..,
--- וואָס בּרוסט? נאָכאַמאָל!
+--- כבּרוסטם...
--- וואָס האָט מען געטאָן מיט דער בּהוסט ?
--- מען האָט זיך געקלאַמערט,
--- ווער צוּ וועמען ?
-- נישט קענטיג.
--- מסתמא ער צזוּ איר ברוסט, דער פּאַסקודניאק! מעקט"
אויס --- חלשות!...
--- וואָפס-דעןדזישע זאָל איך שרייבן?
--- שרייבּט, אַז מען האָט דערלאַננט צוּ וועטשערע בּרוּסטי
בּראַטן. בהוסט-בּראַטן אין ,גענזנפיסלעך", אויפגעשריבן ?
--- אויפגעשריבן, |
0
ְ
155 |
-- אוּן גיטרצו אין קלאַמערן פאַ מאכ? אַואַ",. צוגענעבן לָ
--- צוּגעגעבּן,
--- אוּן גיט-צו חמיט אַן אוגערקע": וועט מען נישט חושד זיין,
אז דאָס איז בּרוּסם פון אַ נקבה, נאָר אַ בּהוּסט-בראַטן, טאָטשקאַ-
זאַפּיטאַיאַ. נו, אוּן איצט גענאג. איר קאָנט שוין פאַרענדיקן די פּאַס-
;קוּדסטווע. איבּעריקנס, פאַראַן נאָך ?
דידי פאַראַן.
--- עפּעס פעטס ?
--- דאַכט זיך, פעטס,
-- טאָ לייענט אויף טשיקאַװאָסט,
: --- אאוּן אויך געלעגט מיין קאָפּ בּיי דיר אין שויס",,, .
: --- ווער אין וועמענס שויס ? 4.
--- אוב איך האָבּ נישט קיין טעות, פּאַניש רעדאקטאָר, אין
דאָס זי אין זיין שויס,
= -- אוּן איך בּין זיך משער, אַז ער --- אין א יר שויס. האָס
קענט זיך מער אויפן שויס... מיין איך שכל. נאָר מעקט אוים...
פּאַסקודסטװאָ.. אוּן ענדיסט, ואוּ איך האָבּ אייך געהייסן, אוּן
ישרייבּט-אונטער אַי בּאַמערקונג פוּן דער רעדאַקציע, אַז מיר הרוקן
דאָס ליד אויפן סמך פוּן פרייער דיסקוסיע. אוּן מער וֹאֶל מען
אים נישט געבּן קיין אַװאַנסן,. דעם לאַכוּדרע !
אויף צוּמאַרגנם איז אין דער צייטונג דער פּאָפּוליאַטעך קאה
פּעליצש" אָפּגעדהוקט געװאָרן דאָס פֿאָלננדע ליד :
אונטישיין, אין קלאַמערן ִּין מנחה למעריב, אָדער ּן :השמשות .
יפ אָ עטיש ליד
נעדענקסטו, גאָפדענער שװאָגער נֿתלי,
ײ; ,זי מיר געזעסן זענעו.
אויף סמאָטשע-סקווער,
נעקושט דרי לבנת
אוּן מקדש געווען די מזוזח,
טאָטשקאַ-זאַפּיטאַיאַ. :
געקלונגען האָט דאָס גלעק?
פון ,האָטעל ווענעציע"
ציגקגאָס נומער 17,
פוּן לייבּע זאַלקינד, |
אוּן גערופן צוּ קאַלאַציע (וועטשערע),
מען האָט דערלאַנג בּרוּסט-בּראַטן,
א מאכל אַזאַ אין גענזענע פיסלעך,
מיט אַן אוּגערקע אוּן מנאַגאָטאָטשיט.
אוּן מיר האָכּן זיך געקלאַמערט
אגן געמאַכט ברוסט-בּראַטן,
אין גענזענע פיסלעך,
מיט אַן אוּגערקע,
זאָטשקאַרזאַפּיטאַיאַ.... |
אָנמערקוּנג פוּן דער רעדאַקציע: מיר דרוקן דאָסדאָזיקע לי4
אויפן סמך פוּן פרייער דיסקוסיע, וו
157
:
אי זיעען ;. יי
3
תחמונים למעלה ועליונים למטת
אָדער די מאַכט פוּן געלט
אַ װאַרשעװער ראָמאַן פוּן די שלעכטע צייטן אין פּוילן
קלײנע הקדמה
- דער לעצטער שווערער קריזיס האָט, וי כּאַוואוסט, אָנגעמאַבט
א חורבּן אויף אַלע געבּיטן פוּן עקאָנאָמישן לעבּן, גהויסע סוחרים
און פינאַנסיסטן ליגן ארצה, בּלויז איין קלאָס איז יעצט נתעלה
געװאָרן, אוּן דאָס איֹן: דער שרייבּער אוּן צייטונגסזמענש. ער איז
יעצט אין די גרויסע פעדערן. פאַרװאָס דאָס איז אַזוי ווייסט מען
נישט, - עקאָנאָמיקער זאָנן, אַז אין אַ שלעכטער אוּן בּיטערער צייט
פון קריזיס אוּן קראַך לייזט מען אַממערסטן פאַר סיגאַרעטן, בּראָנפן
און צייטוננען ; מחמת עס איז נישטאָ, וװואָס צוּ טוּן --- טום מען
אוּן מען טרינקט אוּן מען הויכערט און מען לייענם צייטונגען. אוּן
נאָך אַזעלכע מיאוּסע זאַכן. נאָר וי עס זאָל נישט זיין --- איז הוקא
אין אַזאַ צייט דער שרייבּער אויפן פערד ! און אָט אויף דעם גרוּנט
פוּן דערדאָזיקער געשאַפענער עקאָנאָמישער קאַגע איז נגענרינרעט נעי
װאָרן דערדאָזיקער ראָמאַן, װאָס מיר גייען אייך יעצט צו שרייבן.
דער ראָמאַן גומא
געווען איז עס אַזױ ; די טאָכטער פוּן טריקאָטאַזש-, גוּמי- אוּן
לֿעדער-פאַבּריקאַנט זיגמונד פּוּפּקא האָט זיך איינגעליבּט אין דעם
כּרויס-אינדוסטריעלער אוּן פינאַנץהראַט, פּרעזעס פוּן ,צאַרעס-ראַ-
בים"-אַקציען-געזעלשאַפט אוּן גענעראַל-דירעקטאָר פון וינד-אצן
וויידזעווער מאַנופאַקטור,
158
צוליב דעמדאָזיקן געשעעניש האָט זיך אין לער פאַמיליע כּומײ
7 נעטון חושך.
! דער פאָטער האָט געשפּרײזט אַרוּם עסחטיש אין זיין מאָרנן=.
צאַלאַט, פאַרלעגט די. הענט אויף הינטן, געביסן די ליפּן אוּן גע-
דעדט אין בּייזן גרימצאָרן : -
--- היה לא תהיה! אַזאַ זאך איז נישט געהערט געװאָרן זינט
דַי וװועלט שטייט! אַזאַ הפקחות, אַזאַ צולאָזנקײט! א טאַכטער
זאָל נאָר גיין קעגן טאַטע-מאַמע! אַ ליובקע וילט זיך איר פירן,
אזּן מיט וועמען --- מיט שפּעס אַ פאַבּריקאַנט, אַ פּרעזעס פוּן אַן אַק-
צוערגעזעלשאַפט... װאָס זאָגסטוּ, האַ, כיענע? -- האָט ער זיך
געווענדט צוּם ווייב, בּלייבּנדיק שטיין קעגן איר מיט פאַרלעגטע
הענט, אויסשטעלנדיק דעם בּויך, זוי דאָרט װאָלט געווען אויסגע-
מאָלט אַ גהויסער פראַנע-צייכן. -- האַ? אַ שענע טאָכטער האָסטוּ
יד אױיסגעהאָדעװועט !
| =-- איך האָב אױיסגעהאַָדעװעט 4 ... ם 'איז מיי ן טאַכטער, װי
יי ן טאָכטער! --- קלאָנט דאָס וייבּ. /
--- ניין, דוּ בּיזט שוּלדיק! דו האָסט אויף איר אַזױי אַכטוּנג
געגעבּן. | | -
--- אוי, קרוינעלעך מיינע! מיין שוּלד! געהערם אַבּיסל?. ..
| = --- אָבּער וואוּ איז זי, די מרשעת, די פאַרשייטע מויד? זאָל זי
אַריינקומען.. קאַראַלינאַ,, קאַראָלינאַ !
עס איז אַריינגעקומען די טאָכטער,
--- וװאָס ווידער ?
--- ווילפט נאָך אַלץ נישט אַװעקװאַרפן דיין פאַבּריקאַנט, דיין
געגעראַלידירעקטאָר, האַ?
| --- איך האָבּ אים ליב, טאַטע!
ו' --- האָסט אים ליב -- האָט דער טאטע געדונערט -- - אָוּ אוּנז
פארפינסטערסטוּ די אויגן! א פינאַנסיסט נאָר? אַ קבּצניאַק, אַ
-פליטהניק, אַ דירעקטאָר-שמעקטאָר... וועסט דאָך בּיי אים געשװאָלן
זוערן פאַר הונגער, װעסטוּ כּיי אים ! |
אוּן דאָ שטייט אונז פאָר אַ גאַלדענער שדוּך מיט |דעם ציוד
יטונגסזמיטאַרבּעטער פוּן אגרינעם פייפער", נאַכע פּען-האַלטער. אַ
159
מענש אַ גביר, אַן אַדיר, א מיליאָנשטשיק פוּן אַװודאי 800 דאָלטר
ער שרייבּט אויף די בּלעטער, שרייבּט ער --- אין ,בּלעכערנעם גראַז
גער", אין ,רויטן פּיפּערנאָטער".. אוּן וואוּ נישט? ער איז נאך'
אַ ,פּאָעטניק" אויך. קאָן שרייבּן לידער מיט גראַמען אויך. אַזאַג
שידוך מאַכט זיך דיר, אַ שמאַלץ-גרובּ. אוּן דוּ --- גאָרנישט. האָסטי
זיך אײינגעליאַפּעט אין, ווייס איך האָרט, אַ גהויס-אינדוּסטייעלערט
אַ האַלאָדראַנעץ, וואָס די האָר אין קאָפּ זענען נישט זיינע. מען קאָן
דאָך פוּן בּושה שטאַרבּן ! | ׂ
--- יאָ, טאַטע, --- רעדט די טאָכטער, --- אָבּער װאָס זאָל איף
טוּן ? איך האָבּ אים ליבּ. איך קאָן נישט הייראַטן אויס געלט, נאָר
אויס ליבּע. איך דאַרף נישט קיין רייכטוּם, איך דאָרף נישט קייף
געלט, א, פאָטער ! לאָז מיך הײיראַטן מיין אויסדעחװויי?טן אַריכיעןָ
פינאנסיסט אוּן לאָמיך מיט אים גליקלעך זיין. :
--- גליקלעך-שמיקלעך ! --- קאָכט זיך דער טאַטע. --- אוּן אִזִ
דוּ װעסט שוין גליקלעך זיין, איז װאָס? אַז דוּ האָסט נישט קיין
געלט! זאָג שוין דוּ איר. כיענע! זאָג שוין הו! --- אַפּעלירט דעה'
פאָטער צוּם ווייבּ.
--- אַוודאי, איז דער טאַטע גערעכט, טאָכטערשי! --- רערט
די מוּטער ווייכע רייד. --- פאַהגעסט, אַפּנים, װער מיר זענען. רייך
פאָטער איז, ווייי מיר, בּלויז אַ טריקאַָטאַזש-, גוּמי- אוּן לעדעריי
פאַבּריקאַנט. אוּן פוּן דער גאַנצער משפּחה אוּנזערער אין נישמאָ
ווער זאָל אוּנז צוהילף קוּמען. זאָל גאָטנישט שטראָפן פאַר די רייד:---י
אַ משפחה פוּן פויטער סוחרים. דיין בּרוּדער איז אַ װואַלדדהענדלער
היין פעטער אַ תבואה-ליפּעראַנט; אַ שוועסטער-קינר. --- אַ. בּאַנקיר-
אוּן דאָ שיקט אונז גאָט צוּ אַן איידעם אַ שר יי בּע ר --- ווילסשצ
נישט. עס פאַרחריסט דיר, טאַמער וועלן מיר האָבּן, בּיי וועמען צו
באַפּן א נמילות-חסר אַמאָל. אֶך, באָ, כאָ... האָסט קיין ריזממות.
נישט אויף טאַטע-מאַמע. |
--- א נזפנטע ! אַ רוצח שע! -- װאַהפט אַריין דער טאַטע מימי
רוּנזה. --- פוּן דער דירה וועט מען אונז עקסמיסיאָנירן. דער הלפי
לינט אויפן האַלז, איך שטיי פאַר אַ בּאַנקראָס-י.
--- דער שדכן זאנט, טאָכטערשײלעבּן -- זאָגט די מוטער װיי"
166
טער, -- אַז דער חתן דער שרייבּער וועט דיך אָפּנילטן, ער וװועט אויף
דיין גאַמען אָפּשרײבּן זיין וויליע אין פאַלעניצע, זיי שרייב-מאַשין..,
--- ער וועט אוּנז די פאַבּריקן לאָזן -- העלפט-צוּ דער פאַ-
טער --- ער וועט אוּנז אויף די פיס שטעלן, בּיי אַזאַ עושר איז דאָך
נישט שייך. פאַר אים זענען דאָך אָפן אַלֶע טירן, הן אין טעאַטער,
הן אין קינא, הן אין ראַבּינאַט, הן אויף אַלֶע בּאַנקעטן. אין זיין זכות
וועט די מאַמע אַמאָל פאַרזוּכן אַ שטיק? יידיש טעאַטער, אָדער עף
וועט אונז אַמאָל נעמען אויף אַ בּאַנקעט. זאָל טאַקע אַ טריקאַטאַוש-
גומי- אוּן לעדער-פאַבּריקאַנט אויך אַמאָל פאַרזוכן דעם טעם פוּן אַ
וועטשערע!...
--- אִבּער, מאַמעשי, וואָס זאָל איך טון, אַז איך האָבּ אים
נישט ליב ? איך האָבּ דאָך עפּעס אויך א האַרץ. מאַמעשי, --- וויינט
די טאַכטער אוּן פאַלט-צו צוּ דער מוּטער, --- װאָס קאָן איך העלפן ?
אט האָט מיין חברטע אירענאַ, דעם שריפטזעצערס טאָכטער, זיף
איינגעליצּט אין א דאָקטאָר-מעדיצין, אוּן אוּנזער שכן זעליג דעם
מקמדס טאַכטער האָט זיך איינגעליבט אין אַן אינזשענער מיט א
דיפּלאָם --- אוּן פונדעסטװעגן גאַרנישט: די עלטערן האָבּן נישט
געשטערט, ארימקייט איז נישט קיין שאַנדע. װאָס זאָל מען טון, אַז
די ליבּע איז שטאַרקער פוּן טויט! '
--- איר זענט אַלע גזלנים ! נישט קיין טעכטער, נאָר רוצחים } ---
שרייט ודער פאָטער. --- איר האָט נישט קיין רחמנות אויף עלטערן..,
מיר וועלן זיך אַ מעשה אָנטוּן ! פוּן פערטן שטאָק על איך שפּרינגען!
דיין מוּטער איז שוין פוּן עגמת-נפש קראַנק געװאָרן...
-- נוּ, געוויס, טאָכטער מיינע, גאַנצע נעכט פאַרניס איף
טרערן. מיר טוּט וויי דאָס האַרץ פאַר אוייך ביידן, פאַר דיר אוּן פאַר
דיין טאַטן, ער גייט דאָך אַרוּם. נעבּעך, שווארץ ווי די ערד, אוּן ד1
קאָנסט אונז ראַטעוען.
די בּיידע פהויען ליגן אויף די העלזער אוּן וויינען,
-- נו, טאַכטערשײלעבּן, זי אַ גוּטע טאָכטער אוּן האָבּ חתונה
מיט דעם שרייבּער פוּן ,גרינעם פייפער". לאָמיר כאָטש שטאַרבּן אויף
דעם אייגענעם בּעט. נאָמיר כאָטש אויף דער עלטעה האָבּן פוּן דיה
אַ שטיקל נחת. אַדיאָ, טאָכטערשי4,
161
--- יאָ, מוּטער ! --- בליפּעט די טאָכטער, --- איר פאַרלאַנגט
פוּן מיר אַ. קרבן. מילא, זאָ? א יך זיין אַ קרבּן אויף דעם מובּח פוּן
ליבּע! יי
8 -, הא
יענעם אֶוונט איז די אוּמנליקלעכע קאַראָלינע געזעסן אין
איר אויסגעלײידיקטן (דאָס מעבּל --- רעקוויזירט פוּן קאַמאָרניק) בּוּ
הואַר אוּן האָט געשריבּן אַ בריון צוּ דעם גרויס-אינדוּסטריעלער
אַדאָלף קרייקע :
;עוויג"ל יבּנדער אוּן הימל-געשעצטער אַדאָלף !
,איך שרייבּ דיר דעם בריוז, אוּן קװואַלן פוּן טרערן פליסן פוּן
פיינע אויגן אוּן מאַכן נאַס דעם ווייסן פּאַפּיר. מיינע טרערן זענען
:געזאַלצן, וי דער ים. |
.מיר מוּזן זיך שיידן, יא, טייערער אַדאָלף. אַזױ װיל דער שיק"
זאַל. מיינע עלטערן צווינגען מיך צוּ הײיראַטן דעם שרייבּער-מיליאָ-
נער נאַכע פּעןדהאַלטער פוּן חגרינעם פייפער". מיינע עלטערן זענען
פאַנאַטיש אוּן פאַרקנעכטעט צוּם גאָלדענעם קאַלב, אוּן איך בִּין אַ
צודשוואַך פויגעלע, אַז איך זאָל קאַנען גיין קענן זייער ווילן. דערצוּ
ישטייען זיי איבּער אַ טיפן אָפּגרוּנם אוּן איך מוּז זיי רעטן, רעטן...
,מיר מוּזן זיך שיירן. מיר מוזן ארויסרייסן פוּן הערצן אוּנזער
שטערבּנדע 5יבּע. אַ הימעל! ניב אוּז קרעפטן צוּ פאַרגעסן. אַריע,
טייערער אַדאָלף, אוּן זאָל דיר גאָס געבּן מער גליק אין דיין שיק"
זאַ5! פאַרצייע, פאַרצייע מיר, אַדיע!
,דיין אימער כיבנדע און אויף עוויג אומגליקלעכע קאראַלינאַ". |
6 7
אין אייניקע װאָכן אַרוּם איז אַרזּם דער טלאָמאַצקער שול גע-
שטאַנען אַַ טרו יסער געהראַנג פוּן מענשן. פּאַליציאַנטן האָבּן גער
שריבּן.
{ = דאָרטי איז יעצם די חתונה פוּן פריילין קאַראָלינאַ מיט דעם
שרייבער פון תגרינעם פייפער" נאַכע פּעןהאַלטער. כעננ-אויס דער
נאָס האָבּן זיך געצויגן לאַנגע רייען פּריװאטע אױטאָמאָבּילן אוּן
162:
יש וַיפאפחצריל
טאַקסוווקעס אוּן דראָזשקעס, פוּן וועלכע מען האָט געזען אַרויסקנײ
מען גהיסאַרטיקע געסט פוּן חתנס צד, אַדירים, נבירים, אוּן די סמע-
טענע פוּן דער געזעלשאַפט : זשורנאַליסטן, רעפּאָרטערן, קאָרעקטאָרן ;
צווישן זיי --- דיכטער, וויצן-שרייבּער, זעצער, שיק-יגנגלעך פוּן רע"
דאַקציעס, צייטונגס-פאַרקויפער, צינקאָנראַפן, צייטונגס-פאַטאַנראַי
פיסטן אוּן אַנדערע מיליארדערן פוּן דער פינאנצ-װועלט. מענשן
האָבּן זיך געשטיקט אוּן געשטגפט. זיך נגעהויבּן אויף די שפּיץ פינגער
אָנצוּקוּקן חתן-כלה אוּן געשמוּעסט נישט נאָר אָן קנאה:
--- ואווא ! װאָס פאַר א גליק אַ מייד? האָט געטראָפן !
| = -- נאָך דער חתוּנה, זאָגט ומען, פאָרן זיי אַװעק אויף אַ לוסט-
רייזע קיין עגיפּטן און מראָזע,
-- די גאַנצע פאַמיליע פוּן דער כלהס צד האָט ער אויסגע-
קליירט, וי די גראַפן,
--- א שמאַלץ-נרוּב !
--- שייך א שמאַלץגרוּבּ ! אַ גאָלד גרוב,
די חתונה איז געפּראַװעט געװאָרן מיט נהויס פּאָמפּע אין ריּ
גרויסע זאַלן פונם שרייבּער-פאַריין אויף דעם חתנס חשנון. דער
חתן האָט אויך געלאָזט מאַכן אַ וויעטשערע פאר ארימע-לייט, צוּ
וועלכער ס'זענען געקוּמען פאַכּריקאַנטן, סוחרים, בּאַנקירן אוּן אַנדער
רע פינאַנסיסטן,
אין דערזעלבער צייט, ווען אין די אַפּאַרטאַמענטן פונם שרוי"
בּער-פאַריין איז פאָרגעקוּמען די גהויסע האָכצייט, אוּן שאַמפּאַן אוּן
סינאַלקאָ האָט זיך געגאָסן וי װאַסער, איז אויף פּיעטריקאָװער גאס
אין לאָדן נעבן אַ פאַבריק געשטאנען א צערודערט רעהל מיט
מענשן, און א חפּאַנאַטאַוויע"-קארעטע אינרערמיט:
דער גהויס-אינדוסטריעלער אַדאָלף קרייקע איז אַראָפּנעשפּרונ"
גען פוּן איינעם פוּן זיינע נישט-חויכערנדיקע קוימענס אוּן אין גע"
הרנעט געװאָרן.
מענשן האָבּן געמוּרמלט;
--- א קרבּן פוּן שלעכטע צייטן,.. קריזיס!.., -
בּלויז. איך מיט אייך, ליבּע לעזער, ווייסן, אַז האָס איז אַ קרבן
פון אַן אומנליקלעכער ליבע.
163
ווו 0
מיאוס אַרײנגעפאַלז
| == איינמאָל, אַ פרייטאָג פרי, בּאַגעגנט מיך מיין בּאַקאַנטער סוחר,
זינמונד, דער זייף-פאַבריקאַנט, א געפּאַקטער פּאַרשױן מיט אַ גלאַט
קיילעכדיק פוּל געלבּלעך פּנים, זוי אַ שטיק זייף, אוּן זאָגט מיר מיט.
ציין גבירישן הוסטעלע: : 6 |
--- אפשר איז א סבחא, בי! בי, אַז איר, פּאַניע ט,, לט צֿ
מיר היינט אַהויפקומען מיט אייער הומאָר אוּן סאטירע אויף שבּתדיקע:
פיש, בי, כי ; היינט איז פרייטאָג, וועלן מיר עסן אַ שבּתדיקע וועטשע-
רע. לכבוד אייך וװועל איך איינלאַדן משפּחה. עס וועט זיין מיין מחוּתן"
דער דאָזאָר, אוּן מייין נייער איידעם דער דאָקטאָר אוּן נאָך עטלעבע:
געסט אוּן קרובים,. וועט איר אוּנז פריילעך מאַכן. איר װועט דער-
ציילן אייערע וויצלעך אוּן פּראַווען די קאָמעדיע, בי, כי. קומט איר ?*
בּין איך דאָך א מענש סיט האָנאָר און אַמבּיציע, האָבּ איךף
געװאָלט אים מאַכן אין טאַטן אַריין אוּן שיקן אים צוּ אַלדע שװאַרץי
יאָר, --- האָבּ איך זיך דערמאַנט אָן די שבּתדיקע פיש און האָבּ גע-י
ענטפערט :.
--- ואֶך, מיטן גרעסטן פאַרגעניגן, !
אַכט אַזײיגער אין אַוונט בּין איך שוין געווען בּיי מיין באקאנטן
| נביר -מיט מיין הוּמאָר אוּן סאַטירע און מיט מיין שטאַרקן אַפּעי:
טיט. דער נרויסער טיש איז געשטאַנען אָנגעלאָדן מיט ,א שפע פון
פרייטאַנדצו-נאַכטסדיקע מאכלים: קוילעטשן, משקאות פוּן כלחהמינים:
אוּן נרויסע בּכבודיקע פּאָלוּמיסקעס שמעקעריקע פיש: געפילטש
נישט-נעפילטע,. זיסע, געפעפערטע... =
אַרום טיש אין געועסן משפּחה. אַסימילירטע יורן, אַריסטא"
164
ישרטישן אין האָרבּיקע ווייסע גאָרסן אוּן גלאַנציקע פּליכעס, פּשוטץ
דידן אין יאַרמוּלקעס, חסידישע חיטעלעך און קאַפּעליושן ; ווייבער
דעקאלטירטע מיט צירוּנג אוּן אין שייטלען ; יונגע שילער אוּן סתם-
געסט. איך האָבּ געזאָלט זיין דער טשװואָק פוּן היינטיקן מאלצייט ;
א שרייבּער! אַ חוּמאריסט !
דאָס הױפּטיגעשפּרעך האָט זיך געדרייט אַרוּם , זשאַרנאָנאָווע"
צייטוּנגען, שרייבער אוּן, דער עיקר, אַרוּם דער צײיטונג, אין וועל-
כער איך בִּין אַ מיטאַרבּעטער,
צוּליבּ מיין כבוד וועגן איז דידאָזיקע ציימונג היינט אוים-
געקויפט געװאָרן אין עטלעכע עקזעמפּלאַרן און אומישנע צולעגט
געווען אין פארשידענע אַנזעעוודיקע ערטער, װוי שטיקלעך כּהויט
פֿאַר בּדיקת-חמץ...
אַלעמענס אויגן זענען געווען געווענדט צו מיר.
אפילג די פרויען און שול-קינדער, װאָס פאַרשטײיען נישט
קיין איין װאָרט יידיש, האָכן אויך געקוקט אויף מיר מיט נייגערי-
יקיים אוּן אַבּשיי, זוייל מען והאָט זיי דערציילט, אַז איך בּין א .זשאַר-
:גאָנאָווער" שרייצער, אַ הוּמאָריסט אוּן מיט אַ סך וויציקע ,שטיקלעך".
האָט מען געקוּקט אויף מיר, וי מיר אַליין אין די קינדער-יאָרן
האָבן געקוקט אויף א ירושלמי-ייד, וואָס פלעגט פאַרבּלאַנדזשן אַמאָל
צוּ אונז אין שטוּב אַרין,
איינער פוּן די געסט, אַ פּאַרשױין מיט אַ פוּל, פליישיק פּנים,
האָט געפוּנען פאַר טויטיק איבערצודערציילן אַ נאַנצן וויץ, װאָס
ער האָט אַהױיסגעלײיענט פוּן מיין צייטונג, אוּן אַלע האָבּן זיך ממש
געקאטשעט פון געלעכטער.
אין האַרצן האָכּ איך אַפִילוּ געוואוסט, אַז דער וויץ איז נישט
מיינער, נאָר אַן אַנדערנם אוּן איז גראָד געווען געדרוקט אין אַן
אַנדערער ציימונג, װואָס איך האָבּ צו איר נאָר קיין שייכות נישט.
איך האָבּ זיך אָבּער געמאַכט כלאדידע אוּן אַראָפּנעשלוּנגען די שבחים
סמיט דער לאָקשן-יויך, |
איצט איז געקוּמען מיין ריי אוּן איך האָבּ אױיסגעבּראַכט גאַנצע
זעקס געקליבּענע וויצן, װואָס איך האָבּ צונעגרייט ספּעציעל פאר
דעמדאָזיקן מאָלצייט-ווענן, אוּן איך האָבּ געהאָט גהויס בּיפאַל.
15
פאַר די פהויען אוּן קינדער האָבּן די מאַנזבּילן געמוזט איבּער-
זעצן מיינע וויצן אויף פּויליש אוּן מען האָט שטאַרק געלאַכט אוּן
מ'איז געווען זייער בּאַנייסטערט
--- ער קען ושוין איינמאָל אַרײנזאָגן אַ וויץ!
--- אוּן פוּנװאַנען נעמט זיך דאָס צוּ אַ מענשן אַזאַ קאָפּ ?
--- עס איז דאָך א נאָטיזאַך, אַ מתנה פוּן גאָט,
די ימער יידישע געסט האָבּן זיך געפיחלט גאָר נוּט, וי אויף
זייערס אַ שמחח; האָבּן גערעדט דרייסט יידיש, געוויזן נהיס בּקיאות
אין יידישע וויצן 3ּכ5ל אוּן אין מיינע שאַפוּנגען בּפרט, אַזױ אז די
איבּעדיקע גויאישע יידן האָבּן זיי שטאַרק מקנא געווען אוּן זיך גע-
מיט אויך אַהױסצוּווייזן גהויס אינטערעס פאַר דער אזשאַרגאָנאָווער"
ליטעראַטור, - | :
אוּן איינער אַ פּליכעוואַטער האַרער פּאַרשױין, שטאַרק בּאַװאַנסט,
וי א פּוילישער שלאַכטשיץ, האָט שטאַרק גערעדט וועגן אדבּוק"
פוּן אַנדזשײי מאַרעק אוּן ,גאלעם" פוּן ,מירלאַ עפראָס".
איינער פוּן די געסט, װאָס איז געווען גאר בּאַנײיסטערט פוּן
מיר אוּן מיין זשעני, האָט זיך געווענדט צוּ מיר מיט אַ פאַרשנדיג}
בּליק? אוּן געזאַנט; +
--- זאָגט מיר, פּאַניע ט,, איר זאָלט מיר נאָר זאָגן דעם אמת.
איך בּין חושר, אַז דער װואוּנדערּאַרער ראָמאַן, װאָס דרוּקט זיך
אין אייער צייטוּנג, ,אויף זיבּן שלעסער" איז אייער מלאכה, אוּן
די אדריי שטערנדלעך", װאָס איר שרייבּט-זיך-אונטער -- דאָס
זייט איר; װאָס, אַדיאָ, איך האָבּ געטראָפן ?
נאָט איז מיין עדות, אַז דערדאָזיקער ראָמאַן גשהערט נישט
צוּ מיין פעדער. איך האָב אָבֶּער שטאַרק געװאָלט, אַן מען זאָל
מיינען, אַז דער דאָמאַן איז מיינער. |
האָבּ איך אַראָפּגעלאָזט די אױיגן אוּן מיט אַ פאַרלעגן שמייבע-
ע געזאָנט: ,ניין" ; אָבּער דאָס איז געווען אַזאַ ?ניין", װאָס דער
טייטש זאָל זיין ,יא". וי איינער זאָנט: מען האָט מיך געכאַפּט
בּיי דער האַנט, איז מיר אַבּיס? נישט אָנגענעם, ווייל איך בּין בּאַר
שיירן. / :
-- אַהאַ! -- האָט דער פרעגער טריאומפירט, שטוּרירנרי?.
144
מיין שמייכעלע. --- װאָס האָבּ איך געזאָגט? מיך װעט מען נישט
נאַרן, איך האָבּ גלייך געװואוּסט, אַז דאָס איז זיין מלאכה, איך בִּין
אַ פּסיכאָלאַנישער מענש.
איך האָבּ נישט געקאָנט בּיישטיין דעם נסיון אוּן האָכּ זיף
;מודה" געווען.
-- יאָ, דער ראָמאַן קאויף זיבּן שלעסער" איז ומיינער,
הא כװאַליע פוּן בּאַװואוּנדערונג האָט זיך דוּרכגעטראָגן איבּער
דער גאַנצער געזעלשאַפט. עס איז געווען קענטיק, אַו דערדאָזיקער
ראָמאַן איז דאָ שטאַרק פּאָפּוּלֶער אוּן ווערט שטאַרק געלעזן פוּן א
גהויסן טייל פון דער געזעלשאפט,
--- אַזױ, איז עס אויער ראָמאַןן ? אַוואַ! --- זאָגט דער בּעל=
הבּית מיט זיין גבירישן הוּסטעלע, אוּן איז צוּפרידן, װאָס אין זיין
הויז איז געשען אַזאַ סענסאַציע,
--- און איך האָבּ שוין לאַנג געװואױסט, אַז דאָס איז זיינס א
שטיקל אַרבעט! -- ניטרצוּ אַ גנעל יירפ,
-- אוּן פונוװאַנען נעמט זיך דאָס צוּ א מענשן אַװי 8י?
קאָפּ? -- באַמערקט דער צבעלהבית.
-- נאָך אַ שטיקעלע גענזנס אפשר? -- רוּקט מיר אױנטעף
די בּעלההביתטע אַ נייע פּאָרציע גענזנס.
--- מיט כריין, --- זאָגט א צווייטע דאַמע מיט אַ סך צירונבּ
אוּן רוּקט מיר אוּנטער דעם כריין. |
--- און אפשר אַ שטיקעלע אינדיטשקע? ,
--- אָבּער גיט אים אַ גאָפּ?! גיכער, אַי נאָפּל פארן הוּמאָריסט !
--- וועלכן קאַמפּאָט עסט איר? -- פרעגט די עלטערע טאָב-
טער מיט די גהויסע ציגיינער-אוירינגלעך. -- זאָל דער הערר עסן
דעם אינדיק מיט קאָמפּאָט,
--- אוּן פאַרטרינקען מיט אַבּיסעלע וויין. צוּ פלייש אין גוט
אַבּיסעלע וויין, גיסט אים אָן אַ גלעזעלע טאָקײיער! -- בּאַפעלט
דער סַחוּתן דער דאָזאָר,
-- אוּן פוּנוואנען נעמט זיך ראָס ביי אַ מענשן אַװי 5י5
קאָפּ?!... -- פרעגט דער בּעל-הבּית ווידער.
-- עס איז דאָך א גאָט זאך, -- ערק?ערט אים אַ צווייטער.
107
-- אַ נאָטס מתנח! -- ניט צוּ אַ דריטער,
--- איך פאַרשטיי גאָרנישט, פּאַניע ס, -- זאָנט א גאַסט מיט
אַ לאַנגער נאָז אוּן קורצזיכטיקע אויגן, שטוּפּנדיק דעם נאָפּל אין
אוגערקע, --- פאַרװאָס איר בּאַהאַלט דאָ אייער נאָמען אוּן איר
שויייבט-זיך-אוּנטער מיט ,דריי שטערנדלעך". אויף אַלע אייערע
שמאַטעס שרייבּט איר אוּנטער אייער אמתן נאָמען, אוּן אונטער אַזאַ
װואונדערּאַרן ראָמאַן שרייבּט איר אונטער ,דריי שטעהנדלעך".
--- מסתמא ווייסט ער, װאָס ער טוט ! -- פאַרענטפערט מיך
דער כעלחהבית, --- אַ שרייבּער ווייס, װאָס ער טוּט. עס מוּז זיין אַ
סוד דערבּיי. אין יעדן פאַך איז דאָ אַ סוד. עלעהיי אין זייף-מאַכן
איז אויך דאָ אַ סוד.
איך האָבּ נאָך אַלְץ געהאַלטן אראָפּגעלאָזט די אויגן מיט אַ
בּאַשיודן שמייכעלע אוּן געריבּן אַ פּוּלקע גענזנם.
--- שא, שאַ { פּאַנאָװויש! איצט קאָן מען דאָך וויסן, װאָס עס
וועט זיין מיט דעם אבּאָהאַטער" מאָניעק ! --- רוּפט אויס מיט טרו-
אומף אַ. ווייב? מיט אַ געלן שייטל, -- דער מאַכער אַליין איז דאָ,
וועט ער אונז דערציילן. |
דאָ איז מיר געװאָרן בּיטער.
--- מאָניעק, --- זאָג איך, --- מאָניעק... װועט זיך... ע.. ט
איינליבן....
--- ווידער אױינליבן ! --- וואוּנדערט זיך אַ צווייטע דאַמע. --
ער האָט זיך דאָך שוין איינמאָל איינגעליבּט.
--- װוועט ער זיך אַ צווייט מאָל איינליבּן... -- זאָג איך אוּן
קאָן ניישט אויפהויבּן די אויגן.
--- אין וועמען 4 --- פרענן עטלעכע שטימען מיטאַמאָל,
--- אין... אין... דער העלדין.
--- וועלכע העלדין ? פאַראַן צוויי העלרינס,. סטעפטשע אוּן
אַנקע. - |
-- דאָס איז איינס אוּן דיזעלבּע, --- זאָג איך אוּן ראַטעווע מיך,
זוי אַ טרינקענדיקער אָן אַ שטרוי, --- אַנקע אוּן סטעפטשע איז איין
פּערזאָן. | | |
--- וואָס הייסט איין פּערזאָן ? --- פּראָטעסטירט אַ יונג בּחוּרל
168
מיט אַ קליין חסידיש היטעלע. --- איר שרייבּט ראָך אַליין, אַז זיי
פאַרבּרענגען אוּן רעדן צווישן זיך!
-- אַנטשוּלדיגט, --- זאָג איך, --- דאָס איז אַזאַ דאָפּלטער
יטיפּ, עס איז איין פּערזאָן, װואָס רעדט מיט זיך אַלֵיין. דאָס איז א
פאַטאַלאַנישער טים,
-- מניאַ! -- קוועטשט אַ שװאַרצער יוּנגערמאַן מיט די
זפלויצעס,
--- אוּן פוּן מאָניעקן האָט איר געמאַכט אַ נענער? הא? דער
זעלבּס טכמאָרד איז געווען אַ פאַלשער זעלבּסטמאָרד ! --- ווייזט אַרויס
נכּקיאות אַ יונג פריילין,
--- געוויס, געוויס, --- זאָג איך, --- אַי פאַלשער זעלבּסטמאָרר,
יֹדֶער סם איז קיין סם נישט געווען. |
= װאָפער סם 4 --- וואוּנדערטי זיך די יודענע אין שייטל,
-- אַנטשוּלדיגט, --- זאָג איך, --- דער רעװאָפֿוװער האָט זיך
יפא רהאַקום,
--- װאָס פאַר א דעוואלװער? -- פּראָטעסטירט דאָס געלע
/שייט?. -- ער האָט זיך דאָך נאָר דערטרונקן אין ווייכסל,
--- עוּ, יאָ, פריער האָט ער זיך דעחטרונקען אוּן נאָכדעם זיך
/גשסמט אוּן נאָכדעם האָט ער זיך געשאָסן פוּן אַ רעװואָלװער
--- מניאַ ! --- זאָגט דער הערר מיט דער געצװאָנענער באָרר,
--- אוּן װאָס וועט זיין מיט יאַקובּן ? --- פרעגט א נייע דא-
מע. -- אָט מיט דעם יוּנגען שווארץ?
-- ער וועט שענדן, --- עטטפער איך,
--- ווידער שענד"? --- כאַפּטזאוּנטער דאָס יונגע חסידישע
בּחוּרל. --- וועמען וועט ער איצט שענרן ?
-- ע... ע... יאַקוּבן. -- װאָג איך אוּן איך הער, װוי עס
;פלאַמט מיר אַן אויער
-- כאַ, כא, כאַ! -- צעלאַכט זיך דאָס בֹּחוּרל.
--- מניאַ ! --- מאַכט דער הער מיט דער געצװאָגענער בּאָרר,
-- 31 נג! --- והעלפט אים נאָך איינער --- לאמיר רעדן וועגן
{פרוילעכערע זאַכן װאָס הערט זיך עפּעס מיט דער פּאַרטיע זייף?
-- איר װעט אונז אַנטשולדיג}, -- זאָגט צו מיר אַ נאַסט מיט
169
| שטעכעדינע אויגעלעך, --- איר אַלֵיין שרייבּט אוּן איר ווייסט נישטש
װאָס קומט-פאָר אין ראָמאַן !
--- איך בּין חושר, פּאַנאַװױיע, ---- רופט זיך אֶפּ דאָס געלע:
יידפ, --- אַז דאָס איז עפּעס אַ שווינדל. דער ראַָמאַן איז נישט זיינערי-
--- איך האָנב אויך אַזאַ איינדרוק, --- גיטדצוּ דאָס וייבּל אי
נעלן שייטל,
אַ טויטע אַנטוישטע שטילקייט האָט אַ װויילע בּאַהערשט דעם!
נאַנצן טיש. אַפיל דער קלאַנג פוּן לעפל-גאָפּל איז פאַרשטוּמט גע-י
װאָרן. ו
עמיצער האָט אַװעקגענוּמען דאָס פלעשל וויין, װאָס איז געשטאַל
קען נעבּן מיר. די װואַזע מיט אױבּס, װאָס איז די גאַנצע צייט געד
שטאַנען פּונקט אַנטקעגן מיר, איז אַוועקגערוימט געװאָרן ערגעץ"
אויף א צווייטן עק שיש. :
צױּם קאָמפּאָט האָט מיר אויסנעפעלט אַ לעפעלע. איך האפ
נשהוסט אוּן געהוסט, נאָר קיינער האָט זיך נישט אוּמגעקוּקט צוּ
מיר.
דער עולם איז אױיפגעשטאַנען פוּן טיש. די עלטערע האָבּן שויך
גערעדט וועגן געשעפט; די יינגערש --- ווענן ספּאָרט. די מיידלעף'
האָבּן געזוּנגען לידלעך פוּן ,אַנאַנאַס", אוּן איך בּין געבּליבּן פאַריי
כֿאָזט פוּן גאָט אוּן פוּן מענשן.. |
= שטיפ, װוי אַ גנב, האָפּ איך זיך אַרױסגעגנבעט אוּן בּין אַװע?י
דעם גאַנצן וועג האָבּ איך זיך אַליין געגריזשעם:
--- דער טייוו? האָט מיך געשטוּפּט! צויװאָס האָב איך דאָםל
געדאַרפט? צויװאָס4...
170
11 1 11 11 111 1 1 1111 11 111 11 11 1141:
האָבּ איד עס אַבּיס? געהאַט אַ קאָנצערט!
דערציילט פוּן מענדל דעם פרויען-הערשער, קוּנסט.קריטיקעף.
און עסטעט. |
--- פוּנװאַנען קוּמט צו מיר אַ געשװאָלענע בּאַק און אַ בלוו
אוינ ? אוּן פאַרװאָס עפּעם גראָד פוּן דער רעכטער זייט? -- איז
ערשטנס, דערפאַר ווייל מיין ווייבּ איז א געלינקטע ; אוּן צווייטנס,
האָבּ איך די נאַכט זיך אַבּיס? צעווערטלט מיט מיין ווייבּ סעווערינא.
וואָס אי געשען פאַר א געשיכטע ? נאָרנישט איז געשען; קיין
געשיכטע. |
דאָ אנומעלט איז צוּ אונז ואין שטאָט אָנגעפּאָרן אַ בּאַרימטער
חזן פוּן בּיאַליסטאָק, כּערעלע סאָלאָווייטשיק, אַ זינגער פוּן ערנסטע
אָפּערעס, ראַפּסאָדיעס, רעטשיטאַטיון אוּן יידישע פאָלקס-לידער.
אַ דיקלעכער נידעריקער פּאַרשױן, אויף קורצע, קיילעכדיקע פים
אוּן לחלוטין אָן א' האַלז. דאָס הייסט, אַ האַלז אויף זיננען האָט ער,
נאָר א האַלז צוּ ווייזן זיך פאַר לייטן האָט ער נישט, טראָגט אַ פראק
מים אַ פּיקײענער װועסט אוּן כּכמודיקן פּליך, װוי אַ האַלענדישער
קעז, אין סאַמע אָנדערװאָכן. פוּן צייט צוּ צייט לאָזט ער אַרויס צוויי
אָפּגעריסענע קלאַנגען: תמי", .מאַ". דאָס פּרוּבּירט ער די ריינקייט פוּן
זיין ?בלי". איין קלאַנג חמי" זאָגט ער מיט אַ בּאַס, אוּן דעם צווייטן
קלאַנג ,טמא" זאָגט ער מיט אַ סאָפּדאַן. אוּן אַז ער רערט, רערט ער
אויך מיט צוויי שטימען, מיט אַ בּאָס אוּן מיט אַ סאָפּראַן. רוּסיש
רעדט ער מיט אַי בּאָס, אוּן יידיש סיט א סאָפּראַן. אַזױי, למש?, קאַנט
איר הערן אין איין פראַזע בּיידע לשונות אוּן בּיידע שטימען:
11
--- מֵאִי אימפּערעסאַריאָ סװאָלאָטש! --- הױיבּט ער אָן מיט אַ
געדיכטן בּאַס, װוי עס פּאַסט פאַר דער רוסישער שפּראך; אוּן אין
דעהזעלבּער סעקונדע פאַרענדיגט ער מיט אַ קוויטשיגן סאָפּהאַנדל,
וי אַ קריי פון אַ יונגען הענרל:
-- אַ ממזר, אַ רוּח אין זיין געפּגרטן טאַטן אַרין !
האָדער; |
--- (מיט אַ גראָבּן בּאַס) : אָן מניע אָבּיעשטשאַל דערזשאַט נאַ
ווסיאָם נאָטאָװאָם (אוּן תיכף מיט אַ דינעם קולבל), אוּן יעצט דאַרף
איך אַליין קויפן אַ שטיקל הערינג !
ער איז געקוּמען אַהער צוּ געבּן אַ ריי קאָנצערטן. זיין ערשטער
קאנצערט וועט זיין אין פּאָמפּאַדוּר-טעאַטער אויף פּשעכאָדניע גאַס.
בִּין איך דאָך עפּעס אויך אַ שרייבּער, אַ קונסט-קריטיקער אוּן אַן
עסטעט, האָבּ איך מיך גענוּמען גרייטן צוּם קאַנצערט,
"ענעם פרימאָרגן האָבּ איך געגעבּן אַ טאַפּ דעם הופק בּיי מיין
ווייבּ סעװוערינאַ, צי זי איז אַ כּעלנטע צוּ גיין אויפן קאַנצערט,
זאָגט זי, אַז זי האָט נישט, װאָס אֶנצוּטון, זאָג איך: ,סטיייטש, װאָס
איז מיטן גראַנאַט-קלײד ?" זאָגט זי: ,אין דעם גראַנאַט-קלײד זע
איך אויס דאַר, וו אַ שטעקן". זאָג איך: , אוּן װאָס איז מיטן שװואַרצן
קלייד ?" זאָגט זי, אַז יאינם שװואַרצן קלייד איז זי דיק, וי אַ פאַס.
זאָג איך: תאוּן וװואָס איז מיטן בּרוינעם קלייד ?" זאָגט זי, אַז אינם
בּרױינעם קלייד זעט זי אויס אַן אַלטע יידענע. זאָג איך: ,אוּן װאָס
איז מיטן גרינעם קלייד ?" זאָגט זי, אַז אינם גרינעם קלייד זעט זי
אויס, וי אַ געווענזלטער הערינג. זאָג איך : אוּן װאָס איז מיטן נייעם
פּאָפּעליאַטן-קלײד, װאָס דוּ נייסט איצט?* זאָגט זי, אַז דאָס נייע
פּאָפּעליאַטע קלייד איז נאָך נישט פאַרטיק, אוּן אַז דאָס דאַרף זי
טאַקע היינט אַוונט פאָרן צוּ איר שניידערין אויף דער , לעמבֶּערגעו
| פאָרשטאָט". זי האָט מיט איר שניידערין אַ. שאַרפן סכסוך: די
שניידערין האָט איבערגעפירט אַ קלייד, קאַלִיע געמאַכט דרי
ימעטער קרעפּדזשאַרדזשעט, צוויי מעטער קרעפּ- דעשין אוּן אַ
מעטער טאַראָקען, אַחוּץ. אוּנטערשלאַק. ס/אי! נישט קין
קלייד, נישט קיין סאָרע אוּן נישט קיין פאַסאָן... דאָס
קלייד האָט געדאַרפט זיין א קאָמבּינאַציע מיט בּראָקאָט פון
/ 172
אויבּן אוּן מיט אַ ,קלאֶש" פוּן אונטן, פּליסירט פוּן רעכטס אוּן פאַר-
ריסן פוּן לינקס. צוּם סוף האָט זי אור געמאַכט מיט אַ ,טגנול"
פוּן פאָרנט אוּן מִים אַ ,בּוף" פוּן אויבּן, ,געפיורט" פוּן רעבכטס און
פאהריסן פוּן הינטן...
פאַרלאַנגט מיין ווייבּ, אַן די שניידערין זאָל איר אָפּקויפן
צוּריק די סחורח מים די אַלע מאַטעריאַלן ; זוי? יענע נישט. האָט
מיין ווייבּ זי אָנגערופֿן ,טאַנדעטניצע". האָט יענע צוּריק אָנגערוּפן
מיין ווייבּ ?מרשעת". האָט מיין ווייבּ זי אָנגערוּפן ,גן-עדן-פוינל",
האָט יענע מיין ווייבּ אָנגערוּפן ,ווערימדיקער בּאָקסער" ; אוּן דאָם
אַלץ, זאָגט מיר מיין ווייב, איז, ווייל זי האָט אַ מאַן װוי איך, אֵן
אויסוואורף אוּן אַ מערזאַװעץ אוּן א פּאָדלעץ, װאָס שאַנעװועט נישט
זיין ווייבּ, דערטיבן זיך אַנדערע אויך זי גרינגשעצן און אָנרוּפן
,ווערימדיקער בּאָקסער". אָבּער אַז איך װאָלט נישט געווען זיין אזא
פּאָדלער מאַן, אַזא אויסוואורף און אַזא מערזאַוועץ, וואָלט איך באַ-
דארפט היינט אָוונט אַ שפּיי טון אויפן קאָנצערט און פאָרן מיט איר
צוּ דער שניידערין אוּן מאַכן איר דאָרטן שוואַרץ"שכת אוּן צע-
פראסקען איר רי פּאַסקוּרנע פּיסקעם, אוּן אָנגעבּן אין געריכט --- אוּן
זאָל יענע וויסן, וי אָנצוּרוּפן אַ פרוי פוּן א שרייבער אוּן אַן עסטעט
אווערעמדיקער בּאָקסער" ! אַזאַ דריאַן! אַזאַ כאַלערע! אזאַ גן-
עדן-פויגל ! |
קורץ : פון דעם גאַנצן פּזמון האָבּ איך אויסנעפונען דאָס וויב"
טיקסטע, אז מיין ווייב וועט היינט אויפן קאַָנצערט נישט זיין, אוּן
איך קאָן היינט שמיאַלע (זיכער, אָן געפאַר) גיין אויפן קאָנצערט
אוּן מיטנשמען מיין מייחל, פרויליין צעלענצינאַ.
מיין טייערע צעלענצינאַ! זי איז א מאָריסטין. שוין אַ פֹּאָף
וואָכן, אַז איך בּין אין איר פאַרליבּט מיט אַ צערטליכער ליבּע. איף
האָבּ זיך איר אָנגענעבּן אַלס בּחור, אַלס קאַװאַליער, אוּן שיין איו
זי, מיין צעלענצינאָ, וואָס נאָר אַזא קוּנסט-קריטיקער אוּן עסטעט, וי
איך, קאָן עס אָפּשאַצן ; חויך און דאַר אוּן שלאַנק אוּן שווארץ, מיט
אַ געווענזלט פּנים. אירע געציילטע און זעלטענע האָר טראָנט זי
פאַרקעמט אַהױיף מיט אַ קוּפּקעלע. טראָגט אַ פלוזע מיט בּיינערנע
קנעפּלעך, צונעשפּילעט כּיז צוּם האַלז, אוּן 8 לאַנג שװואַרץ קליור,
13
פֿון אונטער וועלכן עס שטאַרטשן אַפּער אַ פּאָר גחויסע שיך נומער
קיינט ווע? איך זיין גליקלעַר... אוּן אויך זי, מיין טייערע,
וועט זיין גליקלעך צוּ זען, וואָס פאַר אַ כבוד מען גיט-אָפּ מיר, דיעם
קונסט-קריטיקער אוּן עסטעט אויף א קאַנצערט.
אין טעאַטער ,פּאָמפּאַדוּר" איז געווען יום-טובדיק אוּן ליכ"
טיק, װוי אויף אַ חתוּנה. דער גרויסער געלער פאָרטעפּיאַן איז שוין
געשטאַנען אויף דער עסטראַרע אוּן מיט זיין בּרייטן רוּקן הכנעהדיק
! געװאַרט, װוי ער װאָלט זאָנן : פנאַט, שפּילט אויף מיר, װאָס איר
װילט; סמעג זיין װאַגנער, שניאור אוּן אַפילוּ הענעך קאַנס קאָמ"
פּאַזיציעס!++.
איך אוּן מיין צעלענצינאַ זענען מיר זיך געזעסן, װי אַ צו
נויפגעװואַקסענער צווילינג, אויף אונזערע פּעצער אוּן צערטלעך גע-
שמועסט האַרציקע רייד וועגן אײיביקער ליבּע, שענהייט, האַרמאָניע,
טרייהייט, עסטעטיק אוּן אַנדערע ענלעכע זאַכן. אירע שאָרסקע צע-
שטאָכענע פינגער האָבּן צעהטלעך געגלעט מיינע הענט, וי מיט אַ
ריבּאייזן. הא |
פלוצלינג איז ומיין ליק געפאַלן צוּ דער טיר צוּ, אוּן וי אַ שטיק
האַרץ וואָט זיך בּיי מיר אָפּגעשפּאָלטן אוּן איז אַרינגעפאַלן טיף
אין סאַמע בּויך אַרין. '
מיין ווייבּ איז אַריינגעקוּמען.
מען דאַרף נישט זיין קיין פיזיאָנאָמיסט צוּ דערקענען אויף
מיין ווייבּס. פּנים קריגס-צושטאַנד, בּפרט נאָך איך, דער אויסגעי
-פּרובּירטער מאַן אוּן נאָך אַ קונסט-קריטיקער אוּן עסטעט, האָנ
-תיכף דערשמעקט, אַז עס שמעקט ומיט פּולוער. אַ נס איז געווען:
איך האָבּ בּאַצייטנס בּאַמערקט, אַז זי האָט מיך נישט בּאַמערקם..ו
--- אַנטשולדיקט מיר, מיין טייערע! --- האָב איך גיך איינגע
רוימט מיין מייד? אויפן אויער. --- איך מוּז דאָ אַבּיס? אַכטונג געבּ
אויפן זאֵל. איך בּין איינער פוּן דעם קאָמיטעט, װאָס דאַרף האַלט
אֶהדנונג ! --- אוּן בּין אַװעקגעלאָפן צוּ מיין ווייב.
174
ס --אטיט קטאסט זי "5ש 24
מיין ווייבס פּנים האָט וממש גששאָסן מיט ּליצן. די ליפּן אירע
שװאָבּן זיך געבּיסן בּיז בּלוּט.
--- בּיזט גאר דאָ, מיין טייערע ? --- האָבּ איך געזאָגט מיט אַ
טוייכקייט פון צעלאָזענעם פּוּטער מיט האָניג.
--- ,דא, דאָ", אידיאָט! -- האָט מיין ווייבּ אַרױסגעשיפּעט,
לוי אַ קעסל, --- זעסט דאָך אַז איך בּין דאָ. איך בּין געווען בּיי דער
שניידערין, האָבּ איך זי נישט געטראָפן אין דער והיים, די מכשפה.
זי באַהאלט זיך אויס, די אויסוואורפניצע, בִּין איך געקוּמען אַהער,
הו זאָלסט ימיר העלפן זי אויפזוכן, די פּאַסקודסטווא, אוּן איר אֶפּי
ישפּילן די אמתע חתונה. די שכנים זאָגן, אַז זי געפינט זיך אָדער
בּיי איר בּרודער זלמן-ליפּ, דער קוילן-טרעגער אין מאַקאַטאָו, אָדער
ביי איר 'פעטער ומאָטיע פעחד-גנב אין זאָליבּאָזש, װאָס האָט פאָריי
יקע וואָך געשלאָגן דריי פייער-לעשער. אֶבֹּער שוין די מינוּט זאָלן
מיר פאָרן אַהין אוּן מאַכן פוּן איר קרעפּל-פלייש !
נאָר פלוצים איז זי געבּליבּן שטיין געפּלעמט, איר בּליק איז
געפאלן אַהינצוּ, זאו מיין מיידל איז געזעסן.
--- זי איז רא! זי איז דאָ! דער גדעדן-פויגל! --- האָט מיין
װױיוב זיך צעצאַפּלט, וי אין פיבּער. -- די רגע זאָלסט צוּגיין צוּ
איר און אַרױסרײסן איר די אויגן, אירע פּאַרשיווע בּאַקן זאָלסט?
איר צעפראַסקען.... אָדער זי זאָל די מינוט אָפּגעבּן דאָס געלט פאַרן
קלייד, אָדער זי זאָל דאָ, פאַר אַלעמען אין די אויגן, צוריקציען
דאָס װאָרט אווערימדיקער בּאָקסער". אַז נישט, זאָלסטוּ פוּן איר מאַכן
א בארג אֵש! |
--- אָבּער. . , אֶבּער.... מיין טייערע, --- האָבּ איך געשטאַמלט
אוּן מיין פּנים אין שפּיג? האָט אויסגעזען, אַז אַ שענערן לעגט מען
;אין קבר.
אוּן בּאַלד איז מיין ווייבּ געשטאַנען מיט געקלאַמערטע פויסטן
נעבּן מיין צעלענצינאַ אוּן נעקוויטשעט נישט מיט איר סויל:
--- דוּ בּיזט נאָר דאָ, דוּ טאַנטדעטניצע, דוּ גןדערן-פויג?ל! װאָס
טוסטו ראָ? האַ? כּאַהאַלסט זיך אויס! איך וועל דיר פוּנדאַנען --
-- איך הא פאַר אייך קיין סורא נישט! --- האָט מיין מיידל
זיך גענעבן אַ שטעל-אַועק, וי לאַנג זי איז. -- איך בּין דאָ מיט
175
מיין חתן ; ער איז דאָ אַ גרעסערער מאַכער פוּן איץך! ער איז ראָז
איינער פון קאָמיטעט!
--- דיין חתן ? ווער איז דאָ דיין חתן ?
-- אָט, ער! -- האָט דאָס מייד? אָנגעוויזן אויה מיר מיטף
שטאָלץ אוּן טריאומף.
=+ ער? ער מיין מאַן איז דיין חתן? קינדערלעך! כאַ, כאַ,
באַ! --- האָט זיך מיין װוייבּ צעלאַכט מיט אַ היסטעריש געלעכטער.
-- אייער מאן ? אִי, אַ שלאַק האָט מיך געטראָפן! -- האָט
מיין מייד? פאַרפראָכן די הענט. -- ער זאָגט דאָך, אַז ער אין אִי
בֹּחוּר! א, א פינסטערע, וויסטע מחומה זאָל קוּמען אויף זיין קאָמױ
אויף זיינע הענט אוּן פיס !
אוּן מיין געליבּטע האָט זיך עס אַרױפגעװאָרפן אויף מיר :
--- דוּ שווינדלער! דג אַלפאַנס! פֿיידאַק ! הולטאַי! אומשול-
דיקע פרויען וױילפטוּ פאַרפירן ? איך על דערציילן מיינע בּרידערי
װועט מען דיר.,. *
-|--- אַהיים קוּם. די מינוּט זאָלסטוּ מיר גיין אַהיים! --- האָמג
מיין ווֹייכּ געיאַכמערט אוּן זיך אַרױפגעװאָרפן אויףּ מיר פוּן דער
אַנדער זייט, --- אַהיים זאָלסטג מיר גיין ! די הנע, דרי סעקונדע 3
הו מערזאַװועץ! דוּ אויסוואוּרף, הו מיידלניק!...
דעד אױטאָמאָבּיל האָט אוּנז נעפירט אַהיים. איך בִּין געזעסן
וי א פאַהמשפּטער, מיט אַן אָנגערוּקטן קאַפּעליש אוּן האָבּ געשוויגן.
מיין ווייבּ האָט אויך געשוויגן, אוּן שטי? איז געווען אין אױטאָמאָביל,
שטיל, וי פאַר אַ שטורעם. איך האָבּ געװאוּסט, אַן אין רער הייםי
| װואַרט אויף מיר דער אמתער קאַנצערט.
176
ר ר ר טור 1 111 1111 טור עטור
פאַרטוישט די יוצרות
| מיין שיין בּאַקאנט פריילין טאָבּטשע פּייניסט מיך שוין אַ לעני
גערע צייט, איך זאָל זי אַריינפירן אין דעם שרייבּערזקרייז און באַי
קענען זייי מיט ליטעראַטן אוּן קינסטלער,
-- עס מוּז דאָך זיין זייער אַן אינטערעסאַנטער אנאַרוּד"
סיט אַ סך ווערק אוּן ,ווערשעס" פון רי שרייבּער איז זי שוין
בּאַקאַנט. דער שװאַגער לייענט איר אַלע שבּת די ,קושיווע לוסטראַ*
אויפן ,דושענניק", איצט וויל זי קענען די אױיטאָרן. היינט --- האָס
זי געהערט --- איז אין ליטעראַטךפאַרײן אַ ,ליטעראַצקי פּיאַנטעק")
זאָל איך זי מיטנעמען אַבּיס? אויף רער זאבאַווע,
--- איך על אָבּער נישט קאַנען מיט אייך זיך פאַרנעמען, -=
האָבּ איך איף געזאָגט, --- איך בּין היינט דער הױיפּט-אַהדנער פוּן
אָוונט. איך וועל זיין זייער באשעפטיקט,
-- דאָס שאַדט נישט. איר וװועט מיך כּאַקענען מיט אייערש
קאלעג}, אוּן איך על ששׁוין אליין מיט זיי זיך חזאַבּאוויען".
געפּועלט. |
דער באדינג איז נעווען, איך זאָל זי בּאַקענען מיט דריי טיפּן
שרײיבּער: מיט אַ לירישן דיכטער, מיט אַ פחיילעכן חוּמאָריסט אוּן
פּעסימיסטישן דענקער.
* = דעמזעלבן אָוונט האָבּ איך זי מיטגענגמען אין ליטעראַטןסאַי
דיין אויפן ,פאַמיליען-אָוונט". אוּן אויף א פאמיליען-אָוונם פוּן שריױ
בּער איז, װוי בּאַוואוסט, פאַר אַן אָרדנער פאַראַן זייער א סך ארי
בּעם: ער דאַרף אַכטונג געבּן, אַז אַלץ זאָל זיין אין דער כּעסטען
אָרדנוּנג, די מיטגלידער, זי אויך די איינגעלאַדענע געסט, זאָל
177 '
נישט אַריינקוּמען אין זאַל אין די מאַנטלען און קאַלאָשן ; מען זאָל
נישט. װאַרפן קיין פּאַפּיראָסן-קערטלעך אוּן אַשׁ אויפן טיִשטוך, אוּן
בּיים עסן זאָל מען נישט וואַחפן קיין הערינג-בּיינדלעך אוּן קיין
פיסטאַשקעס-שאָלעכץ אויף דער פּאָדלאָנע, נישט שרייבּן קיין גע-
מיינע רייד אויף 'די ווענט, נישט קנייפּן די דאַמען, מען זאָל נישט
שנייצן די נאָז אין די פאָחהאַנגען. מיט איין װואָרט, ס/איז פאַראַן
זייער א סך אַרבּעט פאַר 8 מענשן, װאָס איז ממונה צוּ האַלטן אָרך-
צונג, אויף א פֿאַרויילוננסקאוונט בּיי ליטעראַטן,
{ = האָבּ איך, בּיים אַריינקוּמען מיט פריילין טאָנטשע אויף אונ-
זער אַוונט, זי תיכף צוּגעפירט צוּ אַ קאָלעגע, כדי איך זאָל גלייך ווערן
מחיי אוּן קאָנען צוּטרעטן צוּ מיין שווערעה פאַראַנטװארטלעכעה
אויפגאַבּע, /
אִיך האָב זיי פאָרגעשטעלט;
--- פריילין טאָבּטשע טיהקעלטויפ אוּן קאָלעגע מנחם זויער-
שרויט. אַ פריילעכער ומענש, אונזער בּעסטער הוּמאָריסט אוּן גייסט-
רייכער וויצלער. איר וועט האָבּן אַן אמתן גענוּם מיט אים צוּ פאַר-
צּרענגען. . |
אוּן צוּם קאָלעגע האָבּ איך אַזױי געזאָנט:
--- !איך גיב אייך איבער, קאָלעגע, אויף אייער אַחרית מיין
בּאַקאַנטע אוּן וויילט זי, װוי איר קענט.
אין איילעניש האָבּ איך פארטוישט די יוצרות, װואָרוּם ם דער
קאַלעגע זויערקהויט איז נאָר נישט קיין הוּמאָריסט. ער איז נאָר בּאַ-
זואוסט אַלס פעסימיסט אוּן מיסטיקער. זעלטן, ווען מען בּאַנעננט
א שמייכ? אויף זיינע ליפּן. פוּן קיין וויצן האַלט ער נישט, אוּן ווען
מען דערציילט אים אַ וויץ, אַנטשולדיקט ער זיך בזה הלשון :
--- פאַרצייען זי מיר, װאָס איך לאַך נישט, איך בּין אַ -:
סימיסט אוּן אַן איינזאַמער מענש. /
ריידן דעדט ער געציילטש ווערטער אוּן פראַזן פוּן טיפע מיס-
?טישע אמתן, וי למש?: ,אַלץ איז רעלאַטיוֹן" ; =דאָס לעבּן איז וי
אַ הינער-אויג" ; ,פיניטאַ לאַ קאָמעדיע"; ,שערשע לאַ פאַם";
שדי וועלט איז אַ יאַמערטאָל", וכהומה אַזעלכע פּראַזן. -
זויערקחוים, נישט קוקנדיס אויף זיין אייטואַמקייט אוּן הבפי
18
הבלימדיקער וועלט בּאַנעמונג, איז דאָך געווען צופרידן צוּ האָכן
נעבּן זיך אַ סימפּאַטיש מיידל, װוי טאָבּטשע, מיט וועלכער ער װועט
זיך קאַנען טיילן אין זיין ,גענאַטיווער" װעלט-אַנשיאונג.
--- איר וועט זיך וואונדערן, פריילין, --- האָט ער געזאָגט מיט
א שטים וי פוּן אַ קבר --- װאָס איך, אַן איינזאַמער מענש, געפין
זיך האָ אויף אָט דער פאַרװײילונג ; דאָס טוּ איך, ווייל דער איינ-
זאַמער מענש פיהלט זיך צווישן אַ מאַסע נאָך פיל איינזאַמער, און
וואָס מער איינזאַמער כ'פיה? זיך, אַלץ מער לעב איך זִיך אויס
אין מיין איינזאַמקײט, |
-- כאַרכאַזכאַ! -- האָט זיך דאָס מייד? צולאַכט מיט אַ
קלינגנדיק געלעכטער. --- וס/איז קאָמיש,
--- אַנטשוּלדיקט, פרוילין, --- האָט ער צוּ איר אויסנע-
הרייט דעם קאָפּ מיט אַ צוּטראָגענער מינע: -- דאָס איז נישט קיין
קאָמיזם, דאָס איז דער טרויעריקער פּסיכאָלאָנישער אמת פוּן דער
גרויער ווירקלעכקייט, װאָס גרעניצט זיך מיט דעם אייבּיק-מעטא-
פיזישן אוּן מיסטישן טראַניזם פוּן מענשלעכן דאַזיין.
-- כאַ, כאַ, כאַ! -- האָט דאָס מייד? אויסגעשאָסן מיט נאָך
אַ הילכיקערן געלעכטער: -- איר זענט אַ וואונדערלעכער קאַָ-
יסיקער, איר זאָגט די גרעסטע וויצן און איר לאַכט אַפיט נישט,
טשאַפּלין איז אויך אַזױ. אַלע גרויסע קאָמיקער זענען אַזױ. די ארונ"
מיקע לאַכן, אוּן זיי אַלֵיין נישט. כא-כאהכאַ! .
זװיערקרויט האָט געקוקט אויף איר מיט אַ פּאֶר קיילעכדיקע
צזשראָקענע אוינזהווייסלעך אוּן געקוועטשט מיט די פּלייצעס.
| = עטדלעך האָט ער זיך אויפגעהויבּן פוּן אָרט אָן שׁוּם אַנטשג?-
דיקונג און איז צונעלאָפן צוּ מיר מיט אַ װוילדער רציחה,
--- וװואָס איז דאָס ; האַ 4 װאָס פאַר א ומיידל האָסטוּ מיר אָנ
געטשעפּעט? זי איז אַ גערירטע פוּן זינען, א חסר-דעהניצע, צי װאָס?
טוט אוּן לאַכט, װאָס איך זאָג, לאַכט זי : כאַדכאַדכא אוּן כיזכידכי!...
וװאָס איז דאָס ? האָסט געמאַכט מיט מיר אַ שפּאַס. גראָד מיר, דעם
איינזאַמען פּעסימיסט, האָסט אנגעשיקט אַזאַ לייכטזיניק לאַכעדיק
בּאַשעפעניש! אַ שיינער חבר בּיזטוּ! פאַר אַזאַ חוזק בּיזטו ווערת,
מען זאָל דיר רי האַנט נישט געבן!
179
איך בּין צוגעלאָפן צוּ מיין טאָבּטשען, געכאַפּט פאַר דער האַנט..
צוּגעפירט זי צוּ אַן אַנדער װוינקעל אוּן פאָהגעשטעלט זי פאַר א
נייעם קאָלעגע: |
--- פריילין טאָנטשע טירקעלטויב אוּן קאָלענע זשאַמע לאַב-
מאַן, גרויסער לירישער דיכטער, מיסטישער דענקער, זינגער מון
דעמערונג אוּן געשפּענסטעה, --- זייט בּאַקאַנט... איך האָף, פריי+
לין, אַז די געזעלשאַפט פוּן אונזער דיכטער וועט אייך זיין העכסט:
אינטערעסאַנט. ער וועט אייך פאַרשאַפן ודעם אומתן גייסטיקן גענוס.
אין איילעניש האָכּ איך אויך דאָ ווידער פאַרפּלאַָנטערט די
יוצהות, קאַלעגע לאַכמאַן איז גהאָר בּאַקאַנט אַלס הוּמאָריסט אגן
פריילעכער 9גנג-אוּן-לעבּער, מיט זיינע וויצן אוּן לוסטיקע פלוירע--
דייען איז ער שטאַרק נושא-חן בּיי דעם ,שיינעם געשלעבט".
דערזעענדיק דאָס שיינע מיידל בּיי דער זייט, האָט ער זיףי
ערישט צוּלאָזט. מיט דעם גאַנצן חומאָריסטישן בּאַגאַזש אין גרויסי
אימפּעט. צוערשט האָט ער איר אויסגעבראַכט אַ פּאַר קאָמישע פא"
ראַדאָקסן, אַז די פּאַראַדאָקסן האָבּן נישט געמאַכט דעם געהעריקן
רוישם, האָט ער איר דערציילט צוויי נייעסטע קאַבּאַרעטראַנעקראָט;
וושגן אַ שוויגער אוּן װועגן אַ פאַהראַטענעם מאַן.
דאָס מיידל איז געזעסן זייער טחװיעריק ומיט אַן אַראָפּגעלאָזטן
קאָפּ, וי אַן אָב? נאָך אַ גרויסער אבידה,
דערזען, אַז האָס מייד? רעאַגירט נישט אויף זיינע אַנעקדאָטן,
האָט אוּנזער חומאָריסט זיך אוּנטערגעגאַרטלט מיט גרויס טאַלענט
אוּן שאַרפן חיתוך-הדיבּור אוּן מיט אַ וואונדערלעכער אינטערפּרע-
מאַציע איבּערגענעבן צוויי נייע שאַרפע וויצן.
דאָס מיידל איז נאָך אַלץ נעזעסן שטי? אוּן טהויעריק, זי זפ
װאָלט פאַרנעמען אַ זייער טהויעריקע בּשוּרה,
--- איר זענט שלעכט געשטימט, פריילין, --- האָט לאַבמאַן גע-
זאָנט מיט רעזינגנאציע,
--- אייערע װוערטער וועקן אין מיר טיפע מעלאַנכאָליע.
לאַבמאַן האָט מ-חצד אָנגעקוּקט זיין מאָרנע בּאקאנטע, אירי
פּראָפּיל האָט אויסגעזען, װוי זי װאָלט אויפגעגעסן אַ טוץ ציטרינען,
געמאַראנירט אין עסיג. עה האָט זיך געדרייט אויף זיין אָרט 8
150
יפאַרלוירענער און צומישטער. אָפּנעװישט די גרויסע טראָפּנס שווייס
פוּן שטערן, האָט ער גענוּמען דערציילן זיין כּעסטן װויץ פוּן זיין
רעפּערטואַר: אַ קאָלאָסאַלער וויץ א צווייזדייטיקער, װאָס קאָן רירן
דעם (גרעסטן מרה-שחורהניק. ער האָט אָבּער נישט געענדיקט, מחמת
'ער האָט דעויזען, אַז ער רעדט צוּ אַ טויבער װואַנט. דאָס מיידל איז
געזעסן העכסט טרויעריק אוּן האָט געקוּקְט אויף די שפּיצן פוּן אירע
פּאַנטאָפל,
ער האָט זיך אַ ריס געטוּן פוּן אָרט, וי א שלאַנג װאָלט אים .
א בּיס געטוּן, און מיט אַ בּייזער ווילרקייט, װואָס עס אין שווער
געווען צוּ גלויבּן אויף אַזאַ לוּסטיקן גוטמוּטיקן מענשן, װוי ער, האָט
ער זיך אַ װאָרף געטון צוּ מיר:
--- וװאָס פאַר אַ מייד? האָסטוּ עס מיר אוּנטערגעשיקט? -- אַ
מעלאַנכאָליטשקע, אַ מרה-שחורהניצע, צי װואָס, דער רוח ווייס! אין
אַ משוגעים-הויז דאַרף מען דאָך זי אַװעקשיקן, אין דער אָפּטײילונג
:האר שווערע מעלאַנכאָליקער! האָסט עס סיר געטוּן אויף צוּ"
להבעים ! ? חוזק מאַכסטוּ פוּן מיר. איך וויל דיך נישט קענען מער!
יטפו!...
איך בּין אין דער ניך צונעלאָפן צוּ מיין מיידל אוּן צונויפגע-
פירט זי מיט אַ דריטן בּאַקאַנטן, מלך שטורקאַץ.
-- דאָ האָט איר, פריילין, אַ טראנישע פינוּה, אַ בּייראַניסט,
דיכטער פוּן טראַגיזם און מענשלעכש טרערן, מיר רופן אים דער נייער
האַמלעט. אוּן דאָס איז פריילין טאָבּטשע טירקעלטויבּ, אַן אינטע-
יליגענט סמיידל. זייט בּאַקאַנט אוּן װויילט אייך,
ווידער פאַרבּיטן די יוצרות. מלך שטוּרקאַץ איז נישט געווען
נישט קיין דיכטער, נישט קיין טראַגישע נאַטור, נשיט קיין האַמ-
לעט אוּן נישט קיין בּייראָניסט, נאָר אַ בּאַקאַנטער טוער, אַראַטאָר
אוּן פירער פוּן דער רעכטער פראַקציע פוּן לינקען אָפּנױיג פוּן רעכטן
אָפּנעשפּאָלטענעם 58יג? פוּן די פינקע =פּועלי-ציון". |
אַ דערפרייטער, האָט ער זיך אָנגעכאַפּט אָן זיין נייער בֹאַ-
יקאַנטער: אָט דאָ װועט ער זוייזן זיין גרויסן רעדג ער-טאַלאַנט, זיין
ערודיציע, ער איז גליקלעך צוּ געבּן אַזאַ שיין מייד?ל זיין אַגיטאַציע,
אוּן נאָך גליקלעכער וועט ער זיין, ווען ער װועט צוציען אַזאַ סימפּאַ-
181
טישן מיטגליד צוּ זיין רעכטער פראַקציע פון לינקן אָפּנױיג פון רעכט}
אָפּגעשפּאָלטענעם פליג? פוּן די לינקע פּעצעקעס.
אוּן ר האָט אַזױי געזאָגט ; |
--- איך מיין, פריילין, אַז אַזאַ סימפּאַטישער מענש, וי איר,
בּאַדאַרפט געדענקן די גרונדחהנחות פוּן חבר בּאַראָכאָוו זועגן רער
סאַציאַלער פּראַטאַפּלאַזמע אוּן צענטהאָפוּגע אוּן אנדערע פּאָסטוּ-
לאַט}, װאָס גייען אויפן טראַקט פוּן פאַאופּעריזאַציע אוּן לוּמפּן-
פּראָלעטאַריזאַציע...
דאָס מייד? האָט אַ שווערן זיפץ געטון,
--- װואָס איז מיט אייך ? --- האָט דעד פּראָלעטאַרישער פירעף
דערשראָקן געפרענט. --- װאָס זיפצט איר, פריילין ?
|--- עס איז. דאָך אַזױי טראַניש..,.'
-- װואָס איז טראַניש??
--אָט דאָס, ואס איר רערט,
--- וואם רעד איך ? איך רעד, אַז וויי? די כּרייטע מאַסן ווערך
קאָלעקטיוו אַרוײסגעשטויסן פוּן דער פּראָלעטאַריזאַציע אוּן מוז} זוכן
נייע טעריטאָריעס פוּן זייער רעזאָן-ד'עטער, דעריבּער פוז יעדער
בּאַוואוּסטזיניקער אינדיווידואוּם געהערן צוּ דער רעכטער פראַקציע
פוּן לינקן אָפּנויג פוּן רעכטן אָפּגעשפּאָלטענעם פליג? פוּן די לינקע
פּעצעקעס אוּן =-- /חחז = די = =שש = שי השש יה ייה אשת
ראָס מייד? האָט היסטעריש געכליפּעט. פוּן אירע אויגן זענען
געפאלן גהויסע טרערן-טראָפּנס, וי בֹּאָב.
--- צוּ אַלדע רוּחוֹת ! --- האָט ער זיך א ריס געטוּן פוּן אָרט
אוּן זיך אַרױפגעװואָרפן אויף מיר :
---וואָס פאַר אַ קלאָנ-מוטער האָסטוּ אויף מיר ! אָנגעשיקט ! א
היסטעריטשקע, צי װאָס 4 איך בּין דיר מוח? דיין מתנח! געוען
אביס?4 געפוּנען פוּן וועמען צוּ שפּאַסן, פוּן מיר גאָר! גיי דיר צנּ
אַלדע רוּחוות מיט דיינע בּאַקאַנטע אינאיינעם!
| = דער סוף איז נגעווען, אַז אויך דאָס מיידל איז צוגעלאָפן צוּ מיר
אוּן זיך אַחװיפגעוואָרפן אויף מיר מיט אַ ויצעקוּ:
--- אַ שיינער פּשײאַטשעל זענט איר מיינער! וואוּהין האָט
איר מיך אַריינגעפירט, וואוהין 4 שיינע מענשן זענען אייערע קאָלענן 4
2
טיינע הזשענטעלמענער! יעדער איינער לאָזט מיך דאָ איבער און
לויפט אַװעק! אַזױ בּאַגייט מען זיך מיט אַ דאַמע? כאַמעס זענט
איר, נישט קיין דזשענטעלמענער! אוּן איר אַלֵיין זענט אויך א
גרעטין, אַז איר האָט מיך בּאַקענט מיט אַזעלכע פּאַסקודניאַקעס!
און נאָך שרייבּער, אידעאַליסטן! טפוּ!
אַזוי-אַרוּם האָבּ איך אין איין אַוונט פאהלוירן הריי קאָלענן או}
מיין שיין כּאַקאַנט פריילין טאָבּטטע... | הי
183
דרדררו בורע
פוּז טאַפּעט צוּם גט
אָנגעהויבּן האָט זיך עס פוּן די טאַפּעטן,
דאָס יונגע פּאָר-פאָלק יאַקובּ און זינט טאַלאַלײ האָבּן בּאַ שלאָסן
אויסצוטאַפּעטירן זייער וואוינונג.
שוין דערעסן די קאַלטע צוּמאָלטע פאַרבּינע ווענר, שוין צייט,
מען זאָל זיי אויסקלעפּן טיט שיינש לייטישע טאַפּעטן.
טאַפּעטן מאַכט אַ שטוב שטובישער, היימלעכער.
בּאַשלאָסן, איז יאַקוּב אַװעקגענאַנגען אין טאַפּעטן-געשעפט פון
פגעבּרידער היימי קרופּניק". דאָ האָט מען אים אַװעקגעזעצט, װי
אַ קיסר, אויף אַ ווייכן היסבּ-פאָטע? אוּן גענוּמען אים ווייון טאַ-
פּעטן פון כ? המינים: - |
נגרינע, בלויע, געלע, רויטע, מיט פאַרשידענע פוינל, קווייטן,
אַרנאַמענטן, פּאַסן, חמןך-טאַשן, חיות, בּוימער, זיג-זאַגן אוּן גאָך פיל
אַנדערע, '
יאַקובב איז זייער חשיבוּתדיג געזעסן אויף זיין שטוּל, גע
שטאַמלט מיט זיינע קוּרצזיכטיגע אויגן, געקוּקט דוּרך דער פויסט,
געזאָגט מבינות, געקליבן, אָפּנעװאָרפן, בּראַקירט, בּיז ענדלעך האָט
ער זיך אָפּנעשטעלט אויף אַ זייער שיינעם טאַפּעט.
דער טאַפּעט איז געווען געקעסטלט אין צוקער-לעקעכער. צווישן
זעדן צוּקער-לעקעך איז געווען אױיסנעמאָלט אַ װואַזע מיט בּלוּמען,
אויף וועלכער עס איז געשטאַנען אַ געל-גרין-בּלויער פּאָפּונײ אוּן
האָט געפּיקט.
אויסגעקליבּן די טאַפּעטן, האָט יאַקוּבּ געהייסן צוּ שיקן אַהײשם
0 ראָלקעס און אַ גוטן טאַפּעטיאַזש אַ בעל-מלאכת.
184
אַז זינש, זיין ווייבּ, האָט דערזען די טאַפּעטן, װאָס דער מאַן
האָט אויסגעקליבּן, האָט זי פאַרבּראָכן די הענט, פארשנגרעוועט בי
געפאַרבּטע ליפּן אוּן געזאָגט:
-- כלהזומן איך לעבּ, וועל איך אין מיין שטובּ אַזעלכע טאַ-
פעטן נישט לאָזן קלעפּן, אַזעלכע טאַפּעטן האָט מען געקלעפּט בּיי
ימיין עלטער-בּאָבּען, אָבּער נישט איצט, ווען מיר האָבּן אַ נאַואָ-
טשעסנע צייט מיט מאָדערנער קוּלטוּר. אויבּ דו האָסט נישט קיין
געשמאַק פוּן אַ סטיליאַווען מענש, װע? איך אַליין מוזן גיין אוים-
יקלויבּן אַ מוּסטער פוּן טאַפּעטן,
דערנאָך האָט זי צוּגעגעבן:
|-- אַז מען שיקט אַ גולם איבּער די קראָמען..,
אין אַ זויילע אַרוּם איז שוין זינאַ אַלֵיין געזעסן אין דעמזעלבן
יטאַפּעטן-געשעפט פוּן ,געבּרידער קרוּפּניק", געזעסן אויף דעמועלבן
יפאָטעל אוּן געקליבּן אַ טאַפּעט נאָך איר געשמאַק,
--- עפּעס מאַדערנעס, עפעקטיוונעס ! --- האָט זי געבעטן, ---
;איך בּין אַן עקסצענטריטשנע פהוי אוּן קאָן זיך פאַרגינען צוּ וואוינען
;אין אַ צימער מיט עקסצענטריטשנע טאַפּעטן, -
ענדלעך האָט זי זיך געשטעלט אויף אַ העכסט ומאָדערנעם טאַ-
יפּעט. דער טאַפּעט האָט אויסגעזען, אַ שטייגער, וי מען װאָלט נעמען
10 קעץ, איײינטוּנקען זייערע פיסלעך אין פאַרשידענע פאַרבן אוּן
:הייסן זיי טאַנצן אַ בּלעקבּאָטאָם; דערפוּן איז אַרויסגעקומען אַ וואונ-
דערבּאַרע מישענינע מיט פאַרשידענע געשטאַלטן אוּן פיגורן: אַז
ימען װויל, קאָן מען דאָ געפינען ,לונגזאוּן-לעבּערס", ,סאַמאָװאַרן",
-ווינד-מילן", ,, פייער-לעשער מיט קישקעס", ,קאַטשקעס", ?הענער",
צילינדערחיט" א. ד. גל,
אַז מען האָט געבּראַכט די טאַפּעטן אַהיים אוּן יאַקוּג האָט עס
ידערזען, האָט ער געזאָגט צוּ זיין ווייבּ, מיט געציילטע ווערטער,
װואָס זענען געווען פו? מיט סארקאזם און נאל: |
--- איבּער מיין טרוּפּ וועט מען אַריבּערגיין, אָבּער איך ועל
אַזעלכע טאַפּעטן אין מיין הויז נישט דוּקדן !,
האָט דאָס ווייבּ געזאַנט;
1859
= אַז בּאָדאַי די וועלט זאָל אוּנטערגיין, װועלן בּלייבּן נור
אירע טאַפּעטן! - |
האָט ער געזאָנט:
--- אויבּ אין אַנדערע זאַכן איז ער נאָכגיביג, וועט ער היינ"
טיגם מאָל איר נישט נאַכנעבּן כחוטזהשעהרה! קלעפן װועט מען
זיינע טאַפּעטן!' |
זאָנט זי
--- פוּן דיינע פאַפּעטן שלאַנט גרין און גאל. דוּ בּיזט אַן אט
פרענקישער שמאגעגע!...
זאָגט ער:
--- אוּן דיינע טאַפּעטן זענען משוּגע אויף טויט -- אוּן אי
זויל נישט משוּגע ווערן!
זאָנט זי:
--- ווער משונע פאַר אַלֶע יידן אוּן פאַר מיר אויך !
זאָנט ער:
--- אוּן דוּ ווער די כפּרה פאַר מיר אוּן פאַר כלדישראל! .
האָט מען זיך אַזױ לאַנג געאַמפּערט, בּין עס איז געבּליבּן צ4
טרענן מבינות בּיי לייטן : ט/מען הערן, װאָס ז יי וועלן זאָגן.
נאָכמיטאָג האָט מען געשיקט רופן דעם שכן פוּן קעגנאיבּעיש
נחמן-דוה ציפּקין, דעם לערער פוּן קאַליגראַפיע, אַזאַ מענש האָט
זיבער א געשמאַק אין אַ טאַפּעט.
מאַן אוּן ווייב האָבּן פאַר אים אויפגעוויקלט אוּן דעמאַנסטרירט:
יעדער בּאַזוּנדער זייערע טאַפּעטן אוּן געפרעגט אין איין קול:
-- אַ נוּ, פּאַניע ציפּקין, לֿאָמיר הערן פוּן איין אַ מיינוּננ.
נחמן-חוד האָט פאַרקנייטשט דעם שטערן, אָנגעשטעלט איין
האנט איבּער די אויגן, װוי אַ דאַשעק, אוּן געזאַנט;
--- אַוהאי איז אָט דער טאַפּעט מיט דעם פּאַפּוּנײ פיל שענע
עס איז דאָך אַ לעבּעדינער פּאָפּוגיי, וי איך בּין צ ייד! היינט די
וװואַזע מיט די בּלוּמען ! ס'איז האָך מיט דער האַנט אָנצוּנעמען. עס
שמעקט דאָך !
--- אַהאַ! זעסטו שוין4! -- טריאוּמפירט יאַקוּנּ.
-- טפו! --- האָט זינאַ אױיסגעשפּיגן, --- זאָלט איר מיר מוחכּ
186
זיין, איר פארשטייט, וויפיל מיין שלימאַזאָרע, אוּן מיין שלימאַ-
זאָרע --- וויפיל איר! איר זענט בּיידע פינסטערע, וויסטע, אַלט-
מאָדישע קאַליקעס אוּן ווילדע זאַצאָפאַנצעס! מיר וועלן בּעסער אַרײנ-
רוּפן די מאדאַם קאַץ. זי איז אַ פּאַסטעמפּאָוע מיט אַריסטאָקראַ-
טישע זאַפּאַטריװאַניעס,
אוונטס איז אַריינגעקומען אַ נידעריגע פרוי, ומיט אַ גרין-בּלאָנד"
געפאַרבּטן אַלאַיגאַרסאָן-קאפּ, מיט שטאַרק אָנגעפּודערטע אוּן גע-
פארבטע באַקן אוּן מיט רויטע שאַרלאַך-ליפּן אוּן אוּנטערגעשמירטע
אויגן, װוי מיט בּלויע רעדער. מאַן אוּן ווייבּ האָבּן ווידער אויפגע-
וויקלט זייערע טאַפּעטן אויף דער װאַנט אוּן נעפרעגט :
--- זאָגן זי נוּר, פּאַני קאַץ, לעבן זאָלן זי: אין וועלכע טאַפּעטן
גוּסטירן זי צוּם בּעסטן?
די מאַדאַם קאַץ האָט אָננעשטעלט איר לאָרנעט, בּאַטראַכט אוּן
געזאָגט:
--- געוויס איז אָט דער טאַפּעט מיט די קאַפּריזנע פלעקן שע-
גער, עס איז די אמתע קאַקאַפאַניע,
-- אַהאַ! --- טדיאומפירט זי. -- נו? װאָס וועסטו איצט
! זאָגן, גוּסטאַווניק מיינער?
--- מאַדאַם קאיץ איז משוגע, וי דוּ, אוּן דו --- וי מאַדאַם קאַץ !
איר זענט בּיידע גערירט אויפן ,בּוידעם". קאַקאַפאַניעס איז ביי
אייך דאָרט אין קאָפּ און נישט קיין געחירן !
אַזוי וי די שטימען האָבּן זיך דאָ צוּטײילט, אין געבּליבּן איינ-
צולאַדן אַ פינפטן פּאַרשױן, אַ בּורר, דעם שכן בּערנאַרד קענדעל,
זייער אַן אָנגעזעענער שכן, אַן איידעלער מענש אוּן אַ גרויסער אינ-
טעליגענט, מחמת ער האַלט אַן אָפּטײיק-סקלאַד.
צוּמאָרגנס איז געקוּמען דער שכן בּערנארד.
מאַן אוּן ווייבּ צעוויקלען ווידער די טאַפּעטן אויף דער ואנט
אוּן רעדן :
-- נוּ, זאָגט, פּאַניע בּערנאַרד, -- ווענדעט זיך זינאַ, ---
דעם טאַפּעט האָב איך אויסגעקליבן אוּן יענעם מיטן פּאָפּוגײ האָט
ער, מיין שלים"מז?, אויסנעקליבּן. איך מיין, אַז איר זענט אַ פא-
כטעמפּאָווער מענש אוּן אַן אינטעליגענטער פּאַסטעמפּאַװיעץ. טאָ
107
וועלכער פוּן די טאַפּעטן געפעלט אייך? אַ יאָ, מיינער? א יאָ,
עס איז עקסצענטריטשנע?
--- געוויס, געוויס! -- איז מסכים דער שכן בּערנאַהד. ---
עס איז דאָך העכסט עקסצענטריטשנע.
-- אָבּער, פּאַניע בּערנאַרד, --- טענהט דער מאַן, --- װײאַזױ
קאָן מען גאָר זיצן אין אַ שטוּב, װואָס איז פאַרקלעפּט מיט אַזאַ שמאַ-
ראָװוידלע? מען קאָן דאָך משוּגע װערן! א גאַנץ לעבן זאָל איך
קוּקן אויף אָט די אָנגעשמירטע געל-גרינע המן-טאַשן אוּן לונגדאוּן-
לעבּערס ?
--- איך מיין, איר זענט גערעכט, --- זאָגט פּאַן בּערנאַרד.
-- אוּן איך זאָל קוּקן אַ גאַנץ לעבּן אויף אָט דעם פּאָפּוּגײ? --
טענהט זינאַ. --- דאָס איז אויך פּוּנקט מיין היים, װוי זיינע. װױ
מעג דאָס אַ מענש זיין אַזאַ ענאָאיסט? איך װעל דאָך אַנטלופן
פוּן דאַנען! בִּין איך נישט גערעכט, פּאַניע בּערנאַרד ?
--- פּאַני מאַ ראַציע, --- שאַקלט פּאַן בּערנאַרד מיטן קאָפּ
אין דער זייט פוּן דער פרוי.
--- טאָ זאָנט איר, פּאַניע בּערנאַרד, אַז אויבּ זי וויל פוּן די
טאַפּעטן אַנטלױפן, איז עס טאַקע אַ פּלאַן װואָס גיכער אױסצוקלעפּ}
די שטוב הוקא מיט מיין טאַפּעט!
--- טאָ זאָגט אים, פּאַניע בּערנאַרד, אַז װילאַנג קרענקט ער,
װילאַנג איך װעל נישט אַנטלויפן! אוּן טאַפּעטירן וועט מען, אים
אויף צוזעצעניש, מיינע טאַפּעטן, נישט זיינע! א מענש מיט אַ
נעשמאַק!
--- טאָ זאָנט איר, פּאַניע בּערנאַרד, אַז מסתמא והאָבּ איך נישט
קיין געשמאַק, אַז איך האָבּ געקאָנט אױיסקלויבּן אַזאַ מציאה פאַר
אַ ווייב... |
|| טאָ זאָנט אים, פּאַניע בּערנאַרד, אַז אוב אים געפעלט
נישט, קאָנען מיר זיך נאָך היינט גטן.
-- טאָ זאָנט איר, פּאַניע בּערנאַרד, אַז גוּט. איך בּין שוין
מסכים !
--- טאָ זאָגט אים, פּאַניע בּערנאַרד, אַז איך בּין אויך מסכים...
188
-- טאָ זאָגט איר, פּאַניע בּערנאַרד, אַן מיר קאָנען שוין גיין
צום רב ! | |
--- אוּן טאַקע שוין !
- הי מינוט}
-- שאַ, שא, -- מישט זיך אַרײן דער שכן בּערנאַרר, --- עס
איז דאָך א חרפה פאַר לייטן, איבּער טאַפּעטן זיך גטן! אַ מער זאָל
מען זיך צונויפרעדן אוּן קומען צוּ אַ קאָמפּרימענטי, ווייסט איף
גאָר װאָס? לאָמיר גיין אַלֶע 'צוזאַמען אין טאַפּעטן-געשעפט אוּן לֹאָ-
מיר אויסקלויבן אַזאַ סאָרט טאַפּעט, וואָס זאָל שטימען מיט אייער
בּיידנס געשמעקע, גוט ? ו | '
-- גוּט, -- אין וְאַקוּב מסכים. --- אֶבּעה נחמן-דוה ציפּקין
זאָל ימיטגיין, '
--- | גוּט, בּאַשטײט זינא. --- נאָר איך ווי?, אַז די מאַדאָס
קאַץ זאָל אויך מיט אונז מיטגיין,.
-- גוּט, גייען מיר אַלע - |
, אין אַ זויילע אַרוּם זיצן שוין אַלע פינף אין טאַפּעטן-געשעפט
פון די אגעבּרידער היימי קרופּניק" --- אַלע אין ריי מיט די רוקנם
צוּ דער גאָס אוּן מיט די פּנימער איגעוועניג. דער בּעלזחכית אַליין
מיט אַלע אָנגעשטעלטע בּאַדינען דעם עולם. האָלקעסי ואַרפן זיךף
אַהויף אוּן אַראָפּ, וויקלן זִיךְ אויף, פונאַנדער און צוּ, שפּרייטן זיף
איבּער די ווענט אָן אַ שיעור אוּן אָן אַן אויפהער, אַז עס שווינדלט
אוּן ווימלט פאר די אויגן, געלע, גרינע, רויטע, בּלויע, הויט-גריגע,
בּלוייגעלע, געל-גריןװױאָלעטע, פּאָפּוליאַטע-ראָזע... נאָר קיין איין
טאַפּעט אַזאַ, אַז אַלֶע זאָלן מוּשווח ווערן, איז נישט געווען. יאָקוּם
איז געבּליבּן שטיין בּיי אַ טאַפּעט, װואָס איז צוּמאָלט מִיט גרינע
בוימער, מיט בּלויע פויגעלעך, װאָס שפּילן זיך צווישן די צווייגלעך,
זינאַ, דאַקעגן, איז נעבּליבּן שטיין אויף אַ טאַפּעט מיט הויטע בּוּראַ-
קעס, וואָס הענגען אויף גרינע אָנגעבּלאָזענע קעלבערנע מאָננס,
די מאַדאַם קאַץ כּאַשטײט אויף דֶעם טאַפּעט פון פרוי זינאַ;
נאָר בתנאי, אַז די בּוראַקעס זאָלן זיין פּאָפּוליאַטע-בּקױ מיט א גאָל-
דענעם פּאַס פוּן אויבּן אוּן א מירמלשטיינערנער בּואַזעריע אוּנטן,
1
2
109
אויף דעם זאָנט דער שכן נחמן-דוד ציפּקין, דער לערער פוּן קאַלו-
גראַפיע 6 ה-י : ן
--- פע! אַזעלכע טאַפּעטן הענגט מען אין קאָרידאָרן. בּעסער
איז דער טאַפּעט פון ציג?-קאָליר מיט די גאָלדענע הינהערלעך, װאָס
זעען אויס װוי ראַצעמאָרע; נאָר דער שלאַק דאַרף זיין אַ טרינער
מיט גאָלדענע שפּרינקעלעך...
| זאָנט יאַקוב, אַז אַזאַ טאַפּעט פּאַסט נאָר אין אַ רעסטאָראַן,
אָבּער נישט אין אַ שטוב, וואוּ מען וואוינט. ו
זאָגט דער שכן בּערנאַרד פוּן סקלאַר אַפּטעטשני, אַז אַלע טאַ-
פּעטן זענען שיין; מען דאַרף נאָר דערצוּ אַ הויטע ראַם מיט זילבּערנע
קייסטן אַרוּמגעשלאָגן, י
איז יאַקוּב מסכים, אַז נאָלדענע היטהערלעך זענען זייער שיין, עם
זאָלן אָבּער דערצוּ צוגעגעבּן ווערן אַ פּאָר פויגלען, לכלזהפתות, אַ
פלעדערמויז, אָדער א פּאַוע. . וׂ
וויל אָבער זינא נישט הערן פון קיין שוּם פויגלען אוּן פלע-
דערמויז; זי װוי? נוּר די טאַפּעטן מיט רי קעלבּערנע מאָננס, מחמת
עס איז אַרינינע?ל אוּן העכסט עקסצענטריטשנע.
זאָגט יאַקוּב :
--- פּאַסקודסטװע! עס שלאָנט צוּ דער נאַפן
זאָגט זינאַ, אַז הוקא, ווייל ער וויל, ול זי נישט.
זאָגט יאַקוב, אַז דוקא, װויי? זי וויל, זויל ער נישט.
דרי אָנגעשטעלטע אַרבּעטן אויף אַלע בלים. מען האָט שׁוין אָנ-
געװאָרפן בּערג מיט טאַפּעטן; מען והענגט, מען קאָמבּינירט, אַזאַ
טאַפּעט מיט אַזא ראַם, אַזאַ רֹאם מיט אַ שלאַק, אַזא שלאק מיט
אַזאַ גזימס, "
ענדלעך איז געבּליבּן, מען זאָל צוּשיקן אַהיים צוּ עטלעכע ראָל-
קעס טאַפּעטן פוּן אַלֶע סאָרטן אוּן פוּן אַלע מוּסטערן מיט אַלערלײ
שלאַקן, פּאַסן אוּן ראַמען, אוּן מען װועט שוין זען. מען װועם שוין
הערן, װואָס מענשן וועלן זאָגן.
190
די וואוינוּנג פוּן דעם פּאָריפאָלק יאַקוב אוּן זינאַ טאַלאַליּ
קאיז פוּל מים סאַפּעטן, פּונקט וי אַ טאַפּעט-געשעפט. די טירן
זענען אָפן. מענשן גייען אַריין, מענשן גייען אַהױס, מאַן אוּן ווייב
װויקלען טאַפּעטן, ווייזן זיי, לעגן זי אויס אויף די וװענט; מענשן
זיצן אַרוּם אויף שטולן, שטייען בּיי די זייטן אוּן זאָגן מבינות:
איצט גייען שוין סתם מענשן פוּן דער נאַס. אויפן הויף, וי אויף
ְהֵי טרעפּ, שטייען רעדלעך מענשן, וי נעבּן אַ שטובּ מיט א מת :
ימען אַמפּערט זיך, מען קריגט זיך אוּן מען איז אויך דאָ איינגעטיילט |
קויט פאַרשיחענע דעות :
די שכנים פוּן דער אפיצינע רעכטס האַלטן פוּן דעם טאַפּעט
מיט דער פלעדערמויז; דאַקעגן די שכנים פוּן פאָרנט האַלטן, אַז
ער טאַפּעט מיט די ראַצעמאָרענע פּאַסן איז שענער; די שכנים
אָבּער יפוּן איבּערן גאַס האַלטן, אַן טור /די טאַפּעטן מיט די בוימער
זענען פּאַסינער..,
אַרבּעטער, קלעפּער שלאָגן - אֶפּ די שוועלן, ווילן שוין נעמען
קלעפּן, קאָכן פּאַפּ, זענען גרייט זיך צוּ נעמען צו דער אַרבּעט. אָט
ווילן זיי נעמען אין האַנט אַ טאַפּעט, רייסט מֵיי אַרױיס דער בַּעל-
הבּית; נעמען זיי זיך צוּ אַ צווייטן טאַפּעט, רייסט זיי פון האַנט
אַהױיס די בּעל-הבּיתטע. נעמען זיי קלעפּן א הריטן טאַפּעט, רייסט
- זיי פוּן האַנט אַרױיס סתם אַ שכנה, צי אַ קרוב. |
--- װואָס? איר װוילט קוילענען? -- קױלעט! אָבער אַזאַ.
טאַפּעט וועלן מיר בּיי אונזער שכן נישט לאָזן אױיסקלעפּן !
בּ;ז שפּעט אין דער נאַכט טראָגן זיך פוּן דאָרט געװאַלדן.
מענשן קלויבּן זיך ביי די טירן אוּן שפענסטער,
--- מיין טויט, אָדער דיין טויט! איך וועל נישט דערלאָזן
אַזאַ טאַפּעט ! ,
--- אוּן איך על נישט דערלאָזן דיין שמאַראַווירפע!
= אוּן איך וױעל נישט דערלאָזן אַזאַ ראם!
=+ איך בּין דיין מאַן אוּן איך האָבּ די דעה !
--- אוּן דוּ וועסט זיך בּיי מיר אויסריכטן אַ פּיטערן סוף,
אבּער אויספירן װעל איך! איך בִּין א ווייב, צי נישט קיין ווייבּ?
|זיז וויל הוקא נור דעם שלאַק!
191
בּיוט אַלֵיין אַ שלאַק! ,
אוּן דוּ בּיזט א װאַריאַט, א קרעטין, אַן אידיאָט}
געפעלט דיר נישט, טאָ קאָנען מיר גיין צוּם רב.
געפּוע?ט! צוּם רב!
אוושעם !
אוּן טאַקע אָוושעם /אַדרבּה!.
{ו|ו|!/ו
פאָריגן דינסטאָג איזן האָס פּאָר-פאָלק געווען אין ראַבּינאַט אוּףַ
זאָט זיך מיט ומזל געגט, |
די צייטוּנגען האָבּן געמּראַכט די כראָניק אוּנטער פאָלגנדן סע8?
און דוקא אין גראַמען : |
צוליב אַ טאַפּעט האָט זיך אַ פּאָר-פאָלק געגט"
192
ר ר 1111 1117 1111 1111
א . :
דאָס פאַרשפּילטע ווייב
(אַ מין בּאַ לא ד ע)
אַמאָל אין געווען אַ מאַרקיז אין אַ לאַנד,
אוּן אויך אַ בּאַראָן איז געווען., |
זיי האָבּן אין קאָרטן נעשפּילט זאַלבענאַנד,
געשפּילט מיט האַזאַרד אוּן מיט ברען,
ודעם ערשטן ז'געגאַנגען פוּן טיר אוּן פוּן טויר,
עס האָט אים דאָס מז? געשפּילט;
דעם צווייטן איז נעבּעך גענאַנגען קאַפּױיה --
ער האָט זיין פאַרמעגן פאַרשפּילט,
פאַרשפּילט זיינע גיטער, זיין גוּטס און זיין נעלט,
פאַרשפּילט זיינע רינדער אוּן שאָף; - |
די פעלדער אוּן וועלדער אין קאָן אלץ נעשטעלט -=
פאַרשפּילט אַלְץ פוּן אַלה בּיז תיו.
פארשפּילט זיינע צירונג, תכשיטים פוּן לייב,
דעם קעלער דעם אַלטן מיט װוֹיין:
אוּן ענדלעך -- דאָס יונגע אוּן בּיקר-שיינע ויבא +
װוי זי אויך אַ חפץ וואל זיין . + 5
אינקורצן, אַװעק איז אַ צייט נישט קיין סך,ז
193
194
ער גיים, דער מאַרקיז, אום פֿאַרצאָנט,
עה נעמט דאַן דאָס װוייבּ --- די געוואונענע זאַך,
ער גייט צום באַראָן אוּן ער זאָגט :
--- א ליבּער, אַ טרייער, אַ זיסער בּאַראָן,
איך אָב דיר דיין ווייבּ אָפּגעבּראַכט,
אָ, נעם זיך דיין אוצר, דיין גאָלדענע אָן, ---
זי האָט מיר א גיהנום געמאַכט !
ער שאָקלט דעם קאָפּ, דער פּאַראָן, גאָר אויף חניין",
אוּן ענטפערט געלאַסן אוּן זיס:
--- דוּ האָסט זי געוואונען, אַצינד איז זי דיין,
אָ, טייערער, ליבּער מאַרקין!
עס בּליינּט דער מאַרקיז אָנגעלאָדן מיט צער,
מיט זאָרג אוּן מיט אַנגסטן אין בּליק.
ער זאָנט צוּם בּאַראָן : --- אָ, גנעדיגער האַר,
איך גיב דאָס ג עװינגס דיר צוריק.
דאָ זאַנט דער באַראָן אים געלאַסן אוּן שטיל,
און שמייכלט א שמייכל? אַ דינס:
--- איך דאַנק דיר, מאַרקיז ; נאָר אַ שפּיל אין א שבּיל..ם
איך דארף נישט יצוריק מיין געווינס.
דאָ קלערט ער אוּן קלשרט, דער מאַרקיז, װאָס צוּ טאָן,
אוּן פאַלט אויף אַ גלענצנדן פאַל;
--- איך על דיר, אַ ליבּער, אַ טרייער בּאַראָן,
דיר צוּגעבּן מיין קאַפּיטאַל !
דאָך: האַרטנעקיג שטייט דער בּאַראָן אויף זיין שטעל,
נישט אָפּווענדן אים אויף קיין פאַל:
-- איך דאַנק דיר, מאַרקיז, פאַר דיין נאָבּעלער זעל,
בּין מוח? דיר ריין קאַפּיטאַל!..
דער אַמעריקאַנער
3
, = אן רשדאַקציע פוּן דשר =געקער װאָדאָקאַטשקע" איז אַרייננע-
קומען אַ פּאַרשוין, א ברי יטלעכער, מיט אַ פוּל פּנים, גלאַטדאױיסגעראַ-
זירטע בּאַקן, צרויסע ברילן אויף דער פּלאַטשיקער נאָז, אין אי קאסט
חאם פוּן אַ נישטההיגן שניט, אַ חעמר פוּן פרעמד-ארטינן קאָליר אוּן
שיך פוּן אַ נישט-אונזעריקן פאַסאָן.
ער איז אַריין, האָט זיך פארנעשטעלט פאַרן רעדאַקטאָר און גע
זאָגט ;
--- איך האָב די ערע : שפיסטער האַרי זילבערמאַן, קלאַקרמייקער
פוּן פילאַהעלפיע פּאַ. איך בּין געקומען, איר זאָקט אויפשטעלן אויםן
אפּייפּער", אַז איך, האַרי זילבּערמאַן, קלאָק-מייקער, מאַנױפאַסטשװער
פוּן פילאַדעלפיש פּאַ, בּין נעקומען קיין ווארשע און קיין יוראָפּ צוּ
שטגדירן און באַטראַכטן דאָס לעבּן פון מיינע אַרימע ברידער, פוּן
מיין ליידנדען פאָלק, ייחנטוּם אוּן גנאָסן.
--- ליירער, קאָטען מיר אַזאַ אַהטיק? נישט געבן, --- ענטפערט
דער רעדאַקטאָר, --- מיר ניבן בּלויז נאטיצן וועגן פּראָמינענטע פּער-
זענלעשכקייטן, אוּן אייער נאָמען איז אונן נישט בּאַקאַנט,
--- געווער מיינד, --- זאָגט דער אַמעריקאַנער, --- איך בּין אויך
א באַריסטע פּערזענסעכקייט בּיי אוּנז אין פילאדעלפיע פּא, אוּן א
טהויסשר יידן-פריינט. איך בּין טשערמאַן מן דער , יאַנג-מען-חרוסת"
סאַסייטוי", פּרעזידענט פאן דער חברה ,וואַכלאַקלאַקעס-דאַנשי-טריסק",
פּהענטש /, מעמבּער פוּן דער לאַדזש ,הזשענטס קינדפּעטאָרינס-אַסאײ
סיאיישאָן". יפאַר מיין אַוװעקפאָרן קיין יװראָפּ האָבּן מיר מיינע טריםי
קשר פאַנדסלייט געמאַכט א מעמאָריאַל-אָוונט מיט אַ באַנקעט, אט
195
האָט איר אַן אַרטיקל אויפן פּייפּער, דער טריסקער לאַנדסמאַן", מיש
מיין פּיקטשור, ווי איך האַסט העם בּאַקאֵל און זאָג אַ ספיטש. 2
--- יאָ, --- זאָגם דיער רעדאַקטאָר, --- פאַר אוּנז איז עס אָבּער
כאָך נישט מענוג. אט ווען עס זאָל אַהער קומען דער פּרעזידענט רוז-
וועלט, אָדער עדיסאָן, אַדער אַן אַנדער פילאַנטראָפּ, װאָלטן מיר גע
געבן א נאָטיץ, |
דער אַמעריקאַנער איז אָבּער נישט אָפּגעשטאַנען ;
! --- אפשר דאַרף עס עפּעס קאָסטן. בּין איך גרייט.,. בּיזנעס;
איז בּיזנעס, אַ פּאַר דאָלאַר שפיט נישט קיין ראָליע, אַבּי עס זאָל
זיין געההוקט. איך דאַרף עס נישט אַזוי פאַר מיר, װוי פּאַר מיינע
לאַנדסלײיט פוּן פילארעלפיע. עס שפּיסט נישט קיין ראָליע, איך קאָן,
אויסקוימן פינף הונהערט שטיקלעך פוּן אייער ויפייפּער" אוּן אַװעק-.
שיקן קיין יפילאַדעלפייע, איך וועל צוגיין צוּ אַ אַ פּייפּער-סטענד (ציי-
טוננס-קיאסק) אוּן וועל זאָגן צוּ דעם ניוס-פּייפער אָי ; : עי, בֹּאִי!;
וויפיל האָסטוּ פוּן די פּייפּעהס: טויזנט ? צוויי טויזנט? גִיבּ אַהער,
עה דאָטס אֶל! יי | :
= דער רעדאַקטאָר האָט. זיך אַ קווענקל געטוּן, האָט אַװעקגעלענט:
הי פעדער הינטערן אויער אוּן געזאָגט:
--- מנאַ! אויבּ איר זאָגט, אַן איר זענט אַ פּראָמינענטע פּער-
זאָן אוּן א גרויסער ייר דן-פריינט, זענען מיר אייך גרייט צוּ געבּן א
פּלאַץ אין אונזער פּאַרשפּרייטסטער ;װאָראָקאַטשקע", מיר קאָנען
האָס אָבּער געבּן נאָר אַלס אַנאָנס, | 0
--- אַלם אַזווערטײיזמענט, הייסט עס ? |
|| -- יש, בּיי אַייך הייסט עס אַזװעהטײזמענט; בּיי אוּנז ---
אַנאָנס. אוּן דאָס וועט אייך קאָסטן 80 דאָלאַר. מסכים ? |
- -- א, יעס! שפּילט אַ ראָליע! |
| בּאַקוומענדיק דעם טשעק אויף 80 דאָלאַר, האָט ; דער רעדאַקטאָף
אָפּגעשיקט דעם אַמעריקאַנער צוּם סעקרעטאַר, דער סעקרעטאַר, בּאַ-
קגמענדיק ּמתנה פוּן אַמעריקאַנער זיין פול-פעדער, האָט אים איבּער-
טעשיקט צו דעם שרייבּער, װאָס דאַרף צונויפשטעלן די נאָטיץ; דער'
שרייכשר האָט פוּן זיין זייט בּאַקומען בּמתנה צוויי אַמעריקאַנער
קראוואטן ; אויך חי איבּעריקע אַרבּעטער אוּן אַנגעשטעלטע, אַזש יד
196
צוּ דעם שיק-יונגל, האָבּ אע באַקוּמען צוּ האַװאַנערס יגאַר, געפּאַקט
אין גלעזשרטע רערקעך,
--- איך ווע?ל אייך נישט זשאַלעווען קיין מתנות, --- האָט גע-
זאָנט דער אַמעריקאַנער, --- נאָר מאַכט אַ נוטן רזשאבּ.
- = דער עסק איז געראָטן,
אויף פאַרגען באַגינען איז אויף די שפּאַטן פוּן דער ,געלער
צואַדאָקאַטשקע" געווען געדהוקסט פאלננדיקע אַנאָנס אין דער פאָרם
פון אַ נאָטיץ :
=/עאַ. חשובער גאַסט אין העראַקציע פוּן דער ,געלער װאָראָ-
קאַטשקע".
== נעכטן האָט ביי אוּנז אין רעדאַקציע. געװוייפֿט אוּן פאַרבּראַכט
איין אַ נאַסטרײכן געשפּרעך דער בּאַוואוּסטער געזעלשאַפטלעכער
טוער יידנפריינט, פילאַנטראָפּ פוּן פילאַדעלפיע פּאַ. ער איז געקוּמען
קיין יזראָפּ צוּ שטודירן זיינע אָרימע ברידער, וי אויך דאָס גאַנצע
לייחנדע יידנטום. דער פּאַרשױן שיינט צוּ זיין אַ סימפּאַטישער מאַן,
(ווי איר זעט דאָ אויפן פּאָרטרעט, װאָס מיר גיבּן דא) מיט אַן אָפע-
נער האַנט, װואָס קלייכט פאַר זיינע אַרימע בּרידער אין די גלות-
לענדער, ער וואוינט אין האָטע? ,וועגעציע", הריטער שטאָק, 7
מער 280..
1 טומארגנס בּאַנינען, ווען דער אַמעריקאַנער גאַסט איז נאָך געלעגן
אוּן געשלאָפֿן אין בּעט, האָט עמיץ אָנגעקלאַפּט אין טיר.
דער אַמעריקאַנער איז אַראָפּנעקראָכן פוּן בּעט, האָט אַרױיפנע-
גאַפּט דשם שלאָף-ראָק אוּן געעפנט די טיר.
== אויף דער שוועל האָט זיך בּאַװױיזן אַ דאַר ייד אין אַ קאַפּאָטע,
אין אַ קליין חסידיש היטעלע, מיט אַ שמאָל פּנימל, וי אַ געזאַלצענע
אוגערקע, אין בּרילן אויף אַן אויסגשטריקנטער נאָז. פוּן אוּנטן רעמר
דאָזיקן פּנימל האָט זיך געבאַמבּלט אַ שמאָל שיטער בערר?י וי אן
אופגע ניצטשר ראַזיד-פּענזל,
--- הערשל! -- האָט האָס יידל אויסגעשריען מיט אַ פרייד.
װאָס איז אַזש איבערגענאנ נען אין אַ קרעי פוּן א הענדל. --- והשרשל !
הערשל חנה-דבורהס ! אֶבּער פּוּנקט וי נעכטן ! איך װאָלט דיך דער"
סענט אַן אָפּנעשינהענעם,
--- ווער זענט איר, ליבּער ייד ? --- האָט האַרי געפרענט מיט
טרוים צערטקעכקייט, ווי עס פּאַסט פאר אַן אַמעריקאַנשר, װאָס קומט
צוּ פאָרשן די פהויעריקש לאַגע פוּן ליידנדן יידנטום.
--- דוּ דערקענסט מיך נישט? ! איך, לוי-יצחק, ריין מלמד פוּן
טריסק. האָפט שוין פאַרגעסן ? געדענקסט, װוי איך האָבּ דיך געקאַ-
טעוועט. אִי, בּיזטוּ געווען א שייגעץ! איצט אָבּער בּיזטו א מיליאָנ-
שטשיק, האַ? איך אָבּער האָבּ דיך גלייך דערקענט, אַזױי װוי איךף
האָב נוּר דערזען דיין פּאַרטרעט אויפן בלאטרצייטונג.
האַרין האָט זיך זיישר געװואָלט זאָגן דעם יידן: גייט אייך
שצו אלדש רוחות און לאָזוט מיך שלאָפן" ; נאָר דערמאַנענדיק זיף
וושגן זיין טרויסער מיסיע, האָט ער פריינטלעך געפרעגט;
--- מאַכט איר א לעבּן, טייערער פריינט? זענט איך גליקלעך
מיט איישר שיקזאַל?
-- אַ לעבּן ? א טיט מאַכט מען ! איך בּין קאַלעקטאָר פוּן אָד
טשריי-צעטלעך. נו-טו, ליגט מען גוּם אין הדר'שרד. נישטאָ קיין חיונה+
נישטאָ קיין פּרנסה, אוּן אַ ווייב, זאָל געזונט זיין, אוּן קינדערלעך ...
שך!... הייס עפּעס דערלאַנגען, השרשל! אַ גלאָז טיי, צי װאָס ..
איך האָבּ נאָך היינט אין מיין מויל נישט געהאַט. אַזױי נוּר װוי איך
בּין אויפגעשטאנען אוּן חערזען דיין פּאַרטרעט אויפן בּלאַט, האָבּ איך
געזאָגט צוּ מיין בּיילען : איך לויף! איך סױז קויפן זיען מיין טייערן
תלמיד הערשל, דעם מײליאַנשטשיק, װאָס איך האָב אַמאָל אזוי גער
שמיסן. הע, אפשר איז שר אוּנזער מלאך המושיע". '
חזשר דינשר האָט אַריננשטראָגן טיי.
|=---- ז'שטרונדלעם. אַלבּאָ קאַװאַלשק יטאָרטו, פּראשען פּאַנאַ, --
האָט דאָס יידל געגעבן אַ צוגאָב-באַפעל. |
אָפּנשטרונקען די טיי, האָט דאָס יידל אױיסגענאָפן דאָס רעשט
ביס? טיי פוּן גלאָז אויף דער פּאָדלאָגע, אָפּגעטרײסלט די פּרעקלעךר
שטרגנד? פוּן זיין שמאָל כּערד?, האָט גענומען די איבּערנעבּליבענע
198
שטיקלעך שטחונחל פוּן טיש, איינטעװויקפֿט אין דער נאַזיטאַטשײלע:
אוּן, בּאַהאַלטנדיק עס אין פוזעם, האָט שר געזאָגט :
--- מנא, עס וועט זיין פאַר די קינדערס וועגן. זאָלן זיי אויה
וויםן, אז מיר האָבּן אַזאַ שייערן גאַסט פוּן אַמעריקע.
ער הויבּט-זיך-אויף אוּן נשמט בּאַטראַכטן אוּן בּאַטאַפן אַלע
חפצים פוּן צימער און שטעקט זיך אִפּ בּיים קוּפער.
--- וואָס איז דאָס אַװוינס ?
--- א וטהאנק, --- ענטפעהט הער אַמעריקאַנער, -- אַזאַ טשע-
מאַדאַן.
--- אחא, א ואַליזע אַזאַ. א װאַזשנש כלי.... אוּן װוי עפנט עס
זיך ? אַהא. אַזװױ . האסט, קיין עיזזהרע, אַ סך כּנדים. קיין עין-הרע !
אזיסגעקליידט, װוי אַ שהרה. א שאָד, װואָס חוּ האָסט נישט פֿאַר מיה
עפעס קיין מלבּוּש. קויטער דייטשע, קורצע מלבּושים . . . זעסטוּ, אויף
דיין שלאָף אֶק בּין איך יאָ אַ פעלן... װאָס איז דאָס, אַ זיידענער ?
האָסט מיר אים טשמענט אַועקשענקען. אין אַמעריקע װעסטוּ קויפן.
אן אַנדערן.
דער אַמשריקאַנער האָט זיך דערמאַנט, אַז עס וועט זיין זייער
שיין פאַר אַזאא מענשן-פריינט, װוי ער איז, ווען שר וועט קוּמען אַהיים
קיין פילאַהעלפיע און עשר וועט דערציילן פאַר זיינע לאַנדסלײיט, אַז
ער האָט אַראָפּגענוּמען זיין שלאָף-ראָק פוּן ליב אוּן אַװעקגעשאַנקען
עס זיין ארימען אַמאָליקן מלמד --- אוּן, אַגב, װועט מען עס אפשר
דרוקן אויפן בּלאָט אויך, .. האָט ער אַראָפּ;ענומען דעם שלאָפ-ראָקי
איבערגענעבן עס העם ייד? אוּן איז געבּליבּן אין זיין פּיזשאַמע.
--- אוּן ואס איז האָס פאַר אַ בּנד, װאָס הוּ טראָגסט איצט? ---
פרענגט לוי-יצחק אוּן באַטאַפּט דעם מאַטעריאַל. --- זייד, האַ? צר
האַלב-זייד ? און זי הייסט עס אַזאַ בֹּנד?
--- א פּיזשאַמע.
--- זי ?
--- פּיזשאַמע. 2
--- פּידזשאַמש?
לעמוונומויח יו
| --- אוּן וװען טראָנט מען עס אַזאַ בּנד ? אויף וועלכער שמחה 9,
199
- מען שלאָפט אין רעם,
-- מען שלאָפט אין דעם : אַוואַ! װאָס אַמעריקאַנער מילואָנ-
/שטשיקעס קאָנען זיך פאַרגינען!...
שר נעמט נישטערן אויפן טיש אוּן שטויסטזיך-אָן אין אַ
שאַכט? ציגאַרן.
--- אוּן דאָס זענען דיינע צינאַרן ?. .. וועלן מיר אַקאָרשט פאר-
רויכערן ?... וואוּ זענען דיינש זאַפּאַלקעס ?.... אָט אַזױ. ; : אַווא,
א ריח-ניחוח !..,. עס שמעקט --- מחיה נפשות... מען דאַרף אַ פּאַ-
שטיק נעמען אַהיים... העדהעחהע.... שס שטייט אַפִיֹלוּ ,ואל כליך
לא תתן"... אָבּער מילא, מאַ... בּיי אַן אַלטן תלמיד.. . װאָס
איך האָבּ אַזױ געשמיסן... יאָ... איז װאָס האָבּ איך געװאָלט
זאָגן ... וועסט דאָך מיר בּייהילטיק זיין.. . יאָ ? ווען איך זאָל האָבן
איצט נישט קיין סך, נור אַ 28 דאָלאָר; װאָלט איך מיר געהאַט
חיונה. יעך, עך, עך...
| = דער אַמעריקאַנער קראַצט זיך בּיי דער פּאה, דערמאַנט זיך, אַז
ער איז אַ מענטשן-פריינט, נעמט ער אַהױיס אַ טשעק-בּיכל אוּן פילט-
אויס די סוּמע פוּן 98 דאָלאַר. דאָס יידל נעמט-צוּ דעם טשעק, װיסלט
איין דעם שלאָףזדאָק אין אַ צייטונג אוּן זאָגט :
| = עוּ, דערוויי? אַ דאַנק. מיר וועלן זיך נאָך זען. דוּ פאָרסט
'דאָך נאָך נישט אַועק. אַ דאַנק דיר אוּן אַ גחויסן יישר-כח דיר ! דער
אויבערשטער זאָל דיר אָפּצאָלן כפל-כפלים, אָמן !
האַרי בּלייבּט אַלײיין אוּן חויבט-זיך-אָן אָנטון. עמיצער קלאַפּט.
שס כּאַווייזן זיך צוויי יידן, אַ געלער אוּן אַ שואַרצער.
--- אוב מיר האָבּן נישט קיין יטעות, --- זאָגט דער געלער ייד---
זענט איר דאָס דער אמעריקאַנער פילאַנטראָפּ אוּן גרויסער יידן-פריינט,
װואָס מיר האָּן געלייענט אויפן בּלאַט, װאָס איר ווילט העלפן דעם
יידנטום ? זענען מיר געקומען צוּ אייך. מיר זענען פױּן דער חברה
אלינת-הצדיק השניה". איך בּין טאַקע הער פּרעזעס,. העדקענט איר
מיך? איך בּין דאָך יחיא? דער אונטערישמש פוּן טריסק. אוּן איך
200:
װעדענק אייך וט ! הערשל חנה-דבורחס. טעדענקט איר, װוי איף
:8קעגט גנטענען ליכט אין בּיתזהמחרש אוּן איך פלעג אייך פּאַמשן ?
מע בע כע!... איצט, זאָנט מען, זענט איר אן עושר... האָב איך
געזאנט אָט צוּ דעם שותף מיינעם מאיר זעליג, דעם װױצעדפּרעזי-
דענט פוּן אונזשר חברה : װוועסט נאָך זען, װואָס פאַר אי נדבה ער וועט
;אוּנז געבן, װאָס פאַר אַן אַפּותיקא מיר וועלן בּיי אים יעצט כאפּן.
װװאָס הייסט, א בּןהעיר ! אוּן געלט דארפן מיר האָבּן, אי, געלט! עס
מעלן אוּנז אינסטחגמענטן, קליזמעס... :
--- בּאַנקעס! --- כאפּט-אונטטער הער שװאַרצער, '
--- טערמאַָמעטערס,
| --- אוּן פּענכערס ! פּענכערס ! --- פאחריסט דער שווארצער,
יב = -- הכלל, ווען חוּ גיסט אונז אַ חונדערט דאָלאַר, שטעלסטוּ אונז
;אויף די פיס אוּן דוּ קויפסט זיך עולםזהבא, אוּן מיר העננען-אויף
דעם פּאָרטרעט אין קאַנצעלאַָריע.
--- | אויפן סאַמע אויבן-אָן,
--- אוּן אויפן פּייפּער וועט זיין געחהוקט? --- פרעגט דער אַמער
די ענער,
--- װאָס הייסט , פּייפּער" ? |
--- אויפן וגאַזעט, אויפן צייטונג, --- שנטפערט הער אַמעריקאַנער,
--- אַלְץ הייסט געדרוּקט ! איך בּין מיטן רעראַקטאָר קנעפּל
'שבּקנעפּל,
| האַרי שרייבּט אויס אַ טשעק אויף 100 דאָלאַר אוּן גיט-איבער
אדוי יידן.
זי יידן גייען אַרױס. אין שיר בּאַװײיזט זיך אַ דיקער בּייכי-
יקער ייד אין אַ בּרייטן פאַרפעצטן סורחוט אזיף צוויי רייען בּיינערנע
יקנעפּ; נאָך אים --- א דיקע ייהענע; נאָך דער ייהענע --- און אַלטע;
ישטאַרק-אַננעשמינקעװעטש מויד, אוּן ונאָך דער מויד --- אַ געזוּנטער
יאנגערמאַן אין א וויזיטסקש מיט בּרוינע טאַשמעס, ווייסע הויון, אַ
יקאַפּעליגשל אויף א זייט, פוּן וועלכער עס קוקט אַרויס ט טשופרינקע.
201
פוּן דעף אויכבערישטער קעשענע קוקט אַהויס אַ גהויס ווייס בּיינער}
קעמל, | | |
דער דיפער ייד ווענהט זיך צוּ זיין ווייבּ מיט אַ. גהויסער גדולה:!
ידערקענסט אים ? ! דאָס איז דאָך ער ! שר, והערשל חנהחדבורהם,
אַן אָפּגעשינהענער ! אָבּער נלייך, וי מיר האָבּן דיך דערזען אויפן
בּלאַט, האב איך געזאָנט: דאָס איז ער !... איז װואָסיזשע מאַכסטו.
הערשל? גיב אַהער רי פּיסקעס ! !
--- דערקענסטו מיך נישט? --- לייזער דער מוהל פוּן טריסקי.
איך בּין דאָך געווען היין מוחל. . . היינט בּין איך מוהל אין װאַרשע:-
אָבּער וואָס איז די פּעוּלה? קיין פּרנסה איז נישטא! מען קינדעלט
היינט נישט, נישטאָ קיין בריתן, נישטאַ אַפילגּ קיין רעכטע סשורות"
מצוה... במילא איז קיין פּרנסה אויך נישטאָ, איז בּיטער... עך.
מאַ ! יאָ, זי דשרקענסטו? האָס איז האָך מיין טריינע. געדענקסט {'
--- וי זאָל ער אױּנז העשרקענען, -- זאָגט די יירענע, --- אַז מען
איז אַזױ פאַרשװואַרצט אוּן פאַרחושכט, אוּן פאַרבּיטערט אוּן פאַר"י
גרינט, און פאַרגעלט, אוּן -- -- ו:
-- אוּן דאָס איז מיין טאָכטער, אוּן דאָס איז איר חתף --
האַלט הער ייד ווייטער אין פאָרשטעלן, --- אַ פריזירער איז ער. אַי
וואויפֿער װינגעחמאַן, אַן אַרטיסט אין זיין פּאַך. נאָר װאָס דען? אַן
עקשן, האָט זיך איינגעשפּאַרט, מען זאָל אים געבּן דעם נדן קודם!
חחוּפה. ער זאָל זיך קאָנען פאַרלעגן אַ פריזיר-אַנשטאלט. נוּ, אַז מע
וויל, איז ער אויך גערעכט. אָבּער וואוּ נעמט מען ? האָב איך געטראַכט:
מאַין יבוא עזרי ? ערשט, דער אױיבּערשטער שיקט-צוּ די מכה צוּ דער"
רפואה : האָבּן מיר אַ קרוב פוּן אַמעריקע, אַ לייבּלעכן שני-בּשלישי,.
װאָס הייסט הערש?, דאַרף ער יעצט אָנקוּמען
1 25
--- א שנידבּשני, --- פאַריסט דאָס וייבּ. |
| --- אוּן איך זאָג אַ שני-בשלישי, -- שפּאַהט זיך דער דיקער'
ייד, --- וואָהוּם װויבּאַלד זיין בּאָבּשס שװאָגער איז געווען אוּנזער פעי
טער ורחמיאלס אַ קוזין, קומט דאָך אוים... /
--- װאָס פּלוידערסטו ! --- שלאַנט אים איבּער דאָס ווייבּ, --- דיי?
שװואָגערס בּרודער קייבּע איז דאָך געווען אַן ענטער-פשטער פוּן זיין
202 2
מחותן שמואל-זעליג, אוּן הער מחוּתן שמואליזעליג... איז דאָך געז
ווען אַ גלידדגליד-שוועסטערמומע...
--- אָבּער למאַי נפקא-מינה? -- מישט זיך אַריין דער חתז-
בֹּחוּר. --- מען איז דאָך גטעקומען אַהער עמּעס וועגן אַן עסק,
--- יאָ, איז דאָס, זאָג איך, --- זאָנט ווייטער דער דיקער ייך, ---
ווען חו קאָגסט אוּנז אַרויסהעלפן מיט 800 דאָלאַר, ראַטעװעסט אוּנז, -
וועסט זיין אונזער פּראַפּעסאָר, דוּ װועסט מיר כהרף-עין אַראָפּנ עמען
אַ האָרב פוּן די פּלײיצעס...
--- אַלץ הייסט א האָרב ! אַ הויקער, א בּאַרג משא א... 8 . ,
דער אַמעריקאַנער פאַרטראַכט זיך, זיין שטודירן דאָס יידצ-
טוּם קאָסט אים אַבּיסל צו-טייער. ער קאָן נאָך, חלילה, קוּמען אֶן אַ
שיפס-קאַרטע אויף צױריק, ער זעט אָבּער, אַז ער וועט זיך נישט אויס-
הרייען, נעמט ער אַהיס דאָס טשעק-בּיכל און שרייבּט אוים אַ טשעק
אויף 800 דאלאר,
די פאמילו זע צולאזט זיך אין דאַנקען. דער מוה? איז זייער
בּאַנייסטעהט און מיט גהויס אַנטציקונג זאָנט ער:
--- װוייסט װאָס, הערשל? לאָמיר נאָר היינט עסן צוזאמע}
מייזאן ! האָבּן מיר דאָ אַ רעסטאָראַן ! א בּחיר ! דאָס וטייערש שטיקלֿ
גענזגס, מיט דעם לעבּערל, מיט דעם יאֵיכל, מיט דעם שטיקעלע פיש!
צאצא, זאָג איך דיר ! איך קויף טאַקע גלייך כּאַשטעלן. וויפיל?
אװיף 5 פּערזאָן, האַ ? וועלן מיר טאַקע דאָרט כאַפּן דעם אמתן שמועס
אוּן מיר וגעלן שוין גוס אויסרעכענען אוּנזער קהובהשאַפט ! זייער בכ אי
צו וויסן, צי בִּיזטוּ אַ שני-בּשני, אָדער אַ שלישי-בּשלישי, .. טאַקע
א גליד-גליד-שוועסטער-מומ ימע... נוּ, זיי סיר געזונם ! --- קומט, חברה,
קימטס ! |
די כאַלאַסטהע גייט ארויס. אונזשר אַמעריקאַנער, אויס מוהא
פאר פרישע געסט, לאָזט זיך לויפן אויף דער גאס.
נאָכהעם, וי האַרי האָט איינגעצאָלט פאַר העם גרויסן שם"טו :
דיקן מיטאָג פוּן 8 פּערזאָן, אוּן נאכדעם וי עס אין פעסטגעשטעלט
203
7 ט
געװאָרן בּיים מיטאָג, אַז דער מוהל איז אים א שני- בּשני אחן נישט
א שלישי-בשלישי, איז ער געקוּמען אין האָטעל צו כאַפּן אַ חרימל,
| = נאָר אין האָטעל האָט אים דער פּאָרטיער געמאָלדן, אַז עס זע-
נשן דאָ געווען 7 יידן, 2 רבּנים, 8 יידענעס, 6 שרייבּער, 14 יוּנגעלייט.
4 מאָל האָט מען געקלונגען דורכן טעלעפאָן ... האָט האָרי נעכשפט
די זאַכן אוּן איז אַריבּערגעפאָרן אין. אַן אַנהער האָטעל, ,האָטעל טמ"
'סטערדאַם", אויף פּראַנע. ,
אויף צומאָחננס, ווען האַרי איז נאָך געלעגן אין בּעט אוּן גע-
שלאָפן, האָט ווידער עמיצער אָנגעקלאַפּט אין טיר; '
{ עס איז אַרינגעקומען דאָס נעכטיקע לאַטערוייירלי שלעפּנדיק
אַ צווייט יידל בּיי דער האַנט,
| --- קום, קױּם, שלמה! אַן אייגענער ומענש, נישטאָ װאָס צוּ
שעמען זיך..,. חג שלאפסט נאָך, אַ, השרשל? אוּן איך בּין שוין
:היינט הריי שעה אויף די פיס. דריי שעה, אַז מיר זוּכן ריך אַרוּם אי-
בער די האָטעלן ! אָבּער מיר האָבּן דיך טעפוּנען, אוּן דאָס איז מיײ
גער א ידיד, שלמה. איך האָבּ אים געפּראַכט אַהער, ער זאָל אָנקוּקן,
זוי דז שלאָפסט אין דיין בּנד. וי הייסט עס ? פּיזשדראַמע ? געפעלט
דיר עפּעס ? אמתער זייד... דערקענסטױּ אים, דעם שלמה. שלמה
דער זאַאיקע, אַ כבד"פּה נעבּעך. געווען אַמאָל אַ בּייג;-בּעקער אין
טריסק, אוּן רוּ, שלמה + ,
--- אַ. שאָלֿה, צי דערקען איך, העדהע-העררשלען ? קאַרג האָט
ר בּיי מיר געגנבעט ביינל, אוּן קאַהג סטוסאַקעס אוּן בּוּכצעס האָט
ער פוּן מיר אַזאַדאַרײינגעכאַפּט? האָל האָ!...
--- אוּן װואָס טוּט איר יעצט אין וואַרשע? --- פרענט דער
אַמעריקאַנער, כדי צוּ דערגענצן זיין אוױיספאָרשונג וועגן פּוילישן יידנ-
טום. --- מאַכט איר א לעבּן ? זענט איר גליקלעך מיט אייער שיקזאַל ?
--- ש-שייך זאָגן גגליקלעך . .. מען איז אויף צצרות, אין מען +-
--- רער שוין גאָרנישט, הערשל! --- מישט זיך אַריין דאָס לֹאַ-
טעריי- יירל, --- צרות, צרות .. עס איז אויף אים נעבּעך אַ בּיטערער
ציער. . עס הייסט צוּ זאָגן : ער ליגט אין חר'ערד אוּן בּאַקט בּייגל.
אָט, ווען הו קאַנסט אים אַהויסהע?פז מיט אַ פופציק דאָלאַר, ער זאָל
זי
204
קאַנען עפענען אַ סטראַנאַן פוּן בּייגל אויפן בּאַזאַר, װאָלט ער געקוּמען
צוּ די סוחות... אַ יאָ, שלמה? -
--- גצ יאָ, --- ענטפערט שלמה שעמעווריפ.
דער אַמעריקאַנער מאַכט אַ גרימאַסע, וי ער וואָלט אויסנעזופט
אַ טעלער זענעפט, שרייבט-אויס אַ טשעק אויף 80 דאָלאַר אוין הער"
לאַנגט דעם יידן. דער ייד וועהט אַזש בּלאָס פאַר איבּערראַשונג. דאָס
לאַטעריי-ייד? נעמט בּאַטראַכטן דַי חפצים פוּן צימער. דעהטאַפּט העם
אַמעריקאַנערס רייזע-היטל, | |
--- זעסטו, שפמה, פאַר דיר וואָלט געפּאַסט אָט דאָסדאָזיקע היטל,
לאָזזאיבער ריין קליין חסיריש היטעלע אױן טודאן אָט דאָס היטפ,
חו בּיזט דאָך נישט קיין חסיד, וו איך, אַך, עס קלייחט דיר אויםי
געצייכנט ! אוּן כדי איך זאָל דיך נישט פארשעמען, הערשל, וועל איך
בּיי דיר אַוועקנעמען די שיך. װאַזשנע שיך ! איך האָבּ ליב די אַמערי-
קאַנער שיך צצּלֵיבּ זייער רחבות. מיינע שיך זענען שוין, בּרוך השם,
זייער חרוב, אָפּגעטראָנן. וואָס איז דער חיחוש? אַזױ פול לויפט מען
זיך-אָן, בּיז מען פאַרקויפט א לאַטערײי-צעטל; עך-עך-עך ! |
| ער נעמט אַראָפּ זיינש אַלטע שיך אוּן געמט אָניטון |דעם אַמעך
ריקאנשרס שיך.
= --- אפשר האָסטוּ שׁוין פאַר איין ווענס אַ פּאַר סקאַרפּעטן : אַז
זיין --- זאָל שוין זיין מיט אַלעמען... אָט אַזױ,.., א, אַ מחיה ! אַזאַ
החבות. אַזאַ נןזערן..... װייסטוּ, וװאָס איך וועל דיר זאָגן, הערשל ?
לאמיר גאָר גיין היינט אין אַ בּאָר. מיר זאַלבּעדריט וועלן מיר זיף
אַרײינכאַפּן אין דעם שװויץ-בּעדל אויף מוראַנאָוו. הערסטוּ, אַ בּעדל !
ווער מיר גוטס גינט! וועסט זיך מחיה זיין. איך בּין מסוּפּק, צי
האָסטו אין אַמעריקע אַזאַ בּאָד. די אמתע פּאַרע מיט חעם אמתן
בּעזימל! אט פאָלג מיך, נייסט ? וװועל איך דיר דאָסו דאָרט אַריינ-
צימבלען י נאָך בּעסער ווֹי אַמאָל אין חהריי. אי, האָבּ איך אים ראָם
געקאַטעװועט ! ... העדהע! מ+? / |
== אִפרייט! --- ענטפערט האַרי; וי א פאַרמשפּטער, אוּן ער
טראַכט: חנוּ יא מען דאַרף שטוּדירן דאָס יידנטוּם פוּן אַלֶע זייטן.
בהאי צוּ זען האָס פאלק אין בֹּאָה"...
-- נאָר װאָס דען, וועש. . וװייסטו, װאָס איך וועל דיר זאָגן?---
205
ואָנט ווייטער דאָס לאָטעריי-ייד, --- װועסט אונז |געבן אבּיםל פוּן
ביינע וועש, וואו האָסט1 דיינע וועש?
= אוּן נאָך איידער דער אַמעריקאַנער ענטפערט, ליגן שוין בּיידע
זידן אין טראָנק אוּן מען מאַכט זיך צוּרעכט אַבּיסל וועש,
| איצט דאַרף מען גיין. פרענט זיך : וי זאָל דער אַמעריקאנער
גַיין, אַז דאָס היטל האָט צונעטומען דער בּיינל-בעקער און זיינע
שיך --- דאָס לאַטעריידיידל? ! איז מען דאָך אֶבּער אַ יידןהפריינט, אוּן
אָלס אַפעריקאַנער מעג מען האָבְּן עטלעכש אויסטערלישע אַיינהריקן:
טוט ער אָן דאָס חסידישע היטעלע פון דעם בּייגל-בּעקער אוּן די אַל-
טע שיך פון לאַטעריי-ייד? אוּן מען גייט אין בּאָך,
אויסנוצנדיק די מינוט, ווען די בּיידע יידעלעך זענען געלעגן
אויף דער אויבערשטער באַנק אין האָבּן זיך געקװויסט מיט הער ליבּער
היץ אוּן זיך גענעזעמט מִיט טהויס תענוג, --- האָט זיך אונזער אַמעי
ריקאַנער גיך אַננעטוּן אוּן אַהױסנעלאָפן אוה דער נאס, זיך געלאָזט
אין רעדאַקציע פוּן דער עגעלער װאָראָקאַטשקע". |
| אַרײנגעלאָפן צוּם רעדאַקטאָר אין צימער אוּן צוּגעפאַלן מיט
קולות : :
--- מיסטער רעדאַקטאָר ! די הנע זאָקט איר אָפּחרוּקן אַי נאָטים,
אַז איך, האַרי זילבּערמאַן, דער קלאַקמייקער מאַנופעקטשורער, עשר
קלער, אַז איך בּין קיינמאָל נישט געקגמען קיין יגראָפּ, אוּן אַז איך בּין
נישט אין װואַרשע. אויס ! איך בּין נישטאָ!... איר העהט? נישטאָ!
אוּן מיין פּאָהטרעט איז גנישטאָ... דאָס בּין איך --- נישט איך! ..
אוּן אַז איך בִּין קיינמאָל נישט אין װאַרשע נישט נעווען, אוּן וואוין
נישט אין קיין האָטעל ., אוּן וויפיל קאסט עס ? 28 דאָלאַר? אֶלי
רייט ! אט האָט איר ! אָבּער ההוקט שס ! אוּן טאַקע גלייך ! האַרי אַפ!
גור באַי! . |
== אין אַ פּאָר טעג ארוּם האָט דער אַמעריקאַנער האַרי זילבּערמאַן
טעוויגט זיך אויף אַן אָקסן-שיף, װאָס האָט אים געפיהט צוּריק קיין ,
אמעריקע,
206
ר 0 6 הא 5
= די 7 6 4
4
רד לטרעוו 1
מיינע ליטעראַרישע גליקו
(אַ מין האַרץ-אויסגיסעניש)
די וועלט האָט סיך פארוויגט פאַר א נביר, י
מילא, װאָט עס נישט געווען אַזוי שלעכט: אַדרנא, זאָל די
זועקט גלויבן, אַז איך בּין אַן עושר. וועל? איך האָבּן אי כבוד, אי קרע-
דיט אוּן אַנרערש גבירישע כיכּורים.., |
איז דוקא דאָס נישט. אלא ואָסרדען-זשע3 --- גמילת-חסדים
מאָנט מען; הלואות בּעט מען; קאַלעקטאָרס שלאָגן מיר אָפּ די
שוועלן ; שטייער-מאַנער, גדבה-קלייבער, צדקה-אַמלער --- ווער עס
האָט גאָט אין האַרצן, שטרעקט-אויס אַ האַנט,
| --- ס'טייטש ! איר זענט דאָך, קיין עין-הרע, אַי שרייבּער א גביר-
אדיר, איר הרוסט זיך דאָך אויף הער נאנצער וועלט ! |
--- היינט דאָס איבערדחוקן. װאָס יעדש צייטונג דרוקט אייף
איבער... 0
-- אוּן אַלש צאָלן דאָך מסתמא די פעטע אַפּותיקא.., '
--- און מען שיקט אוּן מען שיקט, מען נעמט זיך נאָרנישט אָן
| קיין הענט צוּ שיקן... :
--- עס גייט אייך, קיין עין-הרע, פוּן טיר-און-טויער,
, -- איר שאַרט געט מיט הער לאָפּעטע, האַ?
--- עס פרעגט זיך נאָר, װואָס וטאט איר מיט אַזוי פיל געלט, ואס
| טוט איר ?
פאַרחריסט עס מיך :
--- גיי דערציי? זיי, שז פון די אַלע איבשרחהיסעכצן פאַלט מיר
גישט אַריין קיין פּרוטה. בּלויע האַרצװײײטאָק אוּן פאַרחהוס האָבּ איך...
לוער' איך שוין אין כעס, החלמאי זאָל דאָס טאַקע אזוי זיין ? װאָס
207
איז דאָס פֿאַר א איבּערדרוקן אָן געצאָלט ? עס איז ראָך. אַ פשוטעף +
צראַבּיעזש, אַ רציחה אינמיטן העלן טאָג ! |
הויב איך אָן צוּ זוּכן תחבולות, נעם איך און שרייב-אָן אוֹיף
מיין ערשטן אַהטיק?, אויפן אַריגינאַל, הייסט עס, דאָס וואָרט .ספּע-
ציעל" -- סטפעציעל געשריבן פאַר..." (אוּן דאָ סומט דער גאָמען
פון מיין צייטונג). |
נעמען זיי, די אַפֿע צייטונגען, די איבּערדרוקער, אוּן דרוקן הא
בֹּער מיין אַרטיקל צוּזאַמען מיט דעם {ספּעציעל געשריבּן פאַר"...
(אוּן דאָ קומט דער נאַמען פוּן יעדער צייטונג בּאַזונדער). עס זאָפֿ
הײיַסן, אַז פאַר יעדער צייטונג בּאַזוּנדער שרייבּ איך , ספּעציעל".
זע איך, אַז דאָסדאָזיקע בּאַװאָרעניש העלפט נישט, שרייבּ איך
שויין צוּ איבּער מיין אַרמיקל 8 א גייעם חשם המפורש" --- ענאָכהרוע
פאַרבּאָטן", |
נעמען זיי, די אַלע צייטוננען, אוּן דהוק-איבּער דאָס אַרטיקל
צוזאַמען מיט דעם ײנאַכדרוק פאַרבּאָטן",
שרייב איך שוין צוּ א הריש מאָל די הארבע וװואָרנוּנג : ,די אד
בּערדרוקער וועלן ווערן צוגעצויגן צוּ געריכטלעכער. פאַראַנטװאָרט-
לעבקייט",
װואָס-זשע וטװען זי ? --- נעמען זיי אוּן דהוקן-איבּער מיין נייעם
אַהטיק? מיט דער ני יער וואָרנזנג : ,די איבּערדרוקער וועלן ווערן צוּ"
געצוינן צו געריסטלעכער פאַדאַנטװאָרטלעכקווט.. |
היינט ניי, טוּ, מאַך עפּעס!... . |
, זע איך, אַז איך קאָן דאָ פון די בּאַנריטן נישט אַרױססריטן,.
זעץ. איך זיך אַוועק אויף א גאַנצן טאָג בַּיי מיין שרייבּ-יטיש
און נעם אַ פּאַק פּאַפּיר אוּן שרייבּ-אָן אַ פּעקל פריון מיט פאָלגנדיקן
| נוּסח : : |
?חשובע רעדאַקציע: :
הנה זייט וויסן, אַז איר בּאנייט נגעגן מיר א גהויסע עעולה. שוין
א לענגערע צייט, אַז איר האלט סיסטעמאַטיש אין איין איבערדרוקן
! = מיינע אַהטיקלען, נישט-נעפינענדיק פאַר קיין חוב יד צוּצוּשיקן דער-
פאַר כאָטש אַ פּאָר גראַשן האָנאָראַריזם,. גוואַלט, ווייזגעשריען, וואוּ
איז דאָס יושר אוּן וואוּ איז מענשלעכקייט אוּן וואוּ איז געוויסן 1..
208
װאָס איז דאָס עפּעס ? איז דען מיין פּראַצע אוּן מיין בּלוטיגש האָרע-
װאַניע הפקר-פּיעטרישקע ? זאָל אימיצער בּיי אייך פּרוּוון גנבענען
אייערן א חפוץ, אַדער אויסנוצן איער האָראַװואַניע פאַר זיינע צוועקן,
וועוט איר דאָך מאַכן גװאַלטן, איינלעגן וועלטן, אוּן דאָ נעמט איר
אָן חרפּה אוּן אָן בּושה, און בּאַגנבעט מיך אויפן געמיינסטן צינישן
אופן, אוּן גאָרנישט ! סיין רעדאַקציע, וואוּ איך אַרבּעשט פאר געצאָלט,
האָט צזוּ מיר טענות נאנצע:
אט זעט, זאָנן זיי מיר, אָט די אַרטיקלען, פאַר וועלכע מיר צאָלן
אייך געלט, ווערן איבּערגעדרוקט פראַנק-אוןפריי אומעטום א ן געלט,
טאָ פֿאַרוואָס זאָלן מיר דן ק א דערפאַר צאָלן ? אַמער שרייבּט אייך
שהגעץ-אַנדערש ם אִור געט אוּן מיר זועלן אייך איבּערדרוקן א ן געלט,
א אַילזאָ, איך בּין אייך מוסר מודעה, אַז מהיום והלאה זאָל דאָס
נישט מער געטוּן ווערן. אוּן איך פאַרבּאָט אייך קאַטענאָריש איבער-
צוּהרוּקן מיינע אַרטיקלען אָן מיין וויסן און אָן א פאַרשטענדיקונג מיט
מויר. וואָהוּם איך קאָן שוין דאָס מער נישט דולדן. עס גייט שוין
אַריבּער אַלֶע גרעניצן פוּן אנשטענדיקייט, עס איז אַ גהויסע אוימפאר"
שעמטקייט אוּן אַ גזלעוואיע פוּן אייער זייט,,,
ײהאָפנדיג, אַז מיין איצטיגש גערעכטע ווענהונג וועט געמינען אַן
אָפּקלאַנג אין אייער געוויסן, פאַרבּלייב איך" א. א. וו.
דעמדאָזיקן בּריוו האָבּ איך געלאָזן שרייבּן אין אַ פּאַר טױץ
קאַפּיעס, אַריינגעלעגט אין קאַנװועהרטן, אָנגעקלעפּט פֿאַר עטלעכע
צענדליג גילרן פּאָסטמאַרקן אוּן צושיקט אין אַלש רעדאַקציעס, אין
ארגענטינע, בּראַזילען, ווילנע, ריגע, בּעלניען, ראָוונע, לאָדזש, אוי-
סטראַליען, בּענדיין, אַפריקע, בּיאַליסטאָק, קאַנאַרע, קעשענעון, קאָוונע,
זאַגלעמבּע. .. אוּן נאָך אוּן נאָך מסומות.
אויף די אַלֶע בּרִיוו זענען בּלויז פיור רעדאַקציעס געווען אַזױי
פדיינטלעך אוּן מזכה געווען מיך מיט תשובות.
(אָט זענען זיי; |
אַנטװאָרט נוּמער 1
פוּן אַ קאָדזשער צייטונג; |
?עי, דוּ, לאַכוהדרש ! פונוואַנען אוּן פוּן-וועדאָן ביזטמג דאָס גע"
װאָרן אַזאַ קנאַקער, אַז מען טאָר דיך נישט איבּערדרוקן ? עס דאַרף
חײש 86 אי 2
209
פאַר דיר זיין אַ כבוד, אַז מיר חרוקן דיך איבּער.,, נישט איבּעד-
דהוקן נאָר! שיין װועלן מיר אויסזען מיט אונזער צייטונג, אַז מיר
וועלן נישט אַרבּעטן מיט דער שער אוּן נישט איבעהררוקן קיין אומ-
זיסטע סחורה ! זיייזשע נישט קיין מנחוול און מאַך נישט קיין אָנ-
שטעק. מיר האָבּן דיך אין הי טשוועקעס, אוּן אַ נוטן טאָג מיט דעו
קאַפּאָטע! אידיאָט ! -
,מיט ליטעראַרישן גהוס און גהויס אכטונג,
| פדי רעדאַקציע",
אַנטװאָרט נוּמער 2
פֿון רינע האָבּ איך באַקומען אַזאַ תשובה:
חשוּבער ליטעראַט : |
זעס וואונדערט אונז זייער אויף אייער אוּמעטישן חוּצפּחדיק
בּריוו, צו פאָדערן פוּן אונז, אַז מיר זאָלן אייך נישט איבּערדרוקן אֶ}
געצאָקט. פון-װועדאָן איז דאָס געװאָרן אַ געזעץ, אַו מען טאָר נישט
איבּערדרוּקן קיין פהעמדע ארטיקלען אָן נעלט ? װואױּ איזן דאָס גע-
הערט געוואָרן ? כ'לעבּן, װאָס מען זאָגט אויף די שרייבּער, זענען
זיי ווערט, אַזאַ אומפארשעמטקייט, אַזאַ חוּצפּה !
;אוּן מיר האָבּן אייך געהאַלטן פאַר אַ לייטישן מענשן. איצט,
אַז מיר זעען, אַז איר זענט נאָר קיין מענש נישט, וועלן מיר זיך מיט
אייך נישט רעכענען און מיר וועלן אייך ווייטער איבּערהרוּקן, וויפי?
עס וועט זיך נאָר לאָזן, אוּן לאָדט אונז צוּם חונתנה תוקף"!...
מיט גהויס האָכאַכטוּנג אוּן חרך-ארץ,
'
אַנטװאָרט נוּמער 3
;די עדאַקציע",
אַן אַרנענטינער צייטונג האָט מיר אַזוי געענטפערט:
ײווערטער שרײבּער: /
;אייער משונה-מאָחנעם בּריוו מיט הער משונה-ווילדער, לע-
פּיש-נארישער פאַָדערונג האָבּן מיר דערהאַקטן. איר בּעט בּיי אונו גע-
צאָלט פאַרן איכערההוקן אייערע אַרטיקלען. אַרנוּ, זייט אַ בריה אוּן
ווייזט אונז, אַ שטייגער, וושלכער שרייבּער עס קריגט בַּיי אוּנז יא
20
עעצאַלט פאַרן אָפּדרוקן זיינע אַרטיקלען ? אוב איר װושט אונז אַזאַ
איינעם געפינען, וועלן מיר אייך אויך צאָלן, אוּן נאך געבּן אַ פּרעמיע.
מיר, פוּן אוּנזער זיים, זענען אייך עהוב, אַז איר וועם אַזאַ איינעם
גישט געפינען, ווען אַפיפו איר זאָנלט זוּכן מיט טויזנט קיכט. אוּן
דעריבער איז פון אייער זייט אַן עופה צוּ וועלן זיין אַ יוצארמן-הכל?.
פע, נישט שיין ! שלאָנט זיך אַרױס פון קאָפּ אייערעש שטותערייען
;מיטן געצאַלט-שמאָלֿט ... איר זענט דאָך עפּעס, דאַכט זיך, אַ מענש
נישט קיין טיפּש... חגם אייער לעצטער בּריוו ווייזט פּוּנקט דעם
היפוך.
אמיט פייב-אוּן-לעבן אייער איבערנגענעבענע
פרעדאַקציע"
אַנטװאָרט נומער 4
פון אַ ווילנער צייטונג:
פטייערער חבר :
;אייער פאַדערונג איז --- אַ פאָדערונג, אָבּער בלויז פאָרמעל.
;אין פּרינציפּ, אָבּער, זענען מיר מיט אייך נישט מסכים ; וואָרוּם פונ"
װואַנען זאָלן מיר נעמען צו צאָלן פאַר איבערגעדרוקטע אַרטיקלען ?
יי ווייס, פֿאַר וואָס פריער צו צאָלן ; צי פֿאַר פּאַפּיר, צי פאַר אַר-
-טיקכען, צי דירה-געלט 9... סיר דענקען, אַז צאָלן פאַר פּאַפּיר איז
בילכער אוּן דער זעצער איז אויך בילכער, אוּן דירהיגעלט איז אויך
-בילכער --- אוּן אייך וועט הער הוח נישט כאַפּן ..
,כ'פעבן, עס װאָלט געווען אַ יושר, אַז איר זאָלט אונז פוּן צייט
צוּ צייט צושיקן אייערס אַן ארינינעל ארטיקל, קיין האָנאָראַריוּם
צאָלן פיר נישט פּרינציפּיעל, אפשר האָט איר אייערע פּרינציפּן;
סיר האָבן אוּנזערע פּרינציפּן, יעדשר האָט זיך זיין פּרינציפּ,
,פיט גרויס פּרינציפיעלישקייט אוּן רוס" א, אַ. װו,
דערזען, אַז סיט פּריװואַטע קאַהעספּאַנדענצן וועל איך גאָרנישת
!מאַכן, האָב איך באַשלאָסן צו אַפּעלירן צוּ דער עפנטלעכקייט. איך
האָב נגענומען מיין בּריוו אוּן איבּערגעדחוקט עס אין אַ צייטוּנג אוּנ-
מער פיר קעפלעך, צװיײישפּאַלטיקע: עאַ כּריוו אין רעראַק-
שציע", װליטעראַרישע הפ קרות", +6צוּם שאַנה-
211
ם זו פּ", אָדער ,כאַ טט א געב". אוּן דאָ האָכּ איך געמיינט, אַ
עס וועט זיין אַ סוף צוּ דידאָזיקע והפקרישע מעשים...-
װואָס-זשע איז געווען דער סוף ?
אין א ואָך אַרוּם איז אויך דערדאָזיקער בּריווֹ געווען איבּער .
געהרוקט אין דיזעלביקע צייטונגען, װואָס האַפֿטן מיך אין איין בּאַגנבע"
נען. איבּערגעדחיקט מיט הכל בבל מב? בל, פיט דעם טעקסט, מיט:
הי אונטער-קעפּ, זאָל עס פעלן אַ פּינטל.,
איצט איז מיר געבּליבן בלויז אָנצוּשרייבּן דעמדאָזיקן פעליעטאָן.
נאָר וואָס איז די פּעולה ? אַז איך בּין זיכער, אַז די חברה בּאַנײ
דיטן-איבּערדרוקער וועלן אויך העמדאָזיקן פֿעליעטאָן איבּערדרוקן
אוּן צוזאַמען טאַקע מיט דער לעצטער הערת: אאַז איך בּין זיכער.
אז די חבהח בּאַנדיטן-איבּערדהוקער וועלן אויך דעמדאָזיקן פעליע-
טאָן איבּערדהוּקן".
אוּן אָט די גאָר לעצטע שורה מיינע וועט מען אויך איבּערדרוקן..
אוּן אָט די שורה, אַז חדי נאָר לעצטע שוחח מיינע וועט מען;
אויך איבּערההוקן" --- ועט מען אויך איבּערחהוקן. |
אלץ װועט מען איכּערדהוקן.
ס'איז נישטאָ קיין סטולה אוּן קיין תרופה.
שַ פּאַהיבּע? אויף זיין
22
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11